"Ağrı dağı" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

4 bayt əlavə edildi ,  3 ay öncə
k
texniki düzəliş, typos fixed: km2 → km² (6) using AWB
k (texniki düzəliş, typos fixed: km2 → km² (6) using AWB)
|accessdate = 31 oktyabr 2019
|language = {{dil-tr|}}
}}</ref>
 
Ağrı dağı 2 yanaşı vulkan konusundan ibarətdir: 5137 metr hündürlüyə malik olan Böyük Ağrı dağı Anadolu yarımadasının və Kiçik Qafqaz dağ sisteminin ən yüksək zirvəsidir. Dağ 4000 metrədək Kaynozoy tipli bazalt, daha sonra andezit süxurlarından təşkil olunmuşdur. 4250 metrdən başlayaraq zirvəsi sayı 30-dan çox daimi buzlaqlarla örtülmüşdür. Ən iri buzlağın uzunluğu 2&nbsp;km-ə çatır. Böyük Ağrı dağının yamaclarında Sərdarbulaq yaylası və 3896 m yüksəkliyə malik Kiçik Ağrı dağı yerləşir.<ref>{{cite web
|accessdate = 1 noyabr 2019
|language = {{dil-en|}}
}}</ref> Hər iki dağın ətəyinin birlikdə çevrəsi təqribən 128&nbsp;km. təşkil edir. Dini ədəbiyyatda, [[Nuhun gəmisi]]nin saya oturduğu ilk torpaq bu dağın zirvəsi olmuşdur. Tarixi mənbələrdə Ağrı dağının müxtəlif dillərdə işlədilən "Kuh - i Nuh", "Cebel ül Haris" kimi adlarına rast gəlinir. [[Marko Polo]]nun çıxılması mümkün olmayan kimi qiymətləndirdiyi bu dağa mənbələrə görə ilk dəfə [[9 oktyabr]] [[1829]]-cu ildə prof. [[Frederik von Parat]] qalxa bilmişdir. İlk qış solo çıxışı isə [[21 fevral]] [[1970]]-ci ildə [[Türkiyə Dağçılıq Federasiyası]]nın sabiq sədri Dr. [[Bozqurt Ergör]] tərəfındən gerçəkləşdirilmişdir. [[1980]]-ci illərdə minlərlə alpinist Ağrı dağını ziyarət etmişdir. [[1990]]-cı ildən etibarən dağa qalxmaq qadağan olunsa da, [[1998]]-ci ildə bu qadağa aradan qaldırılmışdır. [[2014]]-cü ildə Ağrı dağının zirvəsinə çıxan il Türk [[Deputat|millət vəkili]] isə [[Adil Əliyev (siyasətçi)|Adil Əliyev]] olmuşdur. <ref>{{cite web
|url = http://www.milliyet.com.tr/yerel-haberler/agri/agri-daginin-zirvesine-cikan-ilk-turk-milletvekili-10295014
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20191031072240/http://www.milliyet.com.tr/yerel-haberler/agri/agri-daginin-zirvesine-cikan-ilk-turk-milletvekili-10295014
|accessdate = 31 oktyabr 2019
|language = {{dil-tr|}}
}}</ref>
 
== Adları və etimologiyası ==
Dağın türkcə adı Ağrı dağı [[Son orta əsrlər]]dən bəri bu dildə istifadə edilir. Dağın ənənəvi [[farsca]] adı '''Kūh-e Nūḥ''' (کوه نوح), Nuh dağı deməkdir. [[Kürdcə]] '''çiyayê Agirî''' adlı dağ bu dildə "Odlu dağ" deməkdir.
 
'''Ararat''' adı, qədim zamanlarda Ərmən yaylasında yaşayan [[Urartu]]lar üçün [[ivritcə]] istifadə olunan ָרָרָט ('RRṬ) sözünün [[yunan dili]]ndən tərcüməsidir. Dünyada dağ ümumiyyətlə bu adla tanınsa da, dağın yerləşdiyi bölgədə yaşayan heç bir sakin bu addan dağa istifadə etməmişdir. Antik dövrdə, xüsusən [[Strabon]]un Coğrafiya əsərində Ağrı dağının zirvələri [[Qədim yunan dili]]ndə Ἄβος (Abos) və Νίβαρος (Nibaros) deyilir.
 
Dağın ənənəvi [[ermənicə]] adı [[Masis]] (Մասիս) olmasına baxmayaraq Ağrı və Masis adları indiki Ermənistanda çox istifadə olunur. Bu adın Pəhləvi dilində Masis(ən böyük) sözündən gəldiyini və ya Proto-Hind-Avropa dilindəki dağ mənasını verən mns kökündən çıxdığı düşünülür. Arxeoloq Armen Petrosyanın sözlərinə görə, ad [[Gilqameş dastanı]]nda Maşu dağından gəlmişdir.
 
== Geoloji və coğrafi xüsusiyyətləri ==
Ağrı dağı iki zirvədən ibarətdir. Bunlar 5,137 metrlik Atatürk zirvəsidir (Böyük Ağrı) və 3,898 metr olan İnönü zirvəsidir (Kiçik Ağrı). 4000 metrə qədər olan bazalt və sonrakı yüksəklikdə andezit lava ilə əmələ gələn vulkanik bir dağ görünür.
 
Hündürlüyü 5165 m olan [[Ararat|Ararat dağı]] təkcə ölkənin ən hündür zirvəsi deyil, həm də cari 10 km2km² olan buzlu yeganə dağdır. Ağrı dağındakı cari daimi qar həddi 4300 metr keçir (Arkel, 1973). Blumenthal (1958), daimi qar sərhədinin Pleystosen epoxası 3000 metrə qədər endiyini hesablamışdır. Zirvəsi dörd mövsüm ərzində əriməyən qar və dəyirmi buzlu ilə örtülü vulkanik bir dağ olan Ağrı dağının doruğundaki örtü buzlaq Türkiyənin ən böyük buzlağıdır. Buz kəlləsindən asılan və uzunluğu 1 ilə 2,5 &nbsp;km arasında dəyişən cəmi 11 buzlaq dilləri dağın cənub yamaclarında 4200 m, şimal yamaclarında 3900 m çatmışdır. Bu dillərin ən böyüyü kraterin şimal-şərqindəki Helldere Vadisində yerləşir. Zamanla buzlaq parçaları yüksək meyl göstərdiyinə görə dərənin alt hissələri (təxminən 2370 m) zibil ilə örtülmüş və ölü bir buzlaqın (regenerated buzlaq) yaranmasına səbəb olmuşdur.
 
Ağrı dağının yamacındakı morenlər digər dağlara nisbətən daha az ərazini əhatə edir. Bu, Helldere vadisindən başqa inkişaf etmiş vadilərin olmaması, buzlaqları parçalanan materialla örtmək üçün yüksək meyilli zirvələrin olmaması və köhnə moren anbarlarından gələn ara-sıra aktivləşdirilmiş vulkanların olması ilə izah edilə bilər.
 
=== Zirvədəki buz örtükləri ===
Ağrı dağının zirvəsindəki buz örtüyü təxminən [[1957]]-ci ildən bəri əriyir. [[1950]]-ci illərin sonlarında Blumenthal təqribən 10 km2km² (3.9 kv mi) əhatə edən zirvəli qar kütləsindən əmələ gələn [[11]] çıxış buzlaqının olduğunu müşahidə etdi. O dövrdə Ararat zirvəsindəki mövcud buzlaqların şimala baxan yamacda 3900 metr (12,800 fut) hündürlükdə və cənubunda 4.200 metr (13.800 fut) hündürlükdə olduğu aşkar edildi. Əvvəlcədən mövcud [[Aerofotoşəkillər]]dən və [[Məsafədən zondlama]] məlumatlarından istifadə edərək Sarıqaya və başqaları 1976 və 2011-ci illər arasında Ağrı dağındakı buz örtüyünün dərəcəsini araşdırdılar. Bu buz örtüyünün [[1976]]-cı ilə qədər 8.0 km2km² (3.1 kv mi) və 2011-ci ilə qədər 5.7 km2km² (2.2 kv mi) qədər kiçildiyini aşkar etdilər. Onlar hesablamışlar ki, 1976 ilə 2011-ci il arasında Ağrı dağının üstündəki buz örtüyü 35 il ərzində hər il orta hesabla 0,07 km2km² (0,027 kv m) buz itkisi ilə ümumi sahənin 29% -ni itirdi. Bu nisbət, digər tədqiqatlarla sənədləşdirilmiş digər [[Türk]] zirvələri və buz örtüklərinin geri çəkilmə nisbətlərinə uyğundur.
 
Blumenthal, [[Pleystosen epoxası]] dövründə [[qar xətti]]nin 3000 metr (9,800 fut) yüksəklikdə olduğunu təxmin etmişdir. Belə bir qar xətti 100 km2km² (39 kv m) ərazidə bir buz örtüyü yarada bilər. Bununla birlikdə, [[1958]]-ci ildə buzlaq dillərinə yaxın olanlardan başqa tarixdən əvvəlki morainlərin aşkar bir sübutunun olmamasını müşahidə etdi. Blumenthal bu cür morenlərin olmamasını buzlaqları idarə etmək üçün məhdud silsilələrin olmaması, morainlərin meydana gəlməsi üçün buzda zibil yükünün olmaması və sonrakı püskürmələrlə basdırılması ilə izah etdi. İllər sonra, Birman, cənuba baxan yamaclarda, 4100 metr (13,800 fut) hündürlükdə 1958-ci ildə buz bazasının altından ən az 300 metr (980 fut) yüksəklikdə uzanan mümkün bir moreni müşahidə etdi. O, Pleystosen epoxası dağının Ağrı vadisi buzlaqı tərəfindən yaradılan iki mənəvi yatağı, bəlkə də Viskonsin (Buzlu Maksimal Maksimum) yaşında, Balıq gölündən aşağı düşən çay tapıb. Daha yüksək morena təxminən 2200 metr yüksəklikdə, aşağı morena isə 1800 metr yüksəklikdə yerləşir. Aşağı morena, Balık gölündən təxminən 15 kilometr (9.3 mil) aşağı hissədə meydana gəlir. Hər iki moraines təxminən 30 metr (98 fut) yüksəkdir. Balıq gölünün buzlaq hövzəsini tutması şübhə altındadır
 
== Dini əhəmiyyəti ==
[[Türkiyə]]nin ən böyük dağı olan Ağrı Dağı, xristianlıq inancına görə [[Tufan (mifologiya)|Böyük Tufan]]dan sonra Nuhun gəmisinə ev sahibliyi etməsi səbəbindən əfsanəvi xüsusiyyəti olan bir dağdır. Bir inama görə, bu dağ [[Əhdi-Ətiq]]in yaradılışında Nuhun gəmisinin yerləşdiyi dağdır. Ancaq [[Quran]]da Nuhun gəmisinin "[[Cudi dağı]]nda oturduğu" bildirilir. 1950-ci illərdə havadan çəkilmiş fotolarda gəmiyə bənzər fiqurlar Nuhun gəmisinin olması kimi şərh edilsə də, sonradan əsassız olduğu ortaya çıxdı. Müqəddəs kitablarda da xatırlanan Ararat dağının müxtəlif dillərdə çoxlu adı var. Əsas olanlar Ararat, Kuh-i Nuh, Cebel'ül Haris.
 
== Siyasi sərhədlər ==
Ağrı dağı [[Türkiyə]], Ermənistan, [[Azərbaycan]] və [[İran]] arasında dördkünc nöqtəni təşkil edir. Zirvəsi həm [[İran]] sərhəddindən, həm də [[Naxçıvan]] sərhədindən [[16]] km qərbdə və Ermənistan sərhədindən [[32]] km (20 mil) cənubda yerləşir. Türkiyə-Ermənistan-Azərbaycan və Türkiyə-İran-Azərbaycan üçbucaq nöqtələri bir-birindən təxminən 8 &nbsp;km məsafədədir, Türkiyə ərazisindən E99 yolunu 39.6553 ° 44.8034 ° E-ə qədər olan E99 yolunu əhatə edən dar bir zolaqla ayrılmışdır.
 
XVI əsrdən [[1828]]-ci ilə qədər aralı Osmanlı-Fars sərhədinin bir hissəsi idi; Böyük Ağrı zirvəsi və şimal yamacları, Kiçik Ağrı şərq yamacları Farsın nəzarətində idi. [[Rusiya-İran müharibəsi (1826-1828)| 1826–28-cı il Rus-İran müharibəsi]] və [[Türkmənçay müqaviləsi]]ndən sonra farsların nəzarətində olan ərazilər [[Rusiya imperiyası]]na verildi. Kiçik Ağrı türk, fars və rus imperiyası sərhədlərinin birləşdiyi nöqtədə oldu. Mövcud beynəlxalq sərhədlər 20-ci əsr boyu formalaşdı. [[Ermənistan-Türkiyə müharibəsi (1920)|1920-ci il Türkiyə-Ermənistan müharibəsi]] zamanı dağ Türkiyənin nəzarəti altına keçdi. 1921-ci il [[Moskva müqaviləsi (1921)|Moskva müqaviləsinə]] və [[Qars müqaviləsi]]nə əsasən rəsmi olaraq [[Türkiyə]]nin bir hissəsi oldu. [[1920]]-ci illərin sonlarında Türkiyə kürd Ağrı üsyanını dayandırmaq səyləri çərçivəsində İran sərhəddini keçdi və Kiçik Ağrının şərq cəbhəsini işğal etdi. İran sonda ərazini Türkiyəyə ərazi mübadiləsində verməyə razı oldu. Ağrı massivinin aşağı zirvəsi olan Kiçik Ağrıdan şərqdə İran-Türkiyə sərhəd ətəyi oldu.
 
[[2004]]-cü ildən etibarən dağ yalnız "hərbi icazə" ilə alpinistlər üçün açıqdır. İcazənin alınması proseduru xüsusi bir "Ağrı vizası" üçün bir [[Türkiyə]] səfirliyinə rəsmi bir sorğu təqdim etməyi ehtiva edir və Alpinizm üçün Türkiyə Federasiyasından rəsmi bələdçi işə götürmək məcburidir. Lazımi icazə almış alpinistlər üçün də, icazə verilən yola çıxanlar xəbərdarlıq etmədən atəşə tutula bilər.
Şəkil:Ararat at sunset.jpg|
</gallery>
 
 
== Xarici keçidlər ==
== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
 
 
{{Türkiyə dağları}}
 
[[Kateqoriya:Türkiyə dağları]]
{{Vikianbar kateqoriyası|Mount Ararat}}
{{vikimənbə|Ağrı dağı (dəqiqləşdirmə)}}
 
[[Kateqoriya:Türkiyə dağları]]