"Türkiyədə dövlət çevrilişi (1960)" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

k
texniki düzəliş, typos fixed: kariyera → karyera, lahiyə → layihə, hökümət → hökumət (7) using AWB
Teqlər: Mobil redaktə Mobil veb redaktə
k (texniki düzəliş, typos fixed: kariyera → karyera, lahiyə → layihə, hökümət → hökumət (7) using AWB)
Türkiyənin Baş Naziri ([[1923]]-[[1924]], [[1925]]-[[1937]], [[1961]]-[[1965]])), CXP başqanı (1938-1972)]]
 
[[10 noyabr]] [[1938]]-ci ildə Atatürkün vəfatından sonra Məclisin müştərək səs çoxluğu ilə keçmiş baş nazir, istiqlal müharibəsinin öncül liderlərindən İsmət İnönü prezident seçilir.<ref>Can Dündar-Bülent Çaplı, ''İsmet Paşa'', İmge kitabevi, 2006</ref> Elə həmin ayda CXP qurultayında İnönü "ömürlük başqan" seçilir və ona "Milli Şef" titulu verilir. Bu titul demokratik qüvvələrin heç ürəyincə olmur. Daha sonradan pul əskinaslarına İnönünün rəsminin çap edilməsi bu hiddəti daha da artır. Belə ki yuxarıda qeyd edilənlər yalnız Atatürk kultuna uyğun elementlər idi və başqa birisinin şərəfinə bu elementlərin istifadəsi diktatorluq kimi başa düşülürdü. Belə olan halda demokratik sistemə keçid də mümkünsüz hala gəlirdi. Lakin İnönü demokratik seçkilər tərafdarı olduğunu və bunun millətin rifahı uğrunda edilməsinin vacibliyini bildirdikdən sonra bu müxalif qüvvələr bir qədər sakitləşdi. Bundan başqa həm ikinci dünya müharibəsində həm də ondan sonrakı dövrdə Türkiyə təklənmə təhlükəsində qalırdı.
Bələ olan halda müttəfiq lazım idi ki, hökumətin fikrincə [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]]-la dostluq və [[NATO]]-ya üzv olmaq ən uyğun variant idi.
Bu ittifaqla həmçinin ölkənin iqtisadi və sosial durumunda irəliləyişlərin əldə edilməsi planlaşdırılırdı. ABŞ isə Türkiyənin NATO-ya daxil olması üçün şərtlərdən biri kimi demokratik seçkilərin keçirilməsini göstərmişdi.
Digər şərtlər "Milli Şef" titulunun, 5 illik inkişaf planının və kənd instutlarının aradan qaldırılması idi. Əlbəttə İnönü və höküməthökumət bu şərtlərlə razılaşmalı oldu.
 
===[[Demokrat Partiya]]nın quruluşu===
{{Şəkillər sırası|Adnan Menderes.jpeg|Mahmut Celâl Bayar.jpg|Mehmet Fuat Köprülü.jpg|Bekir Refik Koraltan.jpg|mətn=Demokrat Partiyanın qurucuları, soldan-sağa: [[Adnan Menderes]] — [[Türkiyə|Türkiyə Cümhuriyyəti]]nin baş naziri ([[1950]]-[[1960]]), [[Cəlal Bayar]] — [[Türkiyə|Türkiyə Cümhuriyyəti]]nin III prezidenti ([[1950]]-[[1960]]), [[Fuad Köprülü]] — Türkiyənin Xarici Işlər Naziri, Baş Nazir Müavini ([[1950]]-[[1955]]), [[Refik Koraltan]] — TBMM başqanı ([[1950]]-[[1960]])}}
 
İsmət İnönünün rəhbərlik etdiyi hakimiyyət də razılıq verdikdən sonra yeni bir partiyanın yaradılması artıq zaman məsələsinə çevrilmişdi. Artıq Məclisdə höküməthökumət tərəfindən aparılan siyasətə qarşı olan qüvvə formalaşmışdı. Xalq partiyası daxilində yaranan fikir ayrılığı məclisdə müxtəlif qanunların qəbulunda özünü göstərirdi.
 
Müxalif qüvvələrinin rəhbəri İnönünün siyasi rəqibi, 1937-1939 illərdə baş nazir olmuş [[Cəlal Bayar]] idi.
Eyni partiyadan olmalarına baxmayaraq hələ Atatürkün dövründən onlar arasında rəqabət var idi. Artıq Bayar yaranmış əlverişli mühitdən istifadə edərək öz fikirlərini mûdafiə edən təşkilat yarada bilərdi. Beləliklə Bayarın rəhbərlik etdiyi [[Adnan Menderes]], [[Fuad Köprülü]] və [[Refik Koraltan]]dan
(hər üçü CXP millətvəkili) ibarət qrup partiyanın yaradılması üçün çalışmalara başladı.
 
Partiyanın kim tərəfindən yaradılacağından ehtiyatlanan İnönü Bayarın adını eşitdikdə rahatladı.
 
DP-nin yaranması ilə ölkə ilk çoxpartiyalı seçkilərə hazırlaşmağa başladı. Belə bir vaxtda hökumət seçkiləri qabağa çəkərək 21 iyulda keçiriləcəyini elan etdi. Bununla DP seçkilərə tam hazır olmur və CXP böyük üstünlük qazanırdı. DP-çilər 21 iyul Parlament seçkilərindən narazı qaldı. Belə ki iddialara görə seçkilər şəffaf keçirilməmiş və bir çox yerdə kobud qanun pozuntularına yol verilmiş, seçki qutuları dəyişdirilmişdi. Sonralar hətta CXP üzvləri bəzi səhvlərə yol verildiyini etiraf etmişdilər.
Gözlənildiyi kimi CXP böyük fərqlə qələbə qazandı. Onsuzda hətta şəffaflıq qorunsa belə DP iqtidarı qazana bilməyəcəkdi. Lakin uzunmüddətli CXP hakimiyyəti xalq arasındakı nüfuzunu itirirdi. İqtisadi böhran, inflasiya, yoxsulluq xalqın günü-gündən DP-yə daha da yaxınlaşmasına səbəb olurdu. Bununla DP 1950-ci il seçkiləri ərəfəsi böyük gücə çevrildi. Demokrat Partiya 1950-ci ildə böyük üstünlüklə tək başına iqtidara gəldi. Bu seçkilər yaxın on ildə ölkə tarixində böyük rol oynayacaq Adnan Menderesin baş nazir, Atatürkün dövründə hökumət başçısı olmuş Cəlal Bayarın isə prezident postuna, İsmət İnönünün əvəzinə seçilməsi ilə əlamətdar olmuşdu. Xalq ilk vaxtlarda yeni hökuməti rəğbətlə qarşılayırdı. CHP-nin uzunmüddətli təkpartiyalı hakimiyyətindən narazı olan sadə əhali DP-çilərə bir yenilikçi kimi baxır, onların millətə rifah gətirəcəyinə inanırdı.
 
DP-nin verdiyi vədlər xalqın onlara olan sevgisini daha da artırırdı. Bu etibar və sevgi tezliklə öz bəhrəsini verməyə başlayır. HökümətHökumət tərəfindən sosial, iqtisadi və s. digər sahələrdə aparılan islahatlar ölkədə müəyyən canlanmaya səbəb olur və xalqın vəziyyətini azda olsa yaxşılaşdırır. Lakin 54-cü il seçkilərindən sonra hökumət və xalq arasında münasibət kəskin şəkildə pisləşməyə başladı. Ölkədə yüksəlməkdə olan iqtisadi böhran, infilasiya xalqın müxtəlif təbəqələrində etirazlara səbəb olurdu. HökümətHökumət barədə mənfi düşüncələri artıran digər amil mətbuatın mövcud hakimiyyət əleyhinə hər hansı məlumat yaymasının qarşısı alınması, əleyhidarların sıxışdırılmalara
məruz qalması idi.
1957-ci il seçkilərində müxalifət qüvvələrin birləşməsinə qanunlarda dəyişikliklər etməklə mane olan DP hökuməti CXP-nin iddiasına əsasən səslərin dəyişdirilməsi kimi seçki pozuntularına yol vermişdir. Bu hadisələr [[Kayseri]], [[Çanaqqala]], [[Samsun]] və [[Girəsun]] kimi şəhərlərdə baş verən mitinqlərdə özünü biruzə verdi. Bundan başqa Qaziantep (o dövrdə Antep) şəhəri mətbuat orqanları və radiosu ilk olaraq CHP-nin qələbəsini yayımlasa da, sonradan Demokrat Partiyanın qələbə qazandığını bildirmişdilər.
HökümətinHökumətin təzyiqi ilə Antepdə olan bu hadisələr mətbuat vasitəsi ilə xalqa çatdırılmadı. Bu haldan narazı olan CXP-nin istəyi ilə seçki qutuları şəhərin ədliyə binasına gətirilsədə bu binada baş verən qəfil yanğın onların məhv olmasına səbəb oldu.<ref>A.Sedat, B. Bıçakçı, "Popüler Siyasî Deyimler Sözlüğü", İletişim - 1995 - ISBN 975-470-510-0
</ref><ref>[http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/secimler.secimdeki_partiler?p_secim_yili=1957 TBMM 1957 seçimleri, URL erişim tarihi:15 Haziran 2008]</ref>
 
 
1960-cı il aprelində "dövlət və qanunlara" qarşı çıxan mətbuat orqanlarının işini yoxlamaq üçün yaradılan Tədqiqat Komitəsi ölkənin demokratik bünövrəsinə vurulan ağır zərbə kimi qiymətləndirilir. 1960-cı ilin 28-29 aprelində Istanbulda tələbə mitinqlərinin polis qüvvələri tərəfindən yatırılması zamanı baş verən toqquşmalarda 40 tələbə yaralanmış, Istanbul Universitetində təhsil alan Turan Əməksiz ölmüşdür. Gəncin ölümü xalqda Menderes hökumətinə olan inamı daha da azaldır. 1960-cı il 5 mayda Ankara Qızılay meydanında DP əleyhdarlarının 555K (555Q) kimi adlandırılan (5-ci ayın 5-ci günü saat 5-də Kızılayda (Qızılayda)) mitinqi baş verir. Bu mitinq Türkiyə tarixində "ilk itaətsizlik mitinqi" adlandırılır.
Elə həmin günlərdə DP mitinqi üçün Qızılaya gələn Mendres burda narazı əhali ilə əhatələnir. Menderesin "Nə istəyirsiniz?" sualına gənclərdən biri baş nazirin yaxasından yapışaraq "Hürriyət istəyirik" deyir. Cavab olaraq Mendres "Baş nazirin yaxasından yapışırsan. Bundan böyük hürriyət olar!?" söyləyir.<ref>[http://yenisafak.com.tr/Pazar/default.aspx?t=19.04.2007&i=40562 Yeni Şafak]</ref><ref>[http://arsiv.sabah.com.tr/2007/01/24/cp/yaz1047-20-108-20070114-102.html Sabah]</ref>Hökümətin Hökumətin universitet və tələbələrlə yaranan bu münaqişələrdən sonra Mendres daha bir çıxışında universitet müəllimlərini gəncləri dövlətə qarşı yönəltməkdə günahlandıraraq "qara cübbəlilər" adlandırmışdır. Bu ifadə gələcəkdə Menderesə qarşı ittihamlarda, propaqanlarda istifadə ediləcəkdi.<ref>Çavdar, Tevfik (1996). "Birinci Bölüm". Türkiye'nin Demokrasi Tarihi 1950-1995</ref>
 
===DP və ordu arasında münasibətlər===
 
===Çevrilişə səbəb ola biləcək xarici amillər===
Hakimiyyətinin ikinci yarısında Menderes müxtəlif sənayə lahiyələrininlayihələrinin həyata keçirilməsi üçün [[ABŞ]]dan Marşal Planı əsasında lazımı qədər kredit almadığına görə [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]] ilə yaxınlaşmaya başlamışdır. HökümətHökumət bu yaxınlaşma ilə ittifaqdan yeni kreditlərin alınmasını planlaşdırırdı. Lakin məlum hadisələrlə bağlı bu planlar baş tutmadı.
 
Bir çox mənbələr məhz [[Türkiyə]]nin [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]] ilə geniş əlaqələr saxlamaq istəyinin hərbi müdaxiləyə səbəb olduğu və çevrilişin [[ABŞ]] tərəfindən planlaşdırıldığını iddia edir.
[[Şəkil:Madanoglu.jpg||thumb|right|200px|'''[[Camal Madanoğlu]]''' — Çevrilişin liderlərindən biri, MBK üzvü]]
 
Mövcud hökumət devrildikdən sonra yeni birinin yaradılması vacib idi. Çevrilişin əsas lideri Camal Madanoğlu Istanbul Universitetindən Sadıq Sami Onar, Hifzi Vəlidədəoğlu, Naci Şensoy, Raqıp Sarıca, Tarıq Zəfər Tunaya, Hüseyn Kubalı, Ismət Qiritli kimi görkəmli professorlar təyyarə ilə Ankaraya gətizdirdi. Madanoğlu alimlərdən ibarət kabinet yaratmaq istəyirdi. Lakin professorlar bunun əvəzində hökuməti kariyerasıkaryerası problemli olmayan siyasətçilərdən kabinet qurmağı, yeni konatitusiyanın hazırlanmasını isə onların məsuliyyətinə verilməsi məsləhət gördülər. Beləliklə ölkənin əsas qanunnaməsinin hazırlanmasını "Onar komisiyası"nın səlahiyyətinə verdilər.
 
MBK DP-lilər haqqında sonradan doğru olmadığı ortaya çıxan propaqanda xarakterli məlumatlar yaymağa başladı. Belə məlumatlara DP üzvlərinin bir hissəsinin pul və qızılla dolu təyyarə ilə xaricə qaçması, hökumətin əmri ilə aprel-may aylarında onlarla gəncin öldürülməsi, cəsədlərinin gizli şəkildə dəfn edilməsi, yem maşınlarında toz halına çevrilməsi kimi dezinformasiyalar daxil idi.