"İkinci Dünya müharibəsində Şərq cəbhəsi" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

arxaplan
Teq: 2017 viki-mətn redaktoru
(arxaplan)
Teq: 2017 viki-mətn redaktoru
| şəkil = [[Şəkil:EasternFrontWWIIcolage.png|300px]]
| izah = '''Saat istiqamətində yuxarı soldan''': sovet [[İlyuşin İl-2|İl-2]] Berlin səmalarında; alman [[Tiger (tank)|Tiger I]] tankları Kurks döyüşündə; alman [[Junkers Ju 87|Stuka]] yüngül bombardman təyyarələri 1943-cü ildə; [[Ukrayna]]<nowiki/>da [[yəhudilər]]<nowiki/>in [[Aynzatsqrupp]] tərəfindən öldürülməsi; [[Vilhelm Keytel]]<nowiki/>in [[Almaniya təslimiyyət aktı]]<nowiki/>nı imzalaması; [[Stalinqrad döyüşü]]<nowiki/>ndə iştirak edən sovet qoşunları.
| tarixi = 22 iyun 1941 – 25 may 1945<ref group="qeyd>[[Üçüncü Rexy|Almaniya]] 8 may 1945-ci ildə danışıqsız təslim oldu. Buna baxmayaraq, Almaniyaya bağlı [[Vermaxt]] qüvvələri [[Polyana döyüşü]]<nowiki/>nün sonuna qədər vuruşmağa davam etmişdir. [[Xorvatiya Müstəqil Dövləti]] 25 may 1945-ci ildə, [[Odjak döyüşü]]<nowiki/>nün sonuna qədər vuruşmağa davam etmişdir.</ref><br />(3 il, 11 ay və 3 gün)
| tarixi = 22 iyun 1941 – 25 may 1945<br />(3 il, 11 ay və 3 gün)
| yeri = [[Şərqi Avropa]], [[Mərkəzi Avropa]] və [[Balkan yarımadası]]
| səbəbi = [[Üçüncü Reyx]]<nowiki/>in [[Barbarossa əməliyyatı]]<nowiki/>na start verməsi
| tərəf1 =
'''[[Berlin-Roma-Tokio oxu]]'''{{plainlist|
* '''{{flaqifikasiya|Almaniya|1935}}'''<ref group="qeyd">Almaniyanın müttəfiqləri cəbhəyə əhəmiyyətli dərəcədə əsgər və xammal göndərmişdir. Bir neçə xarici qüvvə də Almaniyaya dəstək göstərmişdir. Nümunə olaraq, [[Frankist İspaniya]]<nowiki/>nın [[Mavi Diviziya]]<nowiki/>sı və [[Vişi rejimi|Vişi Fransa]]<nowiki/>nın [[Bolşevizmə qarşı fransız könüllülər legionu]]nu göstərmək olar.</ref>
* '''{{flaqifikasiya|Almaniya|1935}}'''
* {{flaqifikasiya|Rumıniya}} <small>(1944-cü ilə qədər)</small>
* {{flaqifikasiya|İtaliya|1861}} <small>(1943-cü ilə qədər)</small>
}}
 
'''Şərq cəbhəsi''' ({{lang-de|die Ostfront}}, {{lang-en|Eastern Front}})<ref>{{cite web|url=http://www.russlandfeldzug.de/|title=Die Ostfront 1941–1945|website=www.russlandfeldzug.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928172310/http://www.russlandfeldzug.de/ |archive-date=28 sentyabr 2007}} {{deadlink}}</ref>, '''[[Böyük Vətən müharibəsi]]''' ({{lang-ru|Великая Отечественная война}}, {{comment|translit.|transliterasiya}} ''Velikaya Oteçestvennaya Voyna'') və ya '''Almaniya–SSRİ müharibəsi''' ({{lang-de|German-Soviet War}})<ref>{{cite web|last1=Qlants|first1=Deyvid M.|title=The Failures of Historiography: Forgotten Battles of the German-Soviet War (1941–1945)|url=http://fmso.leavenworth.army.mil/documents/failures.htm|publisher=Foreign Military Studies Office|accessdate=9 iyun 2018|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161216063344/http://fmso.leavenworth.army.mil/documents/failures.htm|archivedate=16 dekabr 2016|df=dmy-all}}</ref> — [[İkinci Dünya müharibəsi|İkinci dünya müharibəsi]] illərində [[Şərqi Avropa]], [[Mərkəzi Avropa]] və [[Balkan yarımadası]]<nowiki/>nda [[Berlin-Roma-Tokio oxu]] və [[Finlandiya]] ilə [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]], [[Polşa]] və [[Antihitler koalisiyası]] arasında 22 iyun 1941–9 may 1945-ci illərdə baş vermiş müharibə cəbhəsi.
 
Şərq cəbhəsində baş verən döyüşlər tarixin ən böyük hərbi qarşıdurmaları olmuşdur.<ref>{{cite web |url= https://www.theatlantic.com/infocus/2011/09/world-war-ii-the-eastern-front/100150/|title= World War II: The Eastern Front|date= 18 sentyabr 2011|publisher= The Atlantic |accessdate= 9 iyun 2018}}</ref> Onlar tarixdə görünməmiş vəhşilik, geniş miqyaslı dağıntılar, kütləvi [[deportasiya]]<nowiki/>lar və çoxlu insanın döyüş, aclıq, xəstəlik və qırğınlara görə həyatını itirməsi ilə xarakterizə edilir. Şərq cəbhəsi demək olar ki, bütün həbs düşərgələrinin fəaliyyət göstərdiyi, [[getto]]<nowiki/>ların tərtib edildiyi və [[Talan|poqrom]]<nowiki/>ların, [[Holokost]]<nowiki/>un baş verdiyi yer hesab edilir. [[İkinci Dünya müharibəsi]]<nowiki/>ndə təxminən 70 milyon nəfər həlak olmuşdursa, bu ədədin 30 milyonu Şərq cəbhəsinə aiddir. Şərq cəbhəsi İkinci Dünya müharibəsinin Avropa hissəsinin nəticəsini müəyyənləşdirmədə həlledici rol oynamışdır və [[Üçüncü Reyx]]<nowiki/>in məğlub olmasının əsas səbəbidir.
 
Cəbhənin iki əsas döyüşçü tərəfi Üçüncü Reyx və Sovet İttifaqı idi. Şərq cəbhəsinin hərbi əməliyyatlarında iştirak etməyən [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]] və [[Böyük Britaniya]] Sovet İttifaqına [[lend-liz]] şəklində çoxlu yardım göstərmişdir.
 
== Arxaplan ==
[[İkinci Dünya müharibəsi]]<nowiki/>nin Şərq cəbhəsinin başlamasının səbəblərindənəsas birisəbəbi [[faşizm]] və [[kommunizm]] rejimləri arasındakı ziddiyyətlər idi.<ref>{{cite book|author=Bernard Vasserstayn |title=Barbarism and Civilization: A History of Europe in our Time |year=2007| page=158–64, 173–89}}</ref> [[Bolşevizm|Bolşeviklər]]<nowiki/>in hökumətə gəlməsindən sonra, [[Almaniya]]<nowiki/>da [[Antikommunizm|antikommunist]] fikirlər yayılmağa başlayırdı. Bu fikirlər [[Adolf Hitler]]<nowiki/>in hökumətə gəlməsindən sonra kəskin şəkildə artmışdır.<ref>{{cite web|last=Bauer|first=Yehuda|title=Why Did World War II Break Out?|url=http://www.yadvashem.org/holocaust/video-lectures/outbreak-world-war-ii|work=Yadvashem.org|accessdate=9 iyun 2018}}</ref> SSRİ tərəfindən faşizm təhlükəsinin lazımınca qiymətləndirilməməsi də müharibənin mühüm səbəblərindən biri idi. 1941-ci ilin yazında [[Yuqoslaviya Sosialist Federativ Respublikası|Yuqoslaviya]] və [[Yunanıstan]] danışıqsız faşistlərə təslim oldu. [[Balkan yarımadası|Balkanlar]]<nowiki/>dadakı ingilislərin mövqelərinə ciddi zərbə vuruldu.[[Böyük Britaniya|Britaniya]] korpusu Misirə[[Misir]]<nowiki/>ə qaytarıldı. Daha sonra faşistlər, demək olar ki, bütün Avropanı özlərinə tabe etmişdilər. Qarşıda SSRİ-nin işğalı dururdu. Almaniya SSRİ üzərinə “[[Barbarossa əməliyyatı|Barbarossa]]” adlı hücum planı hazırlamışdı. Plana görə, SSRİ 1941-ci ilin payızına kimi işğal edilməli idi.<ref name="Ümumi tarix9"/>
 
== Döyüşlər ==