"Türkiyədə dövlət çevrilişi (1960)" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

Teqlər: Mobil redaktə Mobil veb redaktə
Teqlər: Mobil redaktə Mobil veb redaktə
===DP-nin hakimiyyətə gəlişi və onillik iqtidar dövrü===
 
DP-nin yaranması ilə ölkə ilk çoxpartiyalı seçkilərə hazırlaşmağa başladı. Belə bir vaxtda hökumət seçkiləri qabağa çəkərək [[21 iyuldaiyul]]da keçiriləcəyini elan etdi. Bununla DP seçkilərə tam hazır olmur və CXP böyük üstünlük qazanırdı. DP-çilər [[21 iyul]] Parlament seçkilərindən narazı qaldı. Belə ki iddialara görə seçkilər şəffaf keçirilməmiş və bir çox yerdə kobud qanun pozuntularına yol verilmiş, seçki qutuları dəyişdirilmişdi. Sonralar hətta CXP üzvləri bəzi səhvlərə yol verildiyini etiraf etmişdilər.
Gözlənildiyi kimi CXP böyük fərqlə qələbə qazandı. Onsuzda hətta şəffaflıq qorunsa belə DP iqtidarı qazana bilməyəcəkdi. Lakin uzunmüddətli CXP hakimiyyəti dövründə partiy xalq arasındakı nüfuzunu itirirməkdə idi. İqtisadi böhran, inflasiya, yoxsulluq xalqın günü-gündən DP-yə daha da yaxınlaşmasına səbəb olmuşdu. Belə bir əlverişli mühitdə DP 1950-ci il seçkiləri ərəfəsi zamanı böyük gücə çevrilir. Demokrat Partiya 1950-ci ildə kifayət qĕdər səs toplayaraq böyük üstünlüklə tək başına iqtidara gəldi. Bu seçkilər yaxın on ildə ölkə tarixində böyük rol oynayacaq bu seçkilər Adnan Menderesin baş nazir, Atatürkün dövründə hökumət başçısı olmuş Cəlal Bayarın isə prezident postuna, İsmət İnönünün əvəzinə seçilməsi ilə əlamətdar olmuşdu. Xalq ilk vaxtlarda yeni hökuməti rəğbətlə qarşılayırdı. CHP-nin uzunmüddətli təkpartiyalı hakimiyyətindən narazı olan sadə əhali DP-çilərə bir yenilikçi kimi baxır, onların millətə rifah gətirəcəyinə inanırdı.
 
DP-nin verdiyi vədlər xalqın onlara olan sevgisini daha da artırır və bu etibar və sevgi tezliklə öz bəhrəsini verməyə başlayır. Hökumət tərəfindən sosial, iqtisadi və s. digər sahələrdə aparılan islahatlar ölkədə müəyyən canlanmaya səbəb olur və xalqın vəziyyətini azda olsa yaxşılaşdırır. Lakin 54[[1954]]-cü il seçkilərindən sonra hökumət və xalq arasında münasibət kəskin şəkildə pisləşməyə başladı. Ölkədə onilliyin ortalarında yenidən yüksəlməyə başlayan iqtisadi böhran, infilasiya xalqın müxtəlif təbəqələrində etirazlara səbəb olur. Hökumət barədə mənfi düşüncələri artıran digər amil mətbuatın mövcud hakimiyyət əleyhinə hər hansı məlumat yaymasının qarşısı alınması, əleyhidarların sıxışdırılmalara
məruz qalması idi<ref>[https://www.sozcu.com.tr/2019/yazarlar/sinan-meydan/iftiralar-ve-gercekler-27-mayis-4937663/amp/ İftiralar ve gerçekler 27 MAYIS]</ref>.[[1957]]-ci il seçkilərində müxalifət qüvvələrin birləşməsinə qanunlarda dəyişikliklər etməklə mane olan DP hökuməti CXP-nin iddiasına əsasən səslərin dəyişdirilməsi kimi seçki pozuntularına yol vermişdir. Bu hadisələr [[Kayseri]], [[Çanaqqala]], [[Samsun]] və [[Girəsun]] kimi şəhərlərdə baş verən mitinqlərdə özünü biruzə verdi. Bundan başqa Qaziantep (o dövrdə Antep) şəhəri mətbuat orqanları və radiosu ilk olaraq CHP-nin qələbəsini yayımlasa da, sonradan Demokrat Partiyanın qələbə qazandığını bildirmişdilər.
Hökumətin təzyiqi ilə Antepdə olan bu hadisələr mətbuat vasitəsi ilə xalqa çatdırılmadı. Bu haldan narazı olan CXP-nin istəyi ilə seçki qutuları şəhərin ədliyə binasına gətirilsədə bu binada baş verən qəfil yanğın onların məhv olmasına səbəb oldu.<ref>A.Sedat, B. Bıçakçı, "Popüler Siyasî Deyimler Sözlüğü", İletişim - 1995 - ISBN 975-470-510-0
</ref><ref>[http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/secimler.secimdeki_partiler?p_secim_yili=1957 TBMM 1957 seçimleri, URL erişim tarihi:15 Haziran 2008]</ref>
 
[[17 fevral]] [[1959]]-cu ildə Londondan[[London]]dan Kiprlə[[Kipr]]lə bağlı danışıqlardan gələn və Menderesində olduğu təyyarə qəzaya uğrayır. Baş nazirin qəzadan sağ-salamat çıxması müxalifətlə, əsasəndə İnönü ilə münasibətləri bir anlıq yumşaltsa da bu ara dövr uzun çəkmir və yerini qarşılıqlı tənqidlərə və çəkişmələrə buraxır. İqtidar və müxalif qüvvələr arasında olan bu uçurum xalqdan da yan ötüşmür. Bir çox şəhərlərin küçələri siyasi idealogiyaların qarşıdurma meydanına çevrilir, toqquşmalar baş verir.<ref>[http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=62649& Bir uçak kazası, bir devlet, Radikal - 2009] </ref>
 
[[1959]-un aprelindən İnönü Şərqi Anadolu şəhərlərini əhatə edin gəzintiyə çıxdı. Bu gəzintilərdə CHP lideri güclü təzyiqə məruz qalırdı. İnönü [[29 aprel|aprelin 29]]-u [[Uşak]] şəhərində daşlı hücum nəticəsində xəsarət alır.<ref>[http://www.zaman.com.tr/yazar.do?yazino=490570 "Taha Kıvanç'a Yanıt: Sağduyu ve Bellek", 21 Ocak 2007 tarihli ''Zaman'' gazetesi, URL erişim tarihi: 30 Mayıs 2009]</ref> Hadisənin şahidləri daşla hücum edənlər arasında çadra geyinmiş kişilərin olduğunu bildirmişlər. Bundan başqa Uşak valisi İlhan Engin müxalifət qüvvələrinin mitinq keçirmələrinə mane olurdu. [[4 maydamay]]da İstanbula[[İstanbul]]a qayıdan İnönü Topqapıya doğru irəliləyərkən ondan narazı əhalinin mühasirəsi ilə üzləşir. Yalnız minbaşı Kənan Bayraktarın köməyi ilə İnönünün ordan uzaqlaşdırılması mümkün oldu.<ref>Şerafettin Turan, ''İsmet İnönü: Yaşamı, Dönemi ve Kişiliği'', T.C. Kültür Bakanlığı, Ankara, 2000, ISBN 978-975-17-2506-6, s. 359.</ref>
 
[[1960]]-cı il aprelində[[aprel]]ində "dövlət və qanunlara" qarşı çıxan mətbuat orqanlarının işini yoxlamaq üçün yaradılan Tədqiqat Komitəsi ölkənin demokratik bünövrəsinə vurulan ağır zərbə kimi qiymətləndirilir. [[1960]]-cı ilin [[28 aprel|28]]-[[29 aprelindəaprel]]ində Istanbulda tələbə mitinqlərinin polis qüvvələri tərəfindən yatırılması zamanı baş verən toqquşmalarda 40 tələbə yaralanmış, Istanbul Universitetində təhsil alan Turan Əməksiz ölmüşdür. Gəncin ölümü xalqda Menderes hökumətinə olan inamı daha da azaldır. [[1960]]-cı il [[5 maydamay]]da [[Ankara]] Qızılay meydanında DP əleyhdarlarının 555K (555Q) kimi adlandırılan (5-ci ayın 5-ci günü saat 5-də Kızılayda (Qızılayda)) mitinqi baş verir.<ref>[https://www.aa.com.tr/tr/demokrasinin-infazi-27-mayis/1960-darbesine-giden-yolun-kilometre-tasi-ogrenci-eylemleri-oldu/1154274 1960 darbesine giden yolun kilometre taşı öğrenci eylemleri oldu]</ref>. Bu mitinq Türkiyə tarixində "ilk itaətsizlik mitinqi" adlandırılır.
Elə həmin günlərdə DP mitinqi üçün Qızılaya gələn Mendres burda narazı əhali ilə əhatələnir. Menderesin "Nə istəyirsiniz?" sualına gənclərdən biri baş nazirin yaxasından yapışaraq "Hürriyət istəyirik" deyir. Cavab olaraq Mendres "Baş nazirin yaxasından yapışırsan. Bundan böyük hürriyət olar!?" söyləyir.<ref>[http://yenisafak.com.tr/Pazar/default.aspx?t=19.04.2007&i=40562 Yeni Şafak]</ref><ref>[http://arsiv.sabah.com.tr/2007/01/24/cp/yaz1047-20-108-20070114-102.html Sabah]</ref> Hökumətin universitet və tələbələrlə yaranan bu münaqişələrdən sonra Mendres daha bir çıxışında universitet müəllimlərini gəncləri dövlətə qarşı yönəltməkdə günahlandıraraq "qara cübbəlilər" adlandırmışdır. Bu ifadə gələcəkdə Menderesə qarşı ittihamlarda, propaqanlarda istifadə ediləcəkdi.<ref>Çavdar, Tevfik (1996). "Birinci Bölüm". Türkiye'nin Demokrasi Tarihi 1950-1995</ref>