"Hadron" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

42 bayt çıxarıldı ,  1 il öncə
k
tənzimləmə using AWB
k (tənzimləmə using AWB)
'''Hadron''' ({{langDil-el|ἁδρός}}, ''adrós'', "qalın, güclü, ağır") [[kvant fizikası]]nda mürəkkəb hissəcik. <br/>
Hadronlar iki və ya daha çox [[kvark]]dan ibarət olurlar. Üç kvarkdan ibarət hadron [[barion]], iki kvarkdan ibarət hadron [[mezon]] adlanır. Ətrafda gördüyümüz hər şey, özümüz də daxil olmaqla maddə daşıyıcıları olan barionlardan ibarətdir. <br/>
Elementlərin nüvəsini təşkil edən [[proton]]lar və [[neytron]]lar barion qrupundan olan hadronlardır. Hadronun ölçüsü təqribən 1 fm ([[femtometr]]-dir (1 fm 10<sup>−15</sup> metrə bərabərdir)<ref name="Giacomelli">{{cite book |author=S. Braibant, G. Giacomelli, M. Spurio |year=2012 |pages=135|title=Particles and Fundamental Interactions An Introduction to Particle Physics |publisher=[[Springer]] |isbn=978-94-007-2463-1}}</ref>.
[[Standart Model]] nəzəriyyəsinə görə kvark zərrəciklərinin 6 növü var. Bu kvark növləri şərti olaraq '''up''' (yuxarı), '''down''' (aşağı), '''strange''' (qəribə), '''charm''' (ovsun, tilsim), '''top''' (üst), '''bottom''' (alt) adlandırılmışlar. Həmin adlara uyğun olaraq kvark növləri [[u-kvark]], [[d-kvark]], [[s-kvark]], [[c-kvark]], [[t-kvark]], [[b-kvark]] kimi işarə edilirlər. <br/>
Hadronun tərkibi kvarkların adı ilə göstərilir, məsələn proton (uud) kimi, neytron (ddu) kimi işarə edilir. c-kvark, t-kvark, b-kvark üçün eyni hərflərlə başlayan alternativ adlar təklif edilib. <br/> Hadronun tərkibindəki kvarklar [[güclü qüvvə]] daşıyıcısı olan [[qluon]]lar vasitəsilə bir-birinə bağlıdırlar. <br/>
Kvark anti-zərrəciyi [[antikvark|antikvark]] adlanır. Eyni qayda ilə hər bir hadronun uyğun anti-zərrəciyi var. <br/>
Hadronun xüsusiyyətləri onun tərkibindəki kvarkların sayı və xüsusiyyətləri ilə təyin olunur.
 
Δ (delta) barionu <math>(uuu)</math> kvarklardan ibarətdir və onun elektrik yükü 2-dir. <br/>
{{math|π<sup>+</sup>}} ( π mezon və ya pion) <math>(u\bar{d})</math> kvarklardan ibarətdir və onun elektrik yükü +{{Frac|2|3}} +{{Frac|1|3}} =1 <br/>
Protonun anti-zərrəciyi '''antiproton''' mənfi elektrik yükünə malikdir.
 
''' Rəng yükü'''
 
[[FileŞəkil:Neutron QCD Animation.gif|Qluon bir kvarkdan digərinə keçərək onların rəng yükünü dəyişir|140px|right|thumb|Kvarkların şərti (qırmızı, yaşıl, göy) rəng yükü<br/> Qluon kvarklar arasında hərəkət edərək onların rəngini dəyişir.]]
[[Kvant xromodinamikası]] ('''Quantum chromodynamics''' (QCD))nəzəriyyəsinə görə hadronları təşkil edən kvarklar xüsusi yükə malikdirlər. Bu yük şərti olaraq [[rəng yükü]] adlandırılmışdır. Bu nəzəriyyəyə görə kvarklar qırmızı, yaşıl və göy rəng yükünə malik olurlar (burda qırmızı, yaşıl, göy real rənglər demək deyil). Uyğun olaraq antikvarkların rəng yükü anti-qırmızı, anti-yaşıl, anti-göy adlanır <ref name="Giacomelli" />. <br/>
 
Hadronun tərkibindəki kvarkları bir birinə bağlayan qluonlar həm də həmin kvarklar arasında rəng yükünün keçiriciləridir.
Qluon bir kvarkdan digərinə keçərək daxil olduğu kvarkın rəng yükünü, məsələn, göydən yaşıla çevirir. <ref name="Bogdan Povh">{{cite book|author=B. Povh, K. Rith, Ch. Scholz, F. Zetsche|year=2006 |title=Particles and Nuclei An Introductionto the Physical Concepts|publisher=[[Springer]]|pages=104 |isbn=ISBN-10 3-540-36683-0}}</ref>
 
Qırmızı yüklü, yaşıl yüklü, göy yüklü üç kvark birlikdə rəng yükü olmayan hal yaradır. Eyni qayda ilə kvark və anti-kvarkların rəng yükü birlikdə, məsələn göy və anti-göy, rəng yükü olmayan hal yaradır. <br/>
Beləliklə hadronların rəng yükü yoxdur və ya bu mənada hadronlar neytraldırlar<ref name="Giacomelli" />.
 
'''Spin'''
 
Hadron zərrəciyinin [[spin]]i onun barion və mezon olmasından asılıdır.<br/>
 
Barionlar maddə daşıyıcıları kimi [[fermion]]lara aiddirlər, [[Fermi–Dirak statistiki|Fermi–Dirak]] (Fermi–Dirac) statistikinə tabe olurlar. Buna görə də barionların spini kəsr ədədlidir. Hər iki ''' nukleon''' (proton və neytron) {{frac|1|2}} spinə malikdir <ref name="Sundar">{{cite book |author=M.K. Sundaresan |year=2001 |pages=13 |title=Handbook of Particle Physics |publisher=[[CRC Press]] |isbn=9780849302152}}</ref>.
[[Δ barion|Δ (delta) barionları]] — Δ++ <math>(uuu)</math> (uuu), Δ+ <math>(uud)</math>, Δ0 <math>(udd)</math>, Δ- <math>(ddd)</math> {{frac|3|2}} spinə malikdirlər <ref name=" Ellwanger">{{cite book |author=U. Ellwanger|year=2012 |pages=77 |title=From the Universe to the Elementary Particles |publisher=[[Springer]] |isbn=978-3-642-24374-5}}</ref>. <br/>
 
Mezonlar bozon zərrəciklər ailəsinə aiddirlər, [[Boze–Eynşteyn statistiki|Boze–Eynşteyn]] (Bose–Einstein) statistikinə tabe olurlar. Buna görə də mezonlar tam ədədli spinə malikdirlər<ref name="Giacomelli" />. Məsələn, '''π mezon''' 0, '''ρ mezon''' 1 spinə malikdirlər.
 
==Barion==
Barionlar (baryon), ({{langDil-el|βαρύς}}, ''barus'', "ağır") 3 kvarkdan ibarət hadronlardır. <br/> Barionlar maddə daşıyıcıları (fermionlar) olduqları üçün bütün fermionlar kimi kəsr ədədli spinə malikdirlər. <br/>
İlk kəşf edilən barion bütün elementlərin nüvəsini təşkil edən iki vacib zərrəcikdən biri — proton ({{langDil-el|πρῶτος}}, ''prótos'', "birinci") oldu. 1932-ci ildə ikinci nukleon — neytron ({{langDil-lat|neuter}}, ''neuter'', "heç biri") kəşf edildi. 1955, 1956-cı illərdə [[Bevatron akseleratoru]]nda [[antiproton]] və [[antineytron]] müşahidə edildi<ref name="Sundar" />. <br/>
Təcrübələrin növbəti mərhələsində tərkibində s-kvark olan daha ağır barionlar — '''Λ''' (lambda), '''Σ''' (siqma), '''Ξ''' (ksi) və '''Ω''' (omeqa) aşkarlandı. Bu qrupa [[hiperon]] (hyperon) adı verildi<ref name="Bogdan Povh" />. <br/>
2017-ci ilin iyulunda [[CERN]] (Conseil Européen pour la Recherche Nucléaire) '''Ξ''' (ksi) barionlar ailəsindən olan yeni zərrəcik müşahidə edildiyini bildirdi. Kəşf edilən Ξ<sub>cc</sub><sup>++</sup> barionu <math>(ccu)</math> tərkibə malikdir. Nəzəri tədqiqatlar oxşar xüsusiyyətli barionların mövcudluğunu göstərirdi və fiziklər bir neçə il idi ki, [[BHK]]-də (Böyük Hadron Kollayderi) eksperimentlərində belə zərrəcikləri axtarırdılar <ref name="Xi">{{cite web |date=6 July 2017 |title= LHCb announces a charming new particle |url= https://home.cern/about/updates/2017/07/lhcb-announces-charming-new-particle |publisher=[[CERN]]|accessdate=2018-10-13}}</ref>. Tədqiqatçılar üçün ağır kvarklardan ibarət hadronların kəşfi daha böyük maraq kəsb edir.
==Mezon==
[[ImageŞəkil:Quark structure pion.svg|right|thumb|130px|{{math|π<sup>+</sup>}} mezonun quruluşu]]
Mezonlar ({{langDil-el|μέσος}}, ''mesos'', "orta, orta səviyyəli") kvark və antikvarkdan ibarət hadronlardır. Onlar [[bozon]] (boson) zərrəciklər ailəsinə aiddirlər. Bozon olduqları üçün tam ədədli spinə malikdirlər. <br/>
1930-cu illərdə aparılan nəzəri tədqiqatlar göstərirdi ki, kütləsi [[elektron]]dan çox və protondan az olan zərrəcik mövcud ola bilər. 1937-ci ildə qoyulan təcrübələrdə belə zərrəciklər müşahidə edildi. Kəşf edilən zərrəciklərə µ mezon və ya [[myuon]] (muon) adı verildi. <ref name="Sundar" /> <br/>
Lakin sonrakı illərdə aparılan təcrübələr və hesablamalar göstərdi ki, myuon elektrona oxşar, ondan bir az ağır zərrəcikdir və elektron kimi {{frac|1|2}} spinə malikdir. Beləliklə myuon [[lepton]] zərrəcik kimi sinifləşdirildi. <ref name="Omnes">{{cite book|author=R. Omnes|year=1971 |title=Introduction to Particle Physics|publisher=[[Wiley-Interscience]]|pages=106 |isbn=ISBN- 0 47165372 1}}</ref>
1947—ci ildə [[nüvə emulsiyası metodu]] vasitəsilə π (pi) mezonlar və ya [[pion]]lar kəşf edildi. <ref name="Sundar" /> <br/>
{{math|π<sup>+</sup>}} <math>(u\bar{d})</math> <br/>
{{math|π<sup>-</sup>}} <math>(d\bar{u})</math> <br/>
{{math|π<sup>0</sup>}} <math>(u\bar{u})</math> və ya <math>(d\bar{d})</math> <ref name="Ellwanger" /> <br/>
'''Nüvə emulsiyası''' nazik lövhənin üzərinə çəkilmiş nisbətən qalın və çox həssas təbəqədir. '''Kosmik şüalar''' bu təbəqədən keçərkən həmin şüalarda olan elektrik yüklü zərrəciklər bu lövhə üzərində iz buraxır. Kosmik zərrəciklərin başqa zərrəciklərə parçalanması nüvə emulsiyası təbəqəsində qeyd olunur. Sonra həmin lövhə adi fotoqrafiyada olduğundan daha mürəkkəb üsulla emal edilir və kosmik zərrəciklərin izləri, onların parçalanmasından yaranan yeni zərrəciklərin əksləri ortaya çıxır. <ref name="Sundar" />
Mezonlar çox qısa müddət mövcud olub sonra elektronlara, [[neytrino]]lara və/və ya [[foton]]lara parçalanırlar<ref name="Bogdan Povh" />.
 
==Çox kvarklı hadronlar==
[[ImageŞəkil:Meson-Baryon-molecule-generic.svg|right|thumb|130px|Pentakvarkın hipotetik görkəmi <br/> Burda sarı rənglə anti-kvarkın anti-rəng yükü şərti olaraq göstərilmişdir.]]
[[Murray Gell-Mann|M.Gell-Mann]] 1964-cü ildə kvark zərrəciklərinə aid tədqiqatlarında dörd və beş kvarkdan ([[tetrakvark]] və [[pentakvark]]) ibarət zərrəciklərin mövcud ola biləcəyi hipotezini irəli sürmüşdü. <br/>
2014-cü ildə CERN-də LHCb (Large Hadron Collider beauty experiment) təcrübəsi çərçivəsində '''tetrakvark ''' Z(4430)<sup>+</sup> müşahidə edildi. Yeni zərrəcik dörd kvarkdan ibarət idi və <math>(c\bar{c}d\bar{u})</math> tərkibə malik idi.
|url=https://physics.aps.org/articles/v8/77#c1 |publisher=[[CERN]]/[[LHCb]] |accessdate=2018-10-14}}</ref> <br/>
'''LHCb''' (Large Hadron Collider beauty) CERN daxilində fəaliyyət göstərən, [[Kainat]]ın maddədən formalaşmasının qanunauyğunluqlarını və [[antimaddə]]nin azalmasının sirrlərini öyrənən proyektdir.
 
 
== İstinadlar ==
19.906

edits