"Göytürk xaqanlığı" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

131 bayt çıxarıldı ,  1 il öncə
k
188.253.235.46 tərəfindən edilmiş redaktələr geri qaytarılaraq By erdo can tərəfindən yaradılan sonuncu versiya bərpa olundu.
(→‎Miras: Wkwknsnjdjsjs)
Teqlər: Mobil redaktə Mobil veb redaktə
k (188.253.235.46 tərəfindən edilmiş redaktələr geri qaytarılaraq By erdo can tərəfindən yaradılan sonuncu versiya bərpa olundu.)
Teq: Geri qaytarma
'''Göytürk xaqanlığı''', '''Türk xaqanlığı''' (''[[Qədim türk dili]]ndə:'' [[Şəkil:Old Turkic letter UK.svg|10px]][[Şəkil:Old Turkic letter R2.svg|10px]][[Şəkil:Old Turkic letter U.svg|10px]][[Şəkil:Old Turkic letter T2.svg|10px]] [[Şəkil:Old Turkic letter K.svg|10px]][[Şəkil:Old Turkic letter U.svg|10px]][[Şəkil:Old Turkic letter UK.svg|10px]]) — [[552]]–[[744]]-cü illərdə fasilələrlə [[Mərkəzi Asiya]] və [[Çin]]in bir hissəsinə hökmranlıq etmiş [[türk]] [[dövlət]]i. Adı müxtəlif mənbələrdə, Bilgə xaqan və Kül Tigin yazılarında ''Türük'',<ref name="irq.kaznpu.kz">[http://irq.kaznpu.kz/?lang=e&mod=1&tid=1&oid=15&m=1 Kultegin's Memorial Complex, TÜRIK BITIG] (İngiliscə)</ref><ref name="ReferenceA">[http://irq.kaznpu.kz/?lang=e&mod=1&tid=1&oid=16&m=1 Bilge Kagan's Memorial Complex, TÜRIK BITIG] (İngiliscə)</ref> ''Kök Türük''<ref name="irq.kaznpu.kz"/><ref name="ReferenceA"/> və azlıq tərəfindən qəbul olunmuş yanaşmaya görə ''Ökük Türük'',<ref>Osman Nedim Tuna, "Ekin Ara İdi Oksuz Kök Türk Anca Olurur Ermiş (KT; D; 2-3) İbaresi Üzerine", Türk dili araştırmaları yıllığı Belleten 1993, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 1995 s. 77-81. (Türkcə)</ref> Tonyukuk yazılarında isə ''Türk''<ref>Muharrem Ergin-Orhun abideleri,s-78,Boğaziçi yayınları 1978 (7-ci nəşr)</ref><ref>Orhun Abideleri M.E.B. 1970</ref> şəklində xatırlanmaqdadır. Göytürklərdən Çin mənbələrində ''Tukyu'' ({{lang-zh|突厥}}) şəklində bəhs olunur.
 
==Tarix==
==siz loxsuz
Türk xaqanlığının baniləri Bumın və İstəmi qardaşları olmuşdur. Şimali Krım və Qafqaz da daxil olmaqla Çin ərazilərindən Bizans imperiyasınadək torpaqlar Türk xaqanlığına daxil idi. Xaqanlığın mərkəzi Orxon çayı (Monqolustan) hövzəsində yerləşirdi. VII əsrin əvvəllərində Türk xaqanlığı bir-biri ilə savaşmağa başlayan Qərbi Türk xaqanlığına və Şərqi Türk xaqanlığına parçalandı. Qərbi Türk xaqanlığı qüdrətli dövlətə çevrildi. Sasanilər və Bizans imperiyaları onunla hesablaşmağa və ittifaqa girməyə çalışırdılar. Qərbi Türk xaqanlığı İstəminin oğlu Datou xaqanın hakimiyyəti illərində özünün ən yüksək çiçəklənmə dövrünə çatdı. O, Qara dənizin şimal sahili çöllərində uğurlu müharibələr aparır, Sasanilərə qarşı müharibədə Bizans imperiyasına kömək edirdi. Şərqi Türküstana yürüşə çıxan Datou onu tutub öz ərazilərinə birləşdirdi. 634-cü ildə Qərbi Türk xaqanlığında inzibati islahat keçirildi və o, on "ox"a (hissəyə) bölündü. Hərbi yürüşlərdən əldə edilən çoxlu qənimət, tabe olunmuş tayfalardan alınan xərac, xaqanlığın ərazisindəki karvan yollarından götürülən gömrük gəliri onu kifayət qədər zəngin dövlətə çevirdi. Arxeoloqlar türk əyanlarının qəbirlərindən qızıl və gümüş silah və bəzək əşyaları, çox sayda çeşidli at yüyənləri 389 aşkar etmişlər. Döyüşçülərin şərəfinə kvadrat formalı, daşla əhatəli xırda anma "məbəd"ləri inşa edilirdi. Dairənin içərisində ölmüş döyüşçünü təsvir edən heykəl, runa yazılı stelalar və onun öldürdüyü düşmənləri bildirən otuz-qırx dənə qaya parçası qoyarmışlar. 639-cu ildə Qərbi Türk xaqanlığı Dulu və Nuşibi adı ilə iki yerə parçalandı. Zəifləmiş Qərbi Türk xaqanlığının Asiyadakı torpaqları tezliklə ərəblər tərəfindən zəbt olundu. Qərbi Türk xaqanlığının yerini Xəzər xaqanlığı tutdu. Şərqi Türk xaqanlığı 745-ci ildə uyğurlar tərəfindən darmadağın edildi.
 
==Adının mənşəyi==
[[Şəkil:Tyurki.jpg|thumb|300px|right|Göytürklərə aid petroqliflər, [[VI əsr|VI]]-[[VIII əsr|VIII]] əsrlər, [[Monqolustan]].]]
Göytürk xaqanlığı tarixdə ilk dəfə adında [[türk]] sözünü işlədən dövlət olduğu üçün mühüm önəmə sahibdir. Adının mənası ilə bağlı müxtəlif mübahisələr vardır.ama yoxdur.Alladıram nezrin loxdu..Göytürk xaqanlığı haqqında yazılı mənbələrdə barəsində Türk xaqanlığı olaraq bəhs edilir. Göytürk sözünün isə [[Orxon abidələri]]ndəki ÖkÜk Türük sözündən törədiyi və tələffüzünün sadələşdirilməsi üçün Göytürk şəklində qəbul olunduğu iddia olunur. Göytürk sözündəki ilk hissəciyinin ''gök'' və ya ''ökük'' olaraq qəbul edilməsi ilə müvafiq olaraq səmavi və ya dini məna daşıdığı ehtimal olunur. Türk sözünün mənası ilə bağlı da bir sıra variantlar vardır. Türk sözünə yaxın ifadələrə [[Qədim Roma]] və Çin mənbələrində rast gəlinir. [[I əsr]]də [[Pomponi Mela]] və Böyük Plini [[Azov dənizi|Azov]]un şərqində yaşayan insanlardan Turcae/Tyrcae olaraq bəhs edir.<ref>Sevan Nişanyan, Çağdaş Türkçenin Etimolojik Sözlüğü, İstanbul, 2009 ISBN : 9789752896369</ref><ref>Abdulkadir İnan, Urartu yazıtında ve Romalı Plinius'un tarihinde «Türk Adı» var mı? Belleten, TTK, Cilt. XlI, S. 45, 1948, s. 277 - 278</ref><ref>dile Ayda, Une Theorle Sur L'Orlglne Du Mot «Türk», «Türk» kelimesinin Menşei Hakkında Bir Nazariye, TTK, Belleten. Cilt. XL., No. 158, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Nisan 1976, s. 229 - 247</ref><ref>Hamit Koşay, ldil - Ural bölgesindeki Türkler'In Menşei Hakkında, V. Türk Tarih Kongresi: 12-17 Nisan 1956, TTK. Basımevi. Ankara 1960. s. 232-243</ref><ref>http://www.dmy.info/turk-adi-ne-anlama-gelir/</ref><ref>Laszlo Rasonyi, Dünya'da Türklük, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları. Ayyıldız Matbaası, Ankara 1974</ref><ref>Prof. Dr. Ercümend Kuran, Türk Adı ve Türklük Kavramı, Türk Kültürü Dergisi, Yıl, XV, S. 174, Nisan 1977. s. 18-20.</ref> Çin mənbələrində T’ieh-lê, T’u-cüeh, Ting-ling şəklində istifadə olunan ifadələrin də Türk sözünü bildirdiyi düşünülür.<ref>Prof. Dr. Tuncer Baykara, Türk, Türklük ve Türkler, s. 371-387, İstanbul, IQ yayınları.</ref> [[Orxon abidələri]]ndə isə türk ([[Şəkil:Old Turkic letter K.svg|10px]][[Şəkil:Old Turkic letter R2.svg|10px]][[Şəkil:Old Turkic letter U.svg|10px]][[Şəkil:Old Turkic letter T2.svg|10px]]) və ya türük ([[Şəkil:Old Turkic letter UK.svg|10px]][[Şəkil:Old Turkic letter R2.svg|10px]][[Şəkil:Old Turkic letter U.svg|10px]][[Şəkil:Old Turkic letter T2.svg|10px]]) olaraq xatırlanır. [[X əsr]]ə aid uyğur yazılarında türk sözü "güc", "qüvvə" mənasında işlənilir. A.Vemberiyə görə türk sözü törəmək sözü ilə eynimənalı olub törəyən, çoxalan mənasına gəlir. [[Ziya Göyalp]]a görə türk sözü törəli sözü ilə eynimənalı olub qanun sahibi mənasına gəlir. [[Qaşqarlı Mahmud]] isə türk adının türklərə [[Tanrı]] tərəfindən verildiyini qeyd edərək, sözün "gənclik", "qüvvə", "qüdrət" və ya "yetkinlik" mənalarında işləndiyini bildirir.
 
==Birinci Göytürk xaqanlığı==
 
==Miras==
Eslinde yoxdu ama biz sallamisiq da yazin detin ki internetten yazmisiq bele idi.neyse yazin.Göytürk xaqanlığı adında türk sözü işlənən ilk dövlət olduğundan [[türk tarixi]]ndə mühüm önəmə sahibdir. Göytürk xaqanlığı [[Böyük Hun İmperiyası]] parçalanandan sonra bozqırda yaşayan türk topluluqlarını yenidən bir bayraq altında birləşdirmişdir. Onlardan geriyə qalan yazılı abidələr [[türklər]]in yazı mədəniyyətinə sahib olmasını göstərmək baxımından ən dəyərli sübutlar hesab olunur. [[Xəzər xaqanlığı]] və [[Şatolar]]ın öz əsaslarını Göytürklərdən götürdüyü qəbul olunmuşdur.
 
Göytürklər dövründən bugünə Yaradılış və Ergenekon dastanları gəlib çıxmışdır. Həmçinin Göytürk tarixinə aid olan Kürşad inqilabı və İkinci Göytürk xaqanlığının qurulması çağdaş dövr bədii ədəbiyyatına da təsir göstərmişdir. Belə ki, [[Nihal Atsız|Hüseyn Nihal Atsız]] tərəfindən yazılmış olan "Bozqurdların ölümü"<ref>Bozqurdların ölümü, İstanbul 1946. ISBN 978-975-437-800-9</ref> və "Bozqurdlar dirilir"<ref>Bozqurdlar dirilir, İstanbul 1949. ISBN 978-975-437-800-9</ref> əsərləri bu hadisələr əsasında yazılmışdır.