"Azərbaycan (qəzet, Azərbaycan)" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

k
kRedaktənin izahı yoxdur
}}
 
'''"Azərbaycan"''' — Rəsmi dövlət qəzeti. [[Milli Məclis]]in orqanı.[[1918]]-ci ildə yaradılıb. [[ADR]] hökuməti [[1918]]-ci il [[3 iyulundaiyul]]<nowiki/>unda "[[Azərbaycan Cümhuriyyəti|''Azərbaycan Cümh''uriyyəti]] hökumətinin xəbərləri" adı altında öz rəsmi orqanının dərcinə başlanması haqqında qərar verdi. Beləliklə, "''[[Azərbaycan"]]'' qəzetinin parlament orqanı kimi ilk nömrəsi [[15 sentyabr]] [[1918|1918-]]<nowiki/>ci il tarixində - [[Qafqaz İslam Ordusu]]nun Bakını erməni-bolşevik işğalından, zülmündən azad etdiyi gün Gəncədə[[Gəncə]]<nowiki/>də işıq üzü gördü. İlk redaktorlarından biri [[Üzeyir bəy Hacıbəyli]] olub. Qəzet [[1919]]-ci il dekabrın[[dekabr]]ın [[28]]-nə qədər [[Üzeyir bəyinHacıbəyov|Üzeyir bəy]]<nowiki/>in qardaşı [[Ceyhun bəy HacıbəylininHacıbəyli]]<nowiki/>nin imzası ilə çıxıb. O dövrdə nəşrin ərsəyə gəlməsində [[Ceyhun bəy HacıbəylininHacıbəyli]]<nowiki/>nin əməyi və xidmətləri şəksizdir. [https://az.wikipedia.org/wiki/Az%C9%99rbaycan_Demokratik_Respublikas%C4%B1 Azərbaycan Demokratik Respublikası] nin süqutundan sonra ölkədən köçmək məcburiyyətində qalan [[Ceyhun bəy Hacıbəyli]] öz mühacirlik həyatında da eyni adlı qəzet buraxmağa çalışmış və [[1951]]-ci ildə buna Münxendə (Almaniyada) nail olmuşdu.
== Azərbaycan (qəzet) yaranma tarixi AXC ==
"''[[Azərbaycan"]]'' qəzeti ondan əvvəl təxminən yarım əsrə yaxın bir müddət ərzində milli ziyalıların ölkənin adını daşıyan mətbuat orqanı yaratmaq, qəzet[[Qəzet|qəze]]<nowiki/>t çıxarmaq təşəbbüslərinin də davamı, məntiqi nəticəsi idi.[[1891]]-ci ildə tanınmış Azərbaycan ziyalısı [[Cəlal ÜnsizadəninÜnsizadə]]<nowiki/>nin baş redaktoru olduğu ''Kəşkül'' qəzeti bağlandıqdan sonra ''Azərbaycan'' adlı qəzet çıxarmaq üçün rəsmi olaraq Tiflisdə[[Tbilisi|Tiflis]]<nowiki/>də Baş Mətbuat İşləri İdarəsinə müraciət etmək arzusu da baş tutmamışdı. Təbrizdə[[Təbriz]]<nowiki/>də Məşrutə hərəkatı dövründə nəşr edilən "''[[Azərbaycan"]]'' qəzetinin də ömrü uzun sürə bilməmişdi. Bununla belə, [[XX əsrinəsr]]<nowiki/>in əvvəllərinin milli mətbuatında necə adlandırılmasından asılı olmayaraq, [[Azərbaycançılıq|azərbaycançı]] düşüncə üstün mövqeyə çıxmışdı. Nəhayət ki, [[XX əsrinəsr]]<nowiki/>in əvvəllərində "''[[Azərbaycan"]]'' adlanacaq mətbuat orqanını da zəmanə artıq hazırlamışdı. [[Azərbaycan Xalq CümhuriyyətininCümhuriyyəti]]<nowiki/>nin yaranması ilə "Azərbaycan" adlı qəzetin nəşrə başlamasının reallaşması milli mətbuatımızın tarixində təkcə ərazi olaraq ölkənin deyil, milli dövlətin adını ifadə edən mətbuat orqanının fəaliyyətə başlaması ilə əlamətdardır. Bu mənada, "Azərbaycan" qəzetinin rəsmi dövlət qəzeti kimi meydana çıxması Azərbaycan tarixinin mühüm hadisəsidir.
Qəzetin baş redaktoru [[Üzeyir HacıbəylinHacıbəyov|Üzeyir Hacıbəyli]]<nowiki/>n "Azərbaycan" qəzeti haqqında yazırdı: "''Danışırlar ki, "Azərbaycan" qəzeti guya "Müsavat" partiyasına məxsus firqəvi bir qəzet imiş. Bu fəqərə barəsində bunu bəyan etməyi lazım bilirəm ki, qəzetimiz partiya qəzeti deyildir. "Azərbaycan" qəzetinin məsləki Vətən istiqlalı yolunda çalışmaqdan ibarətdir".'' Qəzet [[1918]]-ci il [[15 sentyabr]] tarixdə [[Gəncə]] şəhərində nəşrə başlamış, altıncı saydan etibarən qəzetin nəşri Bakıda[[Bakı]]<nowiki/>da davam etmişdi. İki dildə çıxan " ''Azərbaycan" qəzetininq''əzetinin [[Azərbaycan dilindədili]]<nowiki/>ndə 443, rus dilində isə [[438]] sayı çap olunub. İlk sayları "''Heyəti-idarə"'', "''Heyəti-təhririyyə"'' kimi "''Redaksiya heyəti"'' mənasını ifadə edən məsul şəxslər qrupu tərəfindən çap edilən "''Azərbaycan"'' qəzetinə müxtəlif vaxtlarda [[Üzeyir Hacıbəyov|Üzeyir Hacıbəyli,]] [[Ceyhun Hacıbəyli|Ceyhun Hacıbəyl]]<nowiki/>i, [[Xəlil İbrahim]], qəzetin rus variantına isə [[Şəfi bəy Rüstəmbəyli|Səfi bəy Rüstəmbəyli]] baş redaktorluq edib.
"Azərbaycan" qəzetinin [[rus dilindədili]]<nowiki/>ndə nəşrinin baş redaktoru, [[Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti]] [[Milli MəclisininMəclisin Elm və Təhsil Komitəsi|Milli Məclisi]]<nowiki/>nin deputatı [[Şəfi bəy Rüstəmbəyli|Səfi bəy RüstəmbəylininRüstəmbəyli]]<nowiki/>nin tam bir istiqlalçı ruhu var idi. Onun sonralar 19331[[933|933-]]<nowiki/>cü ildə İstanbulda qələmə aldığı və hazırda [[Salman Mümtaz]] adına [[Ədəbiyyat və İncəsənət ArxivindəArxivi]]<nowiki/>ndə saxlanılan " ''[[27 aprel]] [[1920]]-ci il xatirələri"'' adlı yazısı [[AXC]] hökumətinin süqutunun səbəbini gerçək surətdə əks etdirən qiymətli mənbədir. [[Şəfi bəy Rüstəmbəyli|Səfi bəy Rüstəmbəyli]] xatirələrində yazırdı: "Nəhayət, 27 aprel gecəsi saat 12-də Bakıda bütün idarə, məhəllə bolşeviklərin əlinə keçdi. Bununla aşağı-yuxarı ikillik Milli Azərbaycan istiqlal tarixi qapandı. Fəqət, milli azəri türkünün istiqlal ruhunu əlindən ala bilmədilər. İşğal zəfərləri yarımçıq qaldı. Məmləkətin həqiqi övladlarının istiqlal uğrundakı qan ilə boyanmış və müttəhid bir kütlə halındakı gənc övladlarının hürriyyət və istiqlaliyyət ruhu ilə istiqlal hələ yürüyür. İmanın qüvvəsi, istiqlalın təbcili bizdə Bakı və Azərbaycan yaşadıqca yaşayacaq və bütün türk ellərini istiqlal ilə sevindirəcəkdir".
Dövrün görkəmli ziyalıları rəsmi dövlət orqanının ətrafında birləşərək "Azərbaycan"çıların möhkəm cəbhəsini yaratmışdılar. "Azərbaycan"çıların fikrinə görə, "Azərbaycan" məfhumu coğrafi[[Coğrafiya|coğraf]]<nowiki/>i bir mənadan ziyadə fikir və əməl şəklində təcəssüm edir. İstiqlal xaricində onun üçün bir Azərbaycan yoxdur". Beləliklə, "Azərbaycan" qəzeti azərbaycançı fikirlərin və əməllərin, istiqlal idealının qəzeti idi. Tədqiqatçıların fikrincə, "''Azərbaycan"'' qəzeti Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin fəaliyyətinin mətbu salnaməsidir. "Azərbaycan" qəzetinin [[Gəncə]][[Bakı]] nəşrlərində [[Xalq Cümhuriyyəti binası|Xalq Cümhuriyyəti]] hökumətinin həyatında baş vermiş bütün hadisələr və proseslər özünün layiqli əksini tapıb. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin istiqlal bəyannaməsi, [[AXC]] Milli Məclisinin işə başlaması və fəaliyyəti, Bakının [[Qafqaz İslam Ordusu]] tərəfindən azad olunması, [[Bakı Dövlət UniversitetininUniversiteti]]<nowiki/>nin yaradılması, dövlət müstəqilliyinin ildönümünün qeyd edilməsi, hətta hakimiyyətin bolşeviklərə təhvil verilməsi zərurəti və s. kimi tarixi hadisələri bütün təfərrüatı ilə öyrənmək üçün "Azərbaycan" qəzeti mötəbər mənbədir. "Azərbaycan"çılar mövzusundan asılı olmayaraq, haqqında söz açılan məsələlərə müstəqil dövlətin formalaşdırılması və möhkəmləndirilməsi mövqeyindən yanaşır, yeni qurulmuş milli hökumətin ideyalarını və əməli addımlarını xalqa çatdırırdılar.
Görkəmli publisist Məhəmmədağa Şahtaxtlının "Azərbaycanda darülfünun" məqaləsində ölkədə universitet açılması hadisəsi müstəqil dövləti qurmağın, inkişaf etdirməyin və qorumağın mühüm vasitələrindən biri olaraq dəyərləndirilir. Məhəmmədağa Şahtaxtlıya görə: "''Darülfünun olmazsa... ümumi
maarifə aid orta məktəblərimizdə dərs verəcək müəllimlərimiz olmaz. Naxoşlarımızı müalicə edəcək təbiblər yetişməz. Hüquqşünas alimlər bulamayız ki, mal və mülk üçün münaqişə edən vətəndaşlarımızı... mühakimə etsin... Mədəni həyatın şəraitinə və amillərinə təhdid nəzərilə baxıldıqda o dəqiqə görünür ki, bu həyatın mənbəyi, sərçeşməsi mabədəl qəvalül-darülfünundur. Darülfünundan əl çəkmək mədəni həyatdan rugərdan olmaqdır"''.<ref>Ülviyyə Tahirqızı Xalq Cəbhəsi.-2014.-28 iyun.-113.-S.11.</ref>
 
== Redaktorları ==
Qəzetin baş redaktoru [[Üzeyir HacıbəylinHacıbəyov|Üzeyir Hacıbəyl]]<nowiki/>in " ''Azərbaycan"'' qəzeti haqqında yazırdı: "Danışırlar ki, ''"Azərbaycan" qəzeti guya "Müsavat" partiyasına məxsus firqəvi bir qəzet imiş. Bu fəqərə barəsində bunu bəyan etməyi lazım bilirəm ki, qəzetimiz partiya qəzeti deyildir. "Azərbaycan" qəzetinin məsləki [[Vətən]] istiqlalı yolunda çalışmaqdan ibarətdir".'' Qəzet [[1918|1918-]]<nowiki/>ci il [[15 sentyabr]] tarixdə [[Gəncə şəhərindəşəhəri]]<nowiki/>ndə nəşrə başlamış, altıncı saydan etibarən qəzetin nəşri Bakıda davam etmişdi. İki dildə çıxan "''Azərbaycan"'' qəzetinin [[Azərbaycan dilindədili]]<nowiki/>ndə 443, rus dilində isə 438 sayı çap olunub. İlk sayları " ''Heyəti-idarə"'', "''Heyəti-təhririyyə"'' kimi " ''Redaksiya heyəti"'' mənasını ifadə edən məsul şəxslər qrupu tərəfindən çap edilən " ''Azərbaycan"'' qəzetinə müxtəlif vaxtlarda [[Üzeyir Hacıbəyov|Üzeyir Hacıbəyli]], [[Ceyhun Hacıbəyli]], [[Xəlil İbrahim]], qəzetin rus variantına isə [[Şəfi bəy Rüstəmbəyli|Səfi bəy Rüstəmbəyli]] baş redaktorluq edib.
"''Azərbaycan"'' qəzetinin redaktorları arasında onlardan hər birinin xidmətini yüksək qiymətləndirməklə yanaşı, [[Üzeyir HacıbəylininHacıbəyov|Üzeyir Hacıbəyli]]<nowiki/>nin fəaliyyəti xüsusi fərqlənib. Əvvəla, [[Üzeyir HacıbəylininHacıbəyov|Üzeyir Hacıbəyli]]<nowiki/>nin ''"Azərbaycan"'' qəzetinə redaktorluq etdiyi vaxt digərləri ilə müqasiyədə daha çoxdur. Bundan başqa, mətbuat sahəsində daha böyük təcrübəyə malik olan Üzeyir Hacıbəylinin "''Azərbaycan"'' qəzetinin ideya-siyasi səviyyəsinin yüksəldilməsindəki xidmətləri yüksək qiymətə layiqdir. [[Azərbaycan Xalq CümhuriyyətininCümhuriyyəti]]<nowiki/>nin [[Milli MəclisininMəclisin Elm və Təhsil Komitəsi|Milli Məclisi]]<nowiki/>nin açılması münasibətilə [[Üzeyir HacıbəylininHacıbəyov|Üzeyir "Hacıbəyli]]<nowiki/>nin ''Azərbaycan"'' qəzetinin [[1918]]-ci il [[7 dekabr]] tarixli 58-ci sayında çap edilmiş "Tarixi günümüz" məqaləsində yazır: "''Bu o gündür ki, [[Azərbaycan türklərinintürkləri]]<nowiki/>nin Milli Məclisi, [[Milli ŞurasıŞura]]<nowiki/>sı açılıb. Azərbaycan təkmil bir hökumət şəklinə girir. Yüz-yüz əlli sənə bundan əvvəl müxtəlif xanlıqlardan ibarət olan Azərbaycan torpağının rus istilasından qazandığı bir mənfəət o oldu ki, bu torpaq üzərində qurulmuş olan saxta və əməli hüquqları silinib-süpürülmüş müttəhid və vəsi bir ərazi şəklinə girdi və bu gün xilas olub da iki milyon mütəcavüz nüfus ilə [[Azərbaycan Cümhuriyyəti]] namını daşımağa kəsbi-ləyaqət etdi. Bəs bu gün haman bu [[Azərbaycan CümhuriyyətininXalq Cümhuriyyəti|Azərbaycan Cümhuriyyəti]]<nowiki/>nin milli parlamanı, Milli Məclisi açılmaqla təşkilat və tərtibati-siyasiyyəsi artıq itmama yetir. Belə olan surətdə, deməli, qəlbimizdə bəslədiyimiz ümid - parlamanımızdır. Və ümidvarıq ki, cavan parlamanımız bu ümidimizin hüsuli yolunda var qüvvəsilə çalışacaq və Vətənimizin istiqlal və azadlığına birinci səbəb olacaqdır"''.
[[Üzeyir Hacıbəyov|Üzeyir bəy]] 19191[[919]]-cu il yanvarın 16-dan [[1920|1920-]]<nowiki/>ci il aprelin 27-nə kimi "''[[Azərbaycan"]]'' qəzetinin baş redaktoru olub. Qəzetdə onun çoxsayda baş məqaləsi, Azərbaycan parlamanenti haqqında reportajları, teatr və musiqiyə həsr olunmuş tənqidi yazıları çap edilmişdir. "''İçimizdəki Denikinlər", "İstiqlal və istiqbal ümidi", "İstefa münasibətilə", "Azərbaycan istiqbalı", "Azərbaycan parlamanı", "Qarabağ hadisatı", "Ermənistan və Azərbaycan münasibatı", "Nə istəyirlər", "Qara təhlükə"'' və s. məqalələr bu gün də öz aktuallığını itirməyib.
[[Üzeyir Hacıbəyov|Üzeyir bəy Hacıbəyli]] "''Eyni müamilə gözləyirik"'' məqaləsində yazır: "''Qarabağ ermənilərinin Azərbaycan hökumətinə tabe olmamaq qəsdilə göstərməkdə olduqları inad artıq həyasızlıq dərəcəsinə varmışdır" ("Azərbaycan" qəzeti, 5 may 1919-cu il). "Nə istəyirlər" məqaləsində yazırdı: "Mart hadisatında (1918-ci ilin mart soyqırımı nəzərdə tutulur - S.Q.) bizi, yəni müsəlman burjuyundan tutmuş müsəlman fəqirləri, kasibəsini və baxüsus müsəlman əlsiz-ayaqsızlarını erməni-daşnak soldatlarının süngü, güllə və xəncərlərlə arvad və uşağına kimi qırdıran bolşeviklərə biz nətövr etibar edə bilərik? Bolşeviklik naminə erməni-müsəlman qırğını salanların hansı "gözəl" sözünə və "insaniyyəti-pərvəranə" sözlərinə inana bilərik? Bolşevikləri dursun, menşeviklərinə nasıl bel bağlaya bilərik? İstiqlalımızı qəbul etmədiklərinə görəmi? Və bu gün hər bir vəsilə ilə olur-olsun "istiqlalımızı əlimizdən almaq yolunda çalışdıqlarına görəmi?"'' ("''Azərbaycan"'' qəzeti, [[7 may]] [[1919]]-cu il).
[[AXC]]-nin dövlət bayrağı qəbul olunarkən Üzeyirbəy "Azərbaycan" qəzetinin 2 may 1919-cu il, 175-ci sayında "''Bayrağımız saralmaz"'' məqaləsində yazırdı: "''...Bayrağımız haqq bayrağıdır. O, bir millətin bəşəri hüquqlarının parçasıdır. Bir millətin ki, onun insan kimi yaşamağa haqqı vardır. Bir millətinki, daha əsir olmaq istəmir..."''.
Müstəqillik dövründə Üzeyir bəy həm publisistika, həm də musiqi sahəsində çalışırdı. O, 1919-cu ildə [[Əhməd CavadınCavad|Əhməd Cavadı]]<nowiki/>n sözlərinə bəstələdiyi "''[[Azərbaycan"]]'' marşı hazırda müstəqil [[Azərbaycan RespublikasınınRespublikası Dövlət Neft Şirkəti|Azərbaycan Respublikas]]ının himnidir. "Azərbaycan" qəzetinin 1919-cu il 27 fevral tarixli 124-cü sayında göstərilirdi: "...Üzeyir Hacıbəyov tərəfindən "Azərbaycan" adlı bir balet rəqsi yazılmışdır ki, bu baletdə "''tərəkəmə"'' səbukundədir və səhnə üçün hazırlanmaqdadır...".
[[1991]]-ci ildə respublikamızda rəsmi parlament qəzeti təsis edilərkən Qarabağa Xalq Yardımı Komitəsinin bu adda qəzeti çıxdığından onu "Azərbaycan" adlandırmaq mümkün olmadı. Nəşrə ilk "Azərbaycan"la eyni dövrdə çıxan, onun reqaktor və müəlliflərinin əməkdaşlıq etdiyi "Həyat" qəzetinin adı verildi. 444 nömrədən sonra isə (23 sentyabr 1992-ci ildə) Azərbaycan Respublikasının parlament orqanına öz adı - "Azərbaycan" qaytarıldı. Qarabağa Xalq Yardımı Komitəsinin nəşri "Azərbaycan" adlandırılsa da, onun rəsmi dövlət qəzetinə heç bir aidiyyatı olmayıb. Özünü ADR-in varisi elan etmiş Azərbaycan Respubikasının parlament qəzeti (orqanı) statusunda ilk dövrdə (yuxarıda qeyd olunan səbəbdən) "Həyat" adlanan nəşrə "Azərbaycan" adının qaytarılması tarixi ədalətin bərpası idi.
 
*Əsas e-mail: contact@azerbaijan-news.az
*Reklama aid e-mail: reklam@azerbaijan-news.az
*tel. 012 439 68 71
*faks. 012 439 84 41
 
== Mənbə ==