"Türkmənçay müqaviləsi" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

 
'''VII maddə''' - İran şahı həzrətləri öz əlahəzrət oğlu şahzadə Abbas Mirzəni öz vərəsəsi və taxt-tacın varisi təyin etmək iltifatında bulunan kimi, Bütün Rusiya imperatoru həzrətləri İran şahı həzrətlərinə öz dostluq münasibətlərini və bu varislik qaydasının təsdiqinə kömək etmək arzusunu açıq-aşkar sübut etməkdən ötrü bundan sonra şahzadə Abbas Mirzə həzrətlərinin simasında İran taxt-tacının vərəsəsi və varisini, onun taxta çıxmasından sonra isə onu o dövlətin qanuni hökmdarı hesab etməyi öhdəsinə götürür.
 
'''VIII maddə''' - Rusiya tacir gəmiləri, əvvəlki qayda üzrə. Xəzər dənizində və onun sahilləri
boyunca azad üzmək və bununla bərabər onlara yaxınlaşmaq hüququna malikdir;
gəmi qəzası hallarında İranda onlara hər cür kömək edilməlidir. Bu üsulla İran ticarət
gəmilərinə də Xəzər dənizində əvvəlki qayda ilə üzmək və Rusiya sahillərinə yan
almaq hüququ verilir ki, orada gəmi qəzası hallarında onlara qarşılıqlı surətdə hər cür
vəsaitlə kömək göstərilməlidir. Hərbi gəmilərə gəldikdə isə, qədimdə olduğu kimi,
yalnız Rusiya hərbi bayrağı altında olan hərbi gəmilər Xəzər dənizində üzə bilər; bu
səbəbdən də əvvəlki müstəsna hüquq indi də onlara verilir və təsdiq edilir ki,
Rusiyadan başqa heç bir dövlətin Xəzər dənizində hərbi gəmiləri ola bilməz.
 
'''IX maddə''' - Bütün Rusiya imperatoru həzrətləri və İran şahı həzrətləri hər vasitə ilə onlar
arasında bu qədər xoşbəxtliklə bərpa olunmuş sülh və dostluğu bərqərar etməyi
arzulayaraq, müvəqqəti tapşırıqların icrası və ya daimi qalmaq üçün bu və ya o biri
dövlətə göndərilən yüksək sarayların (hökumətlərin - Red.) səfirlərinin, nazirlərinin və
işlər müvəkkillərinin, onların dərəcəsinə, razılığa gələn yüksək tərəflərin şərəfinə,
onları birləşdirən səmimi dostluğa və yerli adətlərə uyğun olaraq, ehtiramla və (hər
birinin) ayrılıqda qəbul edilməsini qarşılıqlı surətdə rəva bilirlər. Xüsusi protokol ilə bu
və ya o biri tərəfin əməl etməsi üçün bu məzmunda mərasim qərarlaşdırıla-çaqdır.
 
'''X maddə''' - Bütün Rusiya imperatoru Həzrətləri və İran şahı həzrətləri hər iki dövlət
arasında ticarət əlaqələrinin bərpa olunmasını və genişlənməsini sülhün bərqərar
olmasının ən başlıca xeyirxah nəticələrindən biri saydıqları üçün, tam qarşılıqlı razılıq
əsasında hökm verdilər ki, ticarətə hamilik edilməsinə və qarşıiıqlı surətdə təbəələrin
təhlükəsiziiyinə aid olan bütün sərəncamlar səadətlə yoluna qoyulsun və onlar onu
qarşılıqlı surətdə müvəkkillər tərəfindən bağlanacaq bu sülh müqaviləsinin eyni güciü
hissəsi sayılmalı olan və ona əlavə edilən ayrıca Akt ilə izah etsinlər. İran şahı
həzrətləri, qabaqlar olduğu kimi, Rusiyaya ticarətin xeyrinə tələb olunan hər yerə
konsullar və ticarət agentiəri tə’yin etmək hüququ verir və öhdəsinə götürür ki, hər
birinin müəyyəti on nəfərdən çox olmayacaq konsul və agentlərə hamilik göstərsin ki,
onlar öz rütbələrinə verilmiş şan-şövkət və üstünlükiərdən istifadə etsinlər. Bütün
Rusiya imperatoru həzrətiəri öz tərəfindən İran şahı həzrətlərinin konsul və ya ticarət
agentlərinə münasibətdə tam qarşılıqlığa əməl etməyə və’d verir, iran hökumətinin Rusiya agentinə və ya
konsuluna əsaslı şikayəti olarsa, Rusiya naziri (səfiri - Red.) və ya şah həzrətləri
sarayı yanında işlər müvəkkili, ya da onların bilavasitə rəisi öz mülahizəsinə əsasən
günahkarı vəzifəsindən uzaqlaşdıra və onu müvəqqəti olaraq digər şəxsə həvalə edə
bilər.
 
'''XI maddə''' - Qarşılıqlı surətdə təbəələrin bütün tələbləri və savaş ilə dayandırılmış başqa
işlər sülh bağlandıqdan sonra ədalətlə bərpa olunacaq və həll ediləcəkdir. Qarşılıqlı
surətdə təbəələrin öz aralarında bu və ya o biri hökumətin xəzinəsinə müqavilə
təəhhüdləri dərhal və tamamilə tə’min edilməlidir.
 
'''XII maddə''' - Barışığa gələn yüksək tərəflər təbəələrin xeyri üçün özlərinin ümumi razılığı
üzrə qarşılıqlı surətdə qərara almışdır; onlardan Arazın hər iki tərəfindən
tərpənməyən əmlaka malik olanlarına üç il vaxt verilməlidir ki, onlar bu müddət
ərzində onu azad surətdə satsınlar və dəyişsinlər. Lakin bütün Rusiya imperatoru
həzrətləri, ona aidiyyatı olduğuna görə, keçmiş İrəvan sərdarı Hüseyn xanı, onun
qardaşı Həsən xanı və keçmiş Naxçıvan hakimi Kərim xanı bu iltifatlı sərəncamdan
kənar edir.
 
'''XIII maddə''' - Axırıncı və ya bundan qabaqkı savaşın gedişində əsir alınmış hər iki tərəfin
bütün hərbi əsirləri, bununla bərabər hər iki hökumətin nə vaxtsa qarşılıqlı əsir
düşmüş təbəələri azad edilməli və dörd ay ərzində qaytarılmalıdır; onlar həyati azuqə
və digər tələbatlarla tə’min edilməli və onları qəbul etmək və sonrakı yaşayış yerinə
yollamağa sərəncam vermək üçün hər iki tərəfdən ayrılmış komissarlara verməkdən
ötrü Abbasabada göndərilməlidirlər. Razılığa gələn yüksək tərəflər hər iki tərəfdən
əsir düşmüş, lakin olduqları yerin uzaqlığına və ya başqa bir səbəbə və ya vəziyyətə
görə göstərilən müddətə qaytarıla bilməyəcək bütün hərbi əsirlərə, habelə Rusiya və
İran təbəələrinə də bu yolla yanaşacaqlar. Hər iki dövlət belələrinin hər bir vaxt tələb
edilməsində özünə dəqiq və qeyri-məhdud hüquq verir və öhdəsinə götürür ki, onlar
aşkar edildikdə və ya onlar haqqında tələblər alındıqda qarşılıqlı surətdə onları
(bir-birinə) qaytarsınlar.
 
'''XIV maddə''' - Razılığa gələn yüksək tərəflərdən heç biri axırıncı savaşın başlanma- sınadək
və ya o vaxtı digərinin təbəəliyinə keçmiş olan satqınların və fərarilərin verilməsini
tələb etməyəcəkdir. İran hökuməti, bu qaçqınlardan bə’zilərinin və onların köhnə
həmvətənlərinin və ya hakimiyyəti altında olanların arasında qərəzli əlaqələrdən qarşılıqlı surətdə baş verə biləcək zərərli
nəticələrin qarşısını aimaq üçün öhdəsinə götürür ki, indi və ya son- raiar Rusiya
hökumətinin adbaad göstərdiyi adamların Arazla Çara çayının, Urmiya gölünün,
Cakatu çayının və Qızıl Üzən çayının Xəzər dənizinə töküldüyü yer arasında yaratdığı
hüduddakı öz torpaqlarında olmasını qadağan edəcəkdir. Bütün Rusiya imperatoru
həzrətləri öz tərəfindən İran qaçqınlarının Qarabağ və Naxçıvan xanlıqlarında və
İrəvan xanlığının Araz çayının sağ sahilində yerləşən hissəsində yurd salmasına və ya
yaşamasına (hər hansı) bir qərarda icazə verməyəcəyini və’d edir. Lakin özlüyündə
aydındır ki, ancaq rəsmi rütbə daşıyan və ya müəyyən ləyaqət sahibi olan adamlara:
şəxsi nümunələri, nəsihət və gizli əlaqələri ilə keçmişdə onların idarəsində və ya
hakimiyyəti altında olan əvvəlki həmvətənlərinə zərərli tə’sir göstərə bilən xan, bəy və
dini rəislər və ya mollalara qarşı bu şərtin gücü var və olacaqdır. Ümumiyyətlə, hər iki
dövlətin sakinlərinə gəldikdə isə, razılığa gələn yüksək tərəflər qərara alır ki, hər iki
tərəfin bir dövlətdən o birinə keçmiş və ya bundan sonra keçəcək təbəələri onların
keçdiyi hökumətin icazə verdiyi hər yerdə yurd sala və yaşaya bilər.
 
'''XV maddə''' - Şah həzrətləri öz dövlətinə sakitliyi qaytarmaq və öz təbəələrindən ha- zırki
müqavilə ilə bu qədər xoşbəxtliklə başa çatmış savaşda törədilmiş bədbəxtlikləri
daha da artıra bilən hər şeyi kənar etmək kimi xeyirli, xilasedici niyyətlə hərəkət
edərək, Azərbaycan adlanan vilayətin bütün əhalisinə və mə’murlarına büsbütün və
tam bağışlanma əta edir. Hansı dərəcəyə məxsus olmasından asılı olmayaraq
onlardan heç kəs öz hərəkətinə və ya savaş ərzində və ya Rus ordusunun adı çəkilən
vilayəti müvəqqəti tutduğu zaman davranışına görə tə’qibə, dini əqidəsinə görə
təhqirə mə’ruz qalmamalıdır. Bundan başqa o mə’mur və sakinlərə bu gündən
başlayaraq öz ailəsi ilə birlikdə İran vilayətindən Rusiyaya sərbəst keçmək, hökumət
və yerli rəisliyin heç bir maneçiliyi olmadan onların satlıq malına və ya əmlakına,
əşyalarına hər hansı gömrük və vergi qoyulmadan tərpənən mülkiyyətini aparmaq və
satmaq üçün bir II vaxt verilir. Tərpənməyən mülkə gəldikdə İsə, onun satılması və ya
onun haqqında özxoşuna sərəncam üçün beş İllik müddət müəyyən edilir. Lakin bu
bağışlanma qeyd olunan bir illik müddət başa çatanadək məhkəmə cəzası düşən
günah və ya cinayət işləmiş adamlara şamil edilmir.
 
'''XVI maddə''' - Müvəkkillər bu sülh müqaviləsi imzalandıqdan sonra, qarşılıqlı surətdə tə’xlrə
salınmadan tə’cill olaraq, hərbi əməliyyatların kəsilməsi haqqında bütün yeriərə xəbər
və lazımi fərman göndərməiidir. Eyni məzmunda iki nüsxədə tərtib edilmiş, hər iki
tərəfin müvəkkilləri tərəfindən imzalanmış, onların gerbli möhürləri ilə təsdiq edilmiş və qarşılıqlı olaraq bir-birinə verilmiş bu
sülh müqaviləsi bütün Rusiya imperatoru həzrətləri və İran şahı həzrətləri tərəfindən
təsdiq və ratifikasiya edilməli və onların imzaladığı ratifikasiya mətnləri təntənəli
şəkiidə hər iki tərəfin müvəkkilləri tərəfindən dörd ay ərzində və ya mümkün olduqca
daha tez dəyişdirilməlidir. Fevral ayının 10-da İsanın anadan olmasının 1828-ci ilində
Türkmənçay kəndində bağlanmışdır.
 
 
 
 
 
 
[[Image:Turkmanchay.jpg|thumb|Türkmənçay müqaviləsinin imzalanma mərasimi]]
{{Wikisource}}
16.895

edits