"Texas" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

65 bayt çıxarıldı ,  2 il öncə
k
texniki düzəliş, typos fixed: km2 → km² using AWB
Redaktənin izahı yoxdur
k (texniki düzəliş, typos fixed: km2 → km² using AWB)
}}
 
'''Texas''' - [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]]-ın cənubunda yerləşən ştat. ABŞ-da ərazi böyüklüyünə görə [[Alyaska|Alyaskadan]]dan sonra 2-ci yeri tutur (696 241 &nbsp;km<sup>2</sup>) əhalisinə görə isə [[Kaliforniya|Kaliforniyadan]]dan sonra 2-ci yerdədir. (26 956 958 nəfər) Texas [[Amerika Birləşmiş Ştatları|Amerikanın]] [[Kənd təsərrüfatı|kənd təsərrüfatı]], [[maldarlıq]], [[təhsil]], [[Neft-qaz və kimya sənayesi|neft-qaz və kimya sənayesi]], maliyyə institutlarının mərkəzlərindən biridir. Ştatın paytaxtı - [[Ostin (Texas)|Ostindir]]. [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]] ştatları arasında abbreviaturası — "TX"-dir.
 
== Tarixi ==
 
=== İspan müstəmləkəçiliyi ===
[[Avropa|Avropadan]]dan olan [[İspanlar]] və digər köçkünlər məskunlaşmazdan əvvəl Texasın müasir ərazisi müxtəlif [[Hind|Hind tayfalarının]] yaşayış yeri idi: Apaça, Atakapa, Bidai, Caddo, Komançi, Çeroki, Kayova, Tonkara, Viçita və Karankava. Apaçilər 1870-ci illərdə Texası tərk etd. Onlar ştatın xeyli ərazisini tutan son hindilər idilər. Hal-hazırda ABŞ hökuməti Texasın üç yerli tayfasını - Alabama və Kuşat tayfasını, Kikapu tayfasını və İslet Del Sur Pueblo qəbiləsini tanıyıb.
 
1519-cu ildə Texas sahili boyunca ilk dəfə [[Meksika körfəzi|Meksika Körfəzinin]] sahil xəttini xəritəyə çəkən İspan dənizçisi Alonso Alvarez de Pineda keçib. Texas torpağına (6 noyabr 1528-ci il) ayaq basmış ilk avropalı Konkistador Alvar Nunez Kabes de Vaka tərəfindən qəzaya uğramış bir gəmi oldu. Altı il Texasda yerli tayfalarla ticarət əlaqələri quraraq keçirdi. İlk məskunlaşma yeri 1682-ci ildə El Paso ' nın müasir yaxınlığında islet rayonunda ispaniyalılar tərəfindən yaradılıb. Bu anda, müasir Texas Şərq Luiziana onun koloniyası genişləndirilməsi Fransız tərəfindən mənimsənilir başladı. 18 fevral 1685-ci ildə fransız Rene-Rober kavalye Texas ərazisində Fransanın forpostu olan Saint-Louis Matagord körfəzində təsis etmişdir. 1690-da Alonso de Leon Rio Grande çayını keçdi və Texasın şərq hissəsində San Francisco de los Texas katolik missiyasını qurdu. Missiya San Antonio köhnə yol ərazisində yerləşən, müasir ABŞ ərazisində qədim nəqliyyat arteriyası. XVIII əsrin sonunda müasir Texasın bütün ərazisi Meksika ilə birlikdə yeni İspaniyanın İspan koloniyasının bir hissəsi idi.
 
XIX əsrin əvvəllərində Texasın şərqləri ABŞ-dan köçkünlərə çevrilməyə başladı. Austin mozes 800 km2km² əldə etmişdir; 3 yanvar 1823 Brazos çayı üzərində Stephen Austin (İndi "köhnə üç yüz"kimi tanınan) 300 Amerika ailələrinin bir koloniyası təşkil edib. 1821-ci ildə Texasın tərkibinə daxil olduğu Yeni İspaniya İspaniyadan müstəqillik əldə etdi və beləliklə Texas Meksika imperiyasının bir hissəsinə çevrildi.
 
=== Texas Respublikası ===
 
2 oktyabr 1835-ci ildə Texaslıların Gonzales şəhəri yaxınlığında Meksika süvari dəstəsi ilə toqquşması baş verdi və bu da hərbi əməliyyatların başlanmasına gətirib çıxardı. 28 oktyabr 1835-ci ildə Konsepsyon döyüşündə 90 texaslı 450 meksikalını məğlub edib. 2 mart 1836-cı ildə Amerika köçkünlərinin nümayəndələrinin toplantısında Meksikadan müstəqillik haqqında bəyannamə imzalanıb. Buna cavab olaraq, Meksika qoşunları San Antonio Alamo qalası döyüşündə, on üç günlük mühasirədən sonra azsaylı Texas qarnizonu demək olar ki, tamamilə məhv etdi. Ardınca, meksikalılar Lopes de Santa-Anna əmri ilə 27 mart 1836-cı ildə Ceyms fennini və Goliadada təxminən 400 texaslıları edam etdilər. Bu məğlubiyyət, öz növbəsində, Sam Houston rəhbərliyi altında San Jacinto (Lopez De Santa Anna əsir edilmişdir) 21 aprel 1836-cı il qazanan bir ordu yaratmaq üçün Texans İlham.
[[Şəkil:DesertMonahans.jpg|thumb|243x243px|Texasın ərazisində yerləşən [[Səhra|səhralarsəhra]]lar.]]
14 may 1836-cı ildə Texasın rəsmi nümayəndələri və Santa-Anna generalı Velasko şəhərində müstəqillik haqqında müqavilə imzalayıblar. Lakin Meksika hökuməti bu müqaviləni ratifikasiya etməyib, Meksikadan müstəqillik məsələsini açıq şəkildə tərk etdi (eyni zamanda müasir Texasın qərb hissəsi qeyri-müəyyən hüquqi statusa malik olmağa davam etdi). 1836-cı ilin sonunda konstitusiya qəbul edildi (köləlik hüququnu təsdiq edən) və Texas Respublika tərəfindən elan edildi. İlk prezident sem Hyüston oldu. Paytaxt bir neçə dəfə köçürüldükdən sonra 1837-ci ildə Hyüston hakimiyyət mərkəzi seçilib. Texas Respublikası beynəlxalq tanınma qazanmışdır. Eyni zamanda Meksikalıların Texasa reydləri davam etdi. 5 mart 1842-ci ildə Raphael Vasquez tərəfindən idarə olunan 500-dən çox adam sayında meksikalıların dəstəsi inqilabdan sonra ilk dəfə Texasa hücum etdi; San Antonio 'ya çatdıqdan sonra Rio Granda' ya geri çəkildi; 11 sentyabr 1842-ci il yarım minlik Meksika ordusu, Adrian Uoll tərəfindən idarə olunan, San Antonio ' nın bir hissəsini ələ keçirdi, lakin daha sonra əsirləri ələ keçirərək geri çəkildi. Toqquşmalar təxminən 10 il davam edib və Meksika hökumətinin mövqeyinin möhkəmlənib-möhkəmlənməsindən və ya zəifləməsindən asılı olub. ABŞ rəsmi olaraq bu mübarizəyə qarışmadı, baxmayaraq ki, minlərlə könüllü texaslılara kömək etmək üçün ABŞ-a cəlb edildi. Meksika ilə Texas Respublikası arasındakı silahlı münaqişələr onun 1845-ci ildə ABŞ-a qoşulmasından çox, Meksika-Amerika müharibəsində 1846-1848 ABŞ-ın qələbəsi ilə nəticələndi. Texas Meksikadan ayrıldığı zaman, əvvəlcə ABŞ-ın gec-tez bir hissəsi olmağı planlaşdırırdı (texaslılar arasında Texasın genişləndirilməsi ideyası da var idi, baxmayaraq ki, Sakit okeana qədər ərazisi olan böyük bir dövlətə çevrildi.
 
=== İqlimi ===
[[Şəkil:Texas Köppen.svg|thumb|279x279px|Texasda iqlim tipləri.]]
Texasın iqlimi iki zonadan ibarətdir: [[Cənub]] (sahili boyunca) subtropik, isti, tropik keçən uzaq cənub; mərkəzi və şimal yerlərində isti yay və sərin qış kontinental (yanvar orta temperatur 1 15oc, iyul 25 30c). Yağıntılar 1000-1300 1000–1300&nbsp;mm-dən ildə 200-300 200–300&nbsp;mm-ə qədər şərqdən qərbə doğru azalır. Texas mərkəzi hissəsində tez-tez tornado və ciddi zərər səbəb olan sahilində epizodik tropik siklonları ilə xarakterizə olunur.
 
=== Flora və fauna ===