"Hadron" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

8.745 bayt əlavə edildi ,  3 il öncə
Düzəlişin təsviri yoxdur.
k (Sünbül Adronlar səhifəsinin adını Hadron olaraq dəyişdi.: Kvant fizikasındakı zərrəcik adı cəm şəkilçisi olmadan verilməlidir. Hadron yazılması daha doğrudur.)
'''Hadron''' ({{lang-el|ἁδρός}}, ''adrós'', "qalın, güclü, ağır") [[kvant fizikası]]nda mürəkkəb hissəcik. <br/>
'''ADRONLAR''' – yüksək qarşılıqlı əlaqələrdə iştirak edən [[elementar hissəciklər]]dir.
Hadronlar iki və ya daha çox [[kvark]]dan ibarət olurlar. Üç kvarkdan ibarət hadron [[barion]], iki kvarkdan ibarət hadron [[mezon]] adlanır. Ətrafda gördüyümüz hər şey, özümüz də daxil olmaqla maddə daşıyıcıları olan barionlardan ibarətdir. <br/>
Elementlərin nüvəsini təşkil edən [[proton]]lar və [[neytron]]lar barion qrupundan olan hadronlardır. Hadronun ölçüsü təqribən 1 fm ([[femtometr]]-dir (1 fm 10<sup>−15</sup> metrə bərabərdir)<ref name="Giacomelli">{{cite book |author=S. Braibant, G. Giacomelli, M. Spurio |year=2012 |pages=135|title=Particles and Fundamental Interactions An Introduction to Particle Physics |publisher=[[Springer]] |isbn=978-94-007-2463-1}}</ref>.
 
==Xüsusiyyətləri==
Adronlar termini (yun. hadros – böyük, güclü) ilk dəfə 1967-ci ildə L.B.Okun tərəfindən təklif olunmuşdur. Adronlara bütün barionlar (o cümlədən [[nuklonlar]] - [[proton]] və [[neytron]]) və mezonlar daxildir. Adronlar güclü qarşılıqlı təsir proseslərində: qəribəlik, heyranlıq, gözəllik və s. saxlanan, itməyən kvant ədədlərinə malikdirlər. Göstərilən kvant ədədləri, həmçinin barion ədədi və spini eyni olan, kütlələri isə yaxın olan Adronlar müxtəlif elektrik yüklü atomları özünə daxil edən izotopik multipletlərdə birləşə bilərlər. Yalnız qəribəlik ilə fərqlənən izotopik multipletlər isə daha geniş miqyaslı SU-supermultiplet hissəciklər qruplarına birləşə bilər.
[[Standart Model]] nəzəriyyəsinə görə kvark zərrəciklərinin 6 növü var. Bu kvark növləri şərti olaraq '''up''' (yuxarı), '''down''' (aşağı), '''strange''' (qəribə), '''charm''' (ovsun, tilsim), '''top''' (üst), '''bottom''' (alt) adlandırılmışlar. Həmin adlara uyğun olaraq kvark növləri [[u-kvark]], [[d-kvark]], [[s-kvark]], [[c-kvark]], [[t-kvark]], [[b-kvark]] kimi işarə edilirlər. <br/>
Hadronun tərkibi kvarkların adı ilə göstərilir, məsələn proton (uud) kimi, neytron (ddu) kimi işarə edilir. c-kvark, t-kvark, b-kvark üçün eyni hərflərlə başlayan alternativ adlar təklif edilib. <br/> Hadronun tərkibindəki kvarklar [[güclü qüvvə]] daşıyıcısı olan [[qluon]]lar vasitəsilə bir-birinə bağlıdırlar. <br/>
Kvark anti-zərrəciyi [[antikvark|antikvark]] adlanır. Eyni qayda ilə hər bir hadronun uyğun anti-zərrəciyi var. <br/>
Hadronun xüsusiyyətləri onun tərkibindəki kvarkların sayı və xüsusiyyətləri ilə təyin olunur.
 
'''Elektrik yükü '''
Sərbəst halda bütün A.-lar (protondan başqa) stabil deyillər. Onlardan, güclü qarşılıqlı təsir sayəsində parçalananlar xarakter yaşama müddətinə 10-22-10-23 malik olur və rezonans adronları adlanırlar (gizli heyranlığa malik vektor mezonları və yaşama müddəti ~ 10-20 olan gizli gözəllikli mezonlar müstəsnalıq təşkil edir).
Zəif və ya elektromaqnit qarşılıqlı təsir hesabına parçalanan adronlar şərti olaraq stabil adlanırlar – onların yaşama müddəti güclü qarşılıqlı təsir üçün xarakterik olan müddətdən tərtiblərlə artıqdır. Nuklonlardan başqa “stabil” adronlara hiperonlar barionlar, mezonlar, К, heyran mezonlar və s. aiddir.
 
Hadronun [[elektrik yükü]] onun tərkibindəki kvarkların elektrik yükünün cəminə bərabərdir. <br/>
Adronlar tərkibli sistemlərə aiddirlər. Məlum barionların əksəriyyəti 3 kvarkdan, mezonlar isə kvark və antikvarkdan (elə hallar da mümkündür ki, tərkibində əlavə kvark-antikvark cütü də olsun, məs. : 2 kvark və 2 antikvarkdan ibarət mezonlar) ibarətdir. Adronların qəribəlik, heyran və s. kvant ədədlərinin qiyməti onların tərkibinə daxil olan qəribə (s), heyran (c), gözəl (b) və s. mümkün növ kvark və antikvarkların sayı ilə təyin olunur.
u-kvark, c-kvark, t-kvark hər biri +{{Frac|2|3}} elektrik yükünə malikdir. <br/>
d-kvark, s-kvark, b-kvark hər biri −{{Frac|1|3}} elektrik yükünə malikdir. <br/>
Antikvarkların hər biri uyğun kvark ilə eyni miqdarda, amma əks işarəli elektrik yükünə malikdirlər. <br/>
Beləliklə protonun yükü 1-dir +{{Frac|2|3}}+{{Frac|2|3}}−{{Frac|1|3}} =1 <br/>
Δ (delta) barionu <math>(uuu)</math> kvarklardan ibarətdir və onun elektrik yükü 2-dir. <br/>
{{math|π<sup>+</sup>}} ( π mezon və ya pion) <math>(u\bar{d})</math> kvarklardan ibarətdir və onun elektrik yükü +{{Frac|2|3}} +{{Frac|1|3}} =1 <br/>
Protonun anti-zərrəciyi '''antiproton''' mənfi elektrik yükünə malikdir.
 
''' Rəng yükü'''
== İstinadlar ==
 
[[File:Neutron QCD Animation.gif|Qluon bir kvarkdan digərinə keçərək onların rəng yükünü dəyişir|140px|right|thumb|Kvarkların şərti (qırmızı, yaşıl, göy) rəng yükü<br/> Qluon kvarklar arasında hərəkət edərək onların rəngini dəyişir.]]
* Идеи Р. "Соударения элементарных частиц при высоких энергиях", пер. с англ., М., 1970;
[[Kvant xromodinamikası]] ('''Quantum chromodynamics''' (QCD))nəzəriyyəsinə görə hadronları təşkil edən kvarklar xüsusi yükə malikdirlər. Bu yük şərti olaraq [[rəng yükü]] adlandırılmışdır. Bu nəzəriyyəyə görə kvarklar qırmızı, yaşıl və göy rəng yükünə malik olurlar (burda qırmızı, yaşıl, göy real rənglər demək deyil). Uyğun olaraq antikvarkların rəng yükü anti-qırmızı, anti-yaşıl, anti-göy adlanır <ref name="Giacomelli" />. <br/>
* Андреев И. В. "Хромодинамика и жесткие процессы при высоких энергиях", М.,1981;
 
* Окунь Л. Б. "Физика элементарных частиц", 2 изд., М.,1988;
Hadronun tərkibindəki kvarkları bir birinə bağlayan qluonlar həm də həmin kvarklar arasında rəng yükünün keçiriciləridir.
* Индурайн Ф. "Квантовая хромодинамика", пер. с англ., М.,1986;
Qluon bir kvarkdan digərinə keçərək daxil olduğu kvarkın rəng yükünü, məsələn, göydən yaşıla çevirir. <ref name="Bogdan Povh">{{cite book|author=B. Povh, K. Rith, Ch. Scholz, F. Zetsche|year=2006 |title=Particles and Nuclei An Introductionto the Physical Concepts|publisher=[[Springer]]|pages=104 |isbn=ISBN-10 3-540-36683-0}}</ref>
 
Qırmızı yüklü, yaşıl yüklü, göy yüklü üç kvark birlikdə rəng yükü olmayan hal yaradır. Eyni qayda ilə kvark və anti-kvarkların rəng yükü birlikdə, məsələn göy və anti-göy, rəng yükü olmayan hal yaradır. <br/>
Beləliklə hadronların rəng yükü yoxdur və ya bu mənada hadronlar neytraldırlar<ref name="Giacomelli" />.
 
'''Spin'''
 
Hadron zərrəciyinin [[spin]]i onun barion və mezon olmasından asılıdır.<br/>
 
Barionlar maddə daşıyıcıları kimi [[fermion]]lara aiddirlər, [[Fermi–Dirak statistiki|Fermi–Dirak]] (Fermi–Dirac) statistikinə tabe olurlar. Buna görə də barionların spini kəsr ədədlidir. Hər iki ''' nukleon''' (proton və neytron) {{frac|1|2}} spinə malikdir <ref name="Sundar">{{cite book |author=M.K. Sundaresan |year=2001 |pages=13 |title=Handbook of Particle Physics |publisher=[[CRC Press]] |isbn=9780849302152}}</ref>.
[[Δ barion|Δ (delta) barionları]] — Δ++ <math>(uuu)</math> (uuu), Δ+ <math>(uud)</math>, Δ0 <math>(udd)</math>, Δ- <math>(ddd)</math> {{frac|3|2}} spinə malikdirlər <ref name=" Ellwanger">{{cite book |author=U. Ellwanger|year=2012 |pages=77 |title=From the Universe to the Elementary Particles |publisher=[[Springer]] |isbn=978-3-642-24374-5}}</ref>. <br/>
 
Mezonlar bozon zərrəciklər ailəsinə aiddirlər, [[Boze–Eynşteyn statistiki|Boze–Eynşteyn]] (Bose–Einstein) statistikinə tabe olurlar. Buna görə də mezonlar tam ədədli spinə malikdirlər<ref name="Giacomelli" />. Məsələn, '''π mezon''' 0, '''ρ mezon''' 1 spinə malikdirlər.
 
==Barion==
Barionlar (baryon), ({{lang-el|βαρύς}}, ''barus'', "ağır") 3 kvarkdan ibarət hadronlardır. <br/> Barionlar maddə daşıyıcıları (fermionlar) olduqları üçün bütün fermionlar kimi kəsr ədədli spinə malikdirlər. <br/>
İlk kəşf edilən barion bütün elementlərin nüvəsini təşkil edən iki vacib zərrəcikdən biri — proton ({{lang-el|πρῶτος}}, ''prótos'', "birinci") oldu. 1932-ci ildə ikinci nukleon — neytron ({{lang-lat|neuter}}, ''neuter'', "heç biri") kəşf edildi. 1955, 1956-cı illərdə [[Bevatron akseleratoru]]nda [[antiproton]] və [[antineytron]] müşahidə edildi<ref name="Sundar" />. <br/>
Təcrübələrin növbəti mərhələsində tərkibində s-kvark olan daha ağır barionlar — '''Λ''' (lambda), '''Σ''' (siqma), '''Ξ''' (ksi) və '''Ω''' (omeqa) aşkarlandı. Bu qrupa [[hiperon]] (hyperon) adı verildi<ref name="Bogdan Povh" />. <br/>
2017-ci ilin iyulunda [[CERN]] (Conseil Européen pour la Recherche Nucléaire) '''Ξ''' (ksi) barionlar ailəsindən olan yeni zərrəcik müşahidə edildiyini bildirdi. Kəşf edilən Ξ<sub>cc</sub><sup>++</sup> barionu <math>(ccu)</math> tərkibə malikdir. Nəzəri tədqiqatlar oxşar xüsusiyyətli barionların mövcudluğunu göstərirdi və fiziklər bir neçə il idi ki, [[BHK]]-də (Böyük Hadron Kollayderi) eksperimentlərində belə zərrəcikləri axtarırdılar <ref name="Xi">{{cite web |date=6 July 2017 |title= LHCb announces a charming new particle |url= https://home.cern/about/updates/2017/07/lhcb-announces-charming-new-particle |publisher=[[CERN]]|accessdate=2018-10-13}}</ref>. Tədqiqatçılar üçün ağır kvarklardan ibarət hadronların kəşfi daha böyük maraq kəsb edir.
==Mezon==
[[Image:Quark structure pion.svg|right|thumb|130px|{{math|π<sup>+</sup>}} mezonun quruluşu]]
Mezonlar ({{lang-el|μέσος}}, ''mesos'', "orta, orta səviyyəli") kvark və antikvarkdan ibarət hadronlardır. Onlar [[bozon]] (boson) zərrəciklər ailəsinə aiddirlər. Bozon olduqları üçün tam ədədli spinə malikdirlər. <br/>
1930-cu illərdə aparılan nəzəri tədqiqatlar göstərirdi ki, kütləsi [[elektron]]dan çox və protondan az olan zərrəcik mövcud ola bilər. 1937-ci ildə qoyulan təcrübələrdə belə zərrəciklər müşahidə edildi. Kəşf edilən zərrəciklərə µ mezon və ya [[myuon]] (muon) adı verildi. <ref name="Sundar" /> <br/>
Lakin sonrakı illərdə aparılan təcrübələr və hesablamalar göstərdi ki, myuon elektrona oxşar, ondan bir az ağır zərrəcikdir və elektron kimi {{frac|1|2}} spinə malikdir. Beləliklə myuon [[lepton]] zərrəcik kimi sinifləşdirildi. <ref name="Omnes">{{cite book|author=R. Omnes|year=1971 |title=Introduction to Particle Physics|publisher=[[Wiley-Interscience]]|pages=106 |isbn=ISBN-0 47165372 1}}</ref>
1947—ci ildə [[nüvə emulsiyası metodu]] vasitəsilə π (pi) mezonlar və ya [[pion]]lar kəşf edildi. <ref name="Sundar" /> <br/>
{{math|π<sup>+</sup>}} <math>(u\bar{d})</math> <br/>
{{math|π<sup>-</sup>}} <math>(d\bar{u})</math> <br/>
{{math|π<sup>0</sup>}} <math>(u\bar{u})</math> və ya <math>(d\bar{d})</math> <ref name="Ellwanger" /> <br/>
'''Nüvə emulsiyası''' nazik lövhənin üzərinə çəkilmiş nisbətən qalın və çox həssas təbəqədir. '''Kosmik şüalar''' bu təbəqədən keçərkən həmin şüalarda olan elektrik yüklü zərrəciklər bu lövhə üzərində iz buraxır. Kosmik zərrəciklərin başqa zərrəciklərə parçalanması nüvə emulsiyası təbəqəsində qeyd olunur. Sonra həmin lövhə adi fotoqrafiyada olduğundan daha mürəkkəb üsulla emal edilir və kosmik zərrəciklərin izləri, onların parçalanmasından yaranan yeni zərrəciklərin əksləri ortaya çıxır. <ref name="Sundar" />
Mezonlar çox qısa müddət mövcud olub sonra elektronlara, [[neytrino]]lara və/və ya [[foton]]lara parçalanırlar<ref name="Bogdan Povh" />.
 
==Çox kvarklı hadronlar==
[[Image:Meson-Baryon-molecule-generic.svg|right|thumb|130px|Pentakvarkın hipotetik görkəmi <br/> Burda sarı rənglə anti-kvarkın anti-rəng yükü şərti olaraq göstərilmişdir.]]
[[Murray Gell-Mann|M.Gell-Mann]] 1964-cü ildə kvark zərrəciklərinə aid tədqiqatlarında dörd və beş kvarkdan ([[tetrakvark]] və [[pentakvark]]) ibarət zərrəciklərin mövcud ola biləcəyi hipotezini irəli sürmüşdü. <br/>
2014-cü ildə CERN-də LHCb (Large Hadron Collider beauty experiment) təcrübəsi çərçivəsində '''tetrakvark ''' Z(4430)<sup>+</sup> müşahidə edildi. Yeni zərrəcik dörd kvarkdan ibarət idi və <math>(c\bar{c}d\bar{u})</math> tərkibə malik idi.
<ref name="LHCb-public">{{cite web |date=14 July 2015 |title=Observation of particles composed of five quarks, pentaquark-charmonium states, seen in Λ{{su|p=0|b=b}}→J/ψpK<sup>−</sup> decays |url=http://lhcb-public.web.cern.ch/lhcb-public/Welcome.html#Penta |publisher=[[CERN]]/[[LHCb]] |accessdate=2018-10-13}}</ref> <br/>
2015-ci ildə LHCb eksperimentində '''pentakvark''' (pentaquark) müşahidə edildi. Yeni zərrəciyin proton <math>(uud)</math> və <math>(c\bar{c})</math> mezondan ibarət olduğu bildirildi.
<ref name="LHCb">{{cite web |date=12 August 2015 |title=Viewpoint: Elusive Pentaquark Comes into View
|url=https://physics.aps.org/articles/v8/77#c1 |publisher=[[CERN]]/[[LHCb]] |accessdate=2018-10-14}}</ref> <br/>
'''LHCb''' (Large Hadron Collider beauty) CERN daxilində fəaliyyət göstərən, [[Kainat]]ın maddədən formalaşmasının qanunauyğunluqlarını və [[antimaddə]]nin azalmasının sirrlərini öyrənən proyektdir.
 
 
== İstinadlar ==
 
[[Kateqoriya:Nüvə fizikası]]
517

edits