"Təkamül" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

431 bayt çıxarıldı ,  2 il öncə
Düzəlişin təsviri yoxdur.
#Həmişə qida mənbələri uğrunda rəqabət mübarizəsi gedir.
 
Hər hansı canlı populyasını müşahidə etsək birinci postulatın dogru olduğunu aydınca görərik ([[insan]] populyasiyası da daxil olmaqla). Müəyyən nümayəndələr daha böyükdür, bəziləri bərk qaçır, bəzilərinin rəngi təbiətdən seçilməməyə imkan verir. İkinci postulat [[təbiət]]<nowiki/>in həyatının inkar olunmaz bir faktını göstərir - sağ qala biləcəyindən xeyli çox canlı doğulur və beləliklə qida mənbələri üzərində daimi rəqabət gedir.
 
Bu postulatlar birlikdə maraqlı bir nəticəyə gətirir. Əgər növün bəzi nümayəndələri müəyyən mühitdə uğurlu rəqabət aparmaq imkanı verən xüsusiyyətlərə malikdirsə - yırtıcıların ov etmək ücün inkişaf etmiş əzələlərinin olması və sair, bu xüsusiyyətlər onların yaşlı hala kimi böyüməsinə və nəsil qoymasına imkan verəcək. Onların nəsli böyük ehtimalla bu xüsusiyyəti irsən alacaq. Müasir [[termin]]<nowiki/>ologiyadan istifadə etməklə deyə bilərik ki, sürətli qaçışa cavabdeh olan [[gen]]<nowiki/>lər böyük ehtimalla nəsilə öz genlərini verəcək, yavaş qaçanlar isə yaşamaq və nəsil qoymaq ehtimalı az olduğu üçün [[gen]]<nowiki/>lərini gələcək nəsilə ötürməyə bilər. Buna görə də nəsildə "sürətli" [[gen]] nümayəndələri çox olacaq, sonrakı nəsildə isə daha da artacaq. Beləliklə, sağ qalma ehtimalını artıran əlamət ən sonda bütün populyasiyada yayılacaq.
 
Bu prosesi Darvin və Uolles təbii seçmə adlandırdılar. Darvin bununla süni seçmə arasında oxşarlıq gördü. İnsanlar süni seçmədən isifadə etməklə cinsi kamilliyə catmış nümayəndələr içərisində arzu olunan əlaməti daşıyanları seçərək cütləşmələrinə imkan yaradırlar. Əgər bunu insanlar edə bilirsə niyə [[təbiət]] etməsin? – deyə [[Çarlz Darvin|Darvin]] düşünürdü. Bu gün [[planet]]<nowiki/>də görüdüyümüz zəngin növ formaları adaptiv əlamətlərin uzun zaman intervalında nəsillər ardıcıllığının kifayət qədər uyğunlaşması nəticəsi kimi meydana çıxıb.
 
Darvin, [[uniformizm]] doktrinası tərəfdarları [[Düşüncə|düşünürdülər]] ki, yeni növlərin yaranması tərdriclə - iki populyasiya arasında fərqlər cütləşmə mümkün olmayana qədər, arta-arta davam edir. Sonralar alimlər bu qanunauyğunluğun həmişə doğru olmadığına diqqət etdilər.<ref>[http://elementy.ru/trefil/uniformitarianism Uniformizm]</ref> Gördülər ki, növ uzun müddət dəyişməz qalır, sonra isə qəfil dəyişir - bu proses fasiləli tarazlıq adlanır. Doğrudan da biz qazıntıları öyrənən zaman növdəyişmənin hər iki varinatını
müşahidə edirik ki, bu da genetikanın müasir təsəvvürü baxımından qəribə görünmür.
 
İndi bizə yuxarıdakı adı cəkilən iki postulat aydındır: müxtəif növ nümayəndələrinin [[Dezoksiribonuklein turşusu|DNT]]–sində eyni genin müxtəlif versiyaları yazılır. [[Dezoksiribonuklein turşusu|DNT]]-nin dəyişməsi təmamilə müxtəlif nəticələrə gətirə bilər: Effektin təmamilə olmamasından (əgər [[Dezoksiribonuklein turşusu|DNT]]–də dəyişilən hissə orqanizm tərəfindən istifadə olunmursa) da böyük effektlərə kimi (əgər əsas hüceyrəni kodlaşdıran [[gen]] dəyişərsə). Əgər [[gen]] dəyişmiş olsa, onda ardıcıl olaraq və yaxud sürətlə təbii seçmə mexanizmi ya bu [[gen]]<nowiki/>in yayılmasına (əgər dəyişmə faydalıdırsa), yaxud bu [[gen]]<nowiki/>in məhvinə (əgər ziyanlıdırsa) aparacaq. Başqa sözlə dəyişmə sürəti [[gen]]<nowiki/>dən asılı olaraq: əgər dəyişmə [[baş]] verdisə, təbii seçmə dəyişmənin populyasiyada yayılma istiqamətini göstərəcək.
 
== Qazıntı sübutları ==
[[Bitkilər|Bitki]] və [[Heyvanlar|heyvan]] öləndən sonra onların qalıqları ətraf mühitdə səpələnmiş halda olur. Bəzən onlar [[Torpaq|torpağ]]<nowiki/>a çökə bilər. [[Vaxt]] keçdikcə onlar [[qaya]] süxurlarına çevrilir. Tədrici kimyəvi proseslər nəticəsində kalsiya [[skelet]]<nowiki/>lə və yaxud cəsədin digər bərk hissələri ətraf mühitdəki mineral [[maddə]]<nowiki/>lərlə qarışır (nadir hallarda yumşaq strukturlar, məsələn [[dəri]] və ya lələklər də qalır). Ən axırda bu proses qayalarda ideal iz-şəkil qoymaqla daşlaşmış qalığa çevrilir. Bütün aşkar olunmuş daşlaşmış qalıqlar qazıntı sübutları adlanırlar.
 
[[Avstraliya]] qayalarında aşkar olunan qədim çöküntülərdə canlı izlərinin yaşı təxminən 3.5 [[1000000000 (ədəd)|milyard]] ilə [[Bərabərlik|bərabər]]<nowiki/>dir. Bunlar indi [[Yer|yer kürəsi]]<nowiki/>ndə müxtəlif cür [[Orqanizm|canlı]] formalarının tədriclə mürəkkəbləşərək, sadə [[Orqanizm|canlılar]]<nowiki/>dan yarandığı [[tarix]]<nowiki/>i göstərir. Əksər qədim [[Orqanizm|canlı]] [[həyat]] sadə bir [[hüceyrə]]<nowiki/>lilərdən ibarət olub. Təxminən 800 [[milyon]] [[il]] qabaq [[Çoxhüceyrəlilər|çoxhüceyrəli]] [[həyat]] formaları yaranıb. Onların [[bədən]]<nowiki/>i yumşaq oldugu üçün onlardan demək olar ki, iz qalmayıb, lakin son [[Onilliklərinə görə pornoaktrisaların siyahısı|onilliklər]]<nowiki/>də [[alim]]<nowiki/>lər tapılmış çöküntü qalıqlarındakı izlər əsasında onların bu [[dövr]]<nowiki/>də yaşadığını gördülər. Təxminən 550 [[milyon]] [[il]] qabaq bərk örtüklər və [[skelet]]<nowiki/>lər meydana cıxdı, bu [[Zaman|vaxt]]<nowiki/>dan başlayaraq əsl qazıntı qalıqları tapıldı. İlk [[Onurğalılar|onurğa]]<nowiki/>lı [[Orqanizm|canlı]]<nowiki/>lar-[[balıqlar]] 300 [[1000000 (ədəd)|milyon]] [[il]] qabaq yarandı, [[dinozavrlar]] 65 [[1000000 (ədəd)|milyon]] [[il]] qabaq ( baxın. [[Holokost|Kütləvi ölümlər]] ) [[Ölüm|ölm]]əyə başladılar və 4 [[1000000 (ədəd)|milyon]] [[il]] qabaq [[Afrika]]<nowiki/>da [[insan]] qalıqları tapıldı. Bu hadisələr barədə qazıntı qalıqları yazılarında oxumaq olar.
 
== [[Biokimya|Biokimyəvi]] sübutlar ==
Bizim [[planet]]<nowiki/>dəki bütün canlı [[orqanizm]]<nowiki/>lərdə eyni [[gen]]<nowiki/>etik [[Kodlar|kod]] var biz hamımız universal [[Dezoksiribonuklein turşusu|DNT]] dil<nowiki/>indədilində yazı<nowiki/>lmışyazılmış müxtəlif [[informasiya]] toplusundan ibarətik. Əgər [[həyat]] yuxarıda göstərilmiş [[ssenari]] əsasında [[inkişaf]] edibsə, onda müasir canlı orqanizmlərdə [[Dezoksiribonuklein turşusu|DNT]]–nin üst-üstə düşməsi [[Ardıcıllıq|ardıcıll]]ığı ümumi əcdadın nə qədər əvvəl yaşamasından asılı müxtəlifliyə malik olmalıdır. Məsələn, [[insan]] və [[şimpanze]]<nowiki/>dəki eyni [[Dezoksiribonuklein turşusu|DNT]] ardıcıllığı [[insan]] və [[Balıqlar|balıq]] arasındakından daha çox olmalıdır, çünki [[insan]] və [[şimpanze]] əcdadları 6 [[1000000 (ədəd)|milyon]] [[il]] qabaq, balıq və insan əcdadları isə 100 [[1000000 (ədəd)|milyon]] [[il]] qabaq yaşamışdır. Həqiqətən də canlı [[orqanizm]]lər<nowiki/>inlərin [[Dezoksiribonuklein turşusu|DNT]]-sini təhlil etməklə bu gümanın təsdiqini görürük. İki [[orqanizm]]<nowiki/>də təkamül ağacı nə qədər uzaqdadırsa [[Dezoksiribonuklein turşusu|DNT]]-də o qədər də az oxşarlıq tapılır. Bu ona görə təmamilə [[aydın]]<nowiki/>dır ki, çox [[Zaman|vaxt]] keçdikcə daha cox fərq toplanıb. [[Dezoksiribonuklein turşusu|DNT]]-nin [[analiz]]<nowiki/>indən istifadə etməklə [[Molekulyar biologiya|molekulyar]] [[saat]] adlanan [[metod]] bizim [[göz]]ümüzü təkamülün kecmişinə doğru açır. İnsanın [[Dezoksiribonuklein turşusu|DNT]]-sinin [[şimpanze]]<nowiki/>ninkinə yaxın olması təkamül nəzəriyyəsinin inandırıcı sübutu sayıla bilər.
 
Lakin bu fikirlərin heç biri tam sübuta yetirilməyib. Heyvanlara , İnsanlara aid fosil qalıqlar tapılsa da keçid varlıqlar haqqında heç bir qalıq tapılmayıb.
 
== Təkamül relikti ==
Təkamül relikti-keçmiş geoloji dövrlər üçün səciyyəvi olan yaxın [[Bioloji növ|növ]]<nowiki/>lərin böyük hissəsi məhv olduqdan sonra qalan olduqca qədim forması (növ və ya sistematik vahid), o cümlədən ''«canlı qazıntı»,'' məsələn, latımeriya, qatteriya və b. Təkamül [[relikt]]<nowiki/>i bəzən geniş areala malik olur, məsələn, [[Talış]]<nowiki/>da [[şabalıdyarpaq palıd]], [[dəmirağac]] meşələri; [[buzlaq]] təkamül [[relikt]]<nowiki/>i - cırtdan [[Tozağacı (bitki)|tozağactozağacı]] ([[tundra]]<nowiki/>da).
 
== Təkamülün arasıkəsilən və kəsilməyən pirinspi ==
Təkamülün arasıkəsilən və kəsilməyən pirinspi- [[orqanizm]]<nowiki/>lərin təkamül dəyişməsi prosesi keçid formaları (paleontoloji) olmadan qanunauyğun qızğın sürətli inkişaf və məhvolma fazaları ilə (arası) kəsilir. Fasilələr sistemlərə edilən xarici qüvvənin və daxili inkişaf faktorlarının təsiri ilə yaranan fəlakətli təkan (zərbə) prinsipi təsirinin gücü ilə baş verir. Bu prinsipi uzaq keçmişdə təbiətə ehtimal olunan [[antropogen]] təsirin təhlili zamanı nəzərə almaq lazımdır.
 
== Təkamülün biogenetik qanunu ==
Təkamülün biogenetik qanunu-orqanizm fərdi inkişafında özünün mənsub olduğu sistematik qrupun tarixi inkişafının əsas mərhələlərini qısa şəkildə təkrar edir. Yaşlı [[orqanizm]]<nowiki/>də baş verən [[mutasiya]]<nowiki/>lar onun [[ontogenez]] prosesini dəyişir. Ona görə də yaşlı fərdlərin təbii seçməsi ontogenez prosesinin təkamülünə, ontogenetik [[korrelyasiya]]<nowiki/>ya gətirib çıxarır. Hərəkətverici seçmənin təsiri ilə ontogenetik [[korrelyasiya]] sisteminin dəyişilməsi - fılembriogenezin dəyişilməsinə, [[orqanizm]]<nowiki/>də yeni əlamətin formalaşdırmasına səbəb olur.
 
== Təkamülün dönməzlik qanunu (L.Dollo) ==