"Əldəqayırma partlayıcı qurğular" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

k
tənzimləmə
(31.170.238.3 (müzakirə) tərəfindən edilmiş 4347004 dəyişikliyi geri qaytarıldı.)
Teq: Geri qaytarma
k (tənzimləmə)
 
{{qaralama-az}}
[[Şəkil:IED Baghdad from munitions.jpg|thumb|right|300px|[[İraq|İraq polisi]] tərəfindən aşkar edilmiş əldəqayırma partlayıcı qurğular (noyabr 2005-ci il).]]
'''Əldəqayırma partlayıcı qurğular''' ({{langDil-en|Improvised explosive devices}}; {{comment|abr.|abreviatura}} ''ƏPQ'') — hazırlamış şəxsin biliklərinə və fantaziyasına uyğun qeyri-standart formalarda və strukturda hazırlanan partlayış təyinatlı qurğular. ƏPQ-lər gücü, quruluşu, tərkibi, hissələri, işədüşmə üsulları və görünüşü baxımdan məhdudiyyət tanımır. ƏPQ-lərdə partlayıcı maddə olaraq standart partlayıcı maddələr istifadə edildiyi kimi, yanıcı maddələr, sənaye istehsallı raket-artilleriya sursatları, eləcə də əldəqayırma partlayıcı maddələr və ya onların kombinasiyası da tətbiq edilə bilər.
 
ƏPQ-lərin ən çox tətbiq olunan növlərinə görə sinifləndirilməsi bu qaydadadır: bədənlə daşınan intihar ƏPQ-ləri ({{langDil-en|Body-Borne IEDs – BBIEDs}}), məsafədən idarə olunan ƏPQ-lər ({{langDil-en|Remote-Controlled IEDs – RCIEDs}}), texnikaya yerləşdirilmiş ƏPQ-lər (Vehicle-Borne IEDs - VBIEDs) və təzyiqli ƏPQ-lər ({{langDil-en|Pressure Plate IEDs – PPIEDs}}). Hər bir partlayıcı qurğu kimi ƏPQ-lər də əsasən aşağıdakı hissələrdən ibarətdir:
 
*Partlayıcı maddə (PM) atımı – konkret partlayış işi üçün partlayıcı maddənin hesablanmış və formaya salınmış miqdarı. Standart və ya əldəqayırma ola bilər.
== Tarixi ==
=== Terrorun əsas vasitəsi ===
2003– 2011-ci illər arasında İraqda gedən müharibədə ABŞ qoşunlarına qarşı keçirilmiş hücumlarda başlıca rolu ƏPQ-lər oynamışdır. İraqda, yerli “sələfi mücahidləri”, qarşılarındakı düşmənin dünyanın ən qüdrətli ordusuna sahib olmasına baxmayaraq, ƏPQ-ləri tətbiq etməklə partizan (gerilla) müharibəsini başlatmağı bacarmışlar. Belə ki, qarşı qüvvə olaraq, onların qarşısında əsasən ABŞ və Böyük Britaniya hərbçilərindən təşkil olunmuş koalisiya qüvvələri, ABŞ tərəfindən formalaşdırılmış yerli ordu və polis qüvvələri vardı. Qüvvə nisbətindəki bu böyük fərq terrorçu “sələfilər” tərəfindən ƏPQ-lərin tətbiq edilməsi ilə təsirsiz vəziyyətə gətirilmişdir.
 
Partlayıcı maddə kimi isə bu gerilla qrupları İraq ordusundan qalma sahibsiz və ya zəif qorunan anbarlardan, nəzarətsiz döyüş sursatı ehtiyatından istifadə edirlər. Səddam Hüseynin hakimiyyəti dövründə İraq ordusunda olan 650 min ton döyüş sursatından 250 min tonu itmiş hesab olunur. ABŞ komandanlığı qoşunların mühəndis qüvvələrini cəlb etməklə mümkün qədər qısa müddətdə bütün nəzarətsiz sursatları məhv etməyə çalışmışdır. Nəticə olaraq 2003-cü ilin mayından 2004-cü ilin mayına qədər dövrdə insan tələfatlı və tələfatsız 15 000 civarında ƏPQ partlayışı qeydə alınmışdır. Bu hücumlar zamanı olan itkilər koalisiya qüvvələri tərəfindən dövr üzrə ümumi öldürülmüş və ya yaralanmış itkilərinin sayının 50%-ni təşkil etmişdir. ABŞ ordusunun 2007-ci il tarixli “MNC-1 Counter IED Smart Book” ƏPQ-lərə qarşı mübarizə nizamnaməsinin rəsmi göstəricilərinə əsasən ABŞ ordusunun İraqdakı itkilərinin 40%-i ƏPQ-lərin tətbiqi ilə bağlıdır.
2007-ci ilin aprel ayında ABŞ konqresində çıxışı zamanı general Riçard Kodi elan etmişdir ki, İraqda ABŞ əsgərlərinə qarşı ƏPQ-lərlə olan hücumların qarşısını yalnız həmin qurğuları quranları məhv etməklə almaq olar.
 
ABŞ ordusunda ƏPQ-lərə qarşı mübarizəni təkmilləşdirmək məqsədi ilə, general Montqomeri Miqsin rəhbərliyi atında, mərkəzi Fort-İrvin şəhərində yerləşən JIEDDO (Joint Improvised Explosive Device Defeat Organization) (ƏPQ-lərlə mübarizə üzrə birləşmiş təşkilat) quruldu. 2004-cü ilin ortalarında həmin təşkilatın radio idarəolunan ƏPQ-lərin ({{langDil-en|Radio Controlled Improvised Explosive Device – RCIEDs}}) susdurulması üçün vasitələr hazırlaması məqsədi ilə Pentaqon altı milyard dollar büdcə ayırmışdır. Ümumilikdə, ƏPQ-lərlə mübarizə vasitə və üsullarının təkmilləşdirilməsi üçün, ABŞ 2003-cü ildən 2009-cu ilə qədər müddətdə 17,5 milyard dollar vəsait sərf etmişdir.
 
[[Şəkil:Qurbanlar.jpg|thumb|right|250px|2012-ci il NATO hesabatlarında görə 2011-ci il ərzində Əfqanıstanda tətbiq edilmiş ƏPQ-lərin və onların qurbanlarının faizlər üzrə bölüşdürülməsi.]]
İraqda qazanılmış təcrübə əsasında, düşmən tərəfindən əldəqayırma partlayıcı qurğuların tətbiq edilməsinə qarşı əməliyyatların keçirilməsi qaydasını təyin edən, FM 3-90.119 “Combined arms improvised explosive device defeat operation” nizamnaməsi ABŞ ordusu tərəfindən qəbul edilmişdir. Faktiki olaraq, ƏPQ-lərlə mübarizə ABŞ ordusu tərəfindən hərbi fəaliyyətlər teatrında və ondan kənarda bütün qoşun növ və qisimləri ilə aparılan, eləcə də hər şeyi əhatə edən bir mübarizə növü kimi qəbul edilmişdir. Əlamətdardır ki, nizamnaməyə uyğun olaraq, bu mübarizənin teatrı olaraq internet məkanı da qəbul edilmiş və internet mənşəli təhlükələrlə mübarizə aparmaq üçün Pentaqonda xüsusi komandanlıq yaradılmışdır. İnternetdə kəşfiyyat fəaliyyəti zamanı, ƏPQ-lərin hazırlanması və tətbiq edilməsi prosesi ilə maraqlananlar, eləcə də onları hazırlayan və tətbiq edən şəxslərlə əlaqəsi olanlar haqqında məlumat yığılması icra olunur.
 
ABŞ ordusunda ƏPQ-lərin susdurulması (radioidarə olunan) və zərərsizləşdirilməsi üçün xüsusi maşınlardan (aktiv susdurucu maşınlar – “Acorn system”, ”Beech system”, ”Chameleon system”, ”Guardian D”, ”Hunter system”, ”Jukebox system”, ”mlCE System”, ”MMBJ system”, ”MMBJ-2.1 system”, ”Pecan system”, ”SSVJ system”; reaktiv susdurucular – “Ironwood system”, ”Spruce system”,”Warlock LX system”; iki rejimli susturucular – “Cottonwood system” , “CVRJ”, “Duke”), məsafədən idarə olunan robotlardan (“iRobot Packbot”), minalara qarşı yüksəldilmiş dirəncli maşınlardan ({{langDil-en|Mine Resistant Ambush Protected – MRAPs}}), “Caiman”, “Cougar”, “RG-33L”, “MaxxPro MPV”, “MaxxPro-Plus”, “MaxxPro-Dash”, minaçı-istehkamçı maşını “Buffalo”), mina-axtarış itləri bölməsi (Engineer Mine Dog Detachment – xüsusi itlərdən istifadə edən kinoloq-istehkamçılar), müasir aşkaretmə, zərəsizləşdirmə və qoruyucu-mühafizəedici geyimlərdən istifadə edilir. Əfqanıstan ərazisində 2002-2009-cu illər arasında 1102 dəfə ƏPQ tətbiqi hadisəsi qeydə alınmış və bu zaman ölənlər və yaralananlarla birlikdə ISAF və Əfqanıstan silahlı qüvvələrinin itkiləri 4804 nəfər təşkil etmişdir.
 
Bir sıra beynəlxalq terror təşkilatı kimi tanınmış beynəlxalq qüvvələr, ƏPQ hazırlanması üzrə təcrübəni mübadilə etmək və inkişaf etdirmək yolu ilə daha təkmilləşdirilmiş vasitələri tətbiq edirlər. Yeni vasitə və üsulların tətbiq edilməsi bir sıra “Cammer” susdurucu vasitələri belə, artıq yararsız etmişdir. Həmin təcrübə qısa müddət ərzində münaqişə ocaqlarında öz tətbiqini tapır. Belə olduğu halda əldəqayırma partlayıcı qurğulara qarşı standart şablonla mübarizə metodları yarandığı gündən qısa müddət sonra, əvvəlki etibarlılıq dərəcəsinə sahib olmur.
 
Eyni zamanda qanuni hərbi birləşmələrin fəaliyyətləri rəhbəredici sənədlərlə tənzimlənir. Onlar bütün fəaliyyətlərini qanun, direktiv, nizamnamə, təlimat, əmr və sərəncamlara əsaslandırmalıdırlar. Bu sənədlərə əlavə və dəyişikliklər edilməsi uzun müddət tələb edən, bürokratik proseduralardan keçməli olur. Amma, beynəlxalq və yerli əhəmiyyətli terror təşkilatları, digər gerilla müharibəsi aparan təşkilatlar hərbi qayda-qanunları, insan həyatını və digər itkiləri elə də həssaslıqla qarsalamırlar. Ona görə də hansısa bir taktiki və ya texniki dəyişikliyə getmək onlarda nəinki vaxt almır, tam tərsinə lazım gəldikdə ani qərarlarla tənzimlənir. Belə olduğu halda nizami qoşun hissələrinin qeyri-nizami ünsürlərə qarşı mübarizəsi daha da çətinləşir.
21.029

edits