"Türkiyədə dövlət çevrilişi (1960)" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

Teqlər: Mobil redaktə Mobil veb redaktə
Teqlər: Mobil redaktə Mobil veb redaktə
[[Şəkil:MBKTürkeş.jpg|thumb|left|270px|MBK üzvü polkovnik '''[[Alparslan Türkeş]]''' radio vasitəsi ilə çevriliş xəbərini Türkiyə xalqına bəyan edir.]]
 
Artıq [[1960]]-cı il [[23 maydamay]]da müdaxilənin [[25 may]]da keçiriləcəyi planlaşdırılmış və parollar
müəyyənləşdirilmişdi.
Əgər çevriliş zamanında başlayarsa "Dündar Seyhanın oğlu sinfi keçdi" parolu xuntalara çatmalıydı. [[27 may]] [[1960]]-cı il sabah saat 3:15-də piyada birlikləri və süvari alayı, 3:30-da tanklar hərəkət edir. Saat 4:36-da Polkovnik [[Alparslan Türkeş]] radioya daxil olaraq Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin hakimiyətə əl qoyduğunu xalqa bəyan edir:
 
{{sitat|Sevgili vətəndaşlar! Dünən gecə yarısından etibarən, bütün Türkiyədə, dəniz-hava-quru Türk Silahlı Qüvvələri, əl-ələ verərək, məmləkətin idarəsini ələ almışdır. Bu hərəkət, Silahlı Qüvvələrimizin müştərək iş birliyi sayəsində, qansız həyata keçirilmişdir! Sevgili vətəndaşlarımızın sükut içində qalmalarını və kimliyindən aslı olmayaraq heç kimin küçəyə çıxmamalarını xahiş edirik.<ref>[http://tr.wikisource.org/wiki/27_May%C4%B1s_Darbe_Bildirisi Çevriliş bildirişi]</ref>}}
 
3-cü ordu komandiri general Raqıp Gümüşpala bildirmişdir ki, əgər çevrilişçilərin rəhbəri ondan aşağı rütbəli olarsa Ankaraya hücum edib hərəkatı yatıracaq. Belə olan halda müdaxilənin rəhbərlərindən ən rütbəlisi [[Camal Madanoğlu]] Gümüşpalaya zəng edərək rəhbərlərinin keçmiş Baş Qərargah rəisi [[Camal Gürsəl]] olduğunu bildirmiş və onu razı salmışdır. Beləliklə Izmirdəki evində qalan Camal Gürsəl Ankaraya gətirilmiş və radio vasitəsi ilə xalqa müraciət etmişdi. [[27 maydamay]]da yaradılan Milli Birlik Komitəsi ölkə idarəsini demokratik hakimiyyətə qayıdışa qədər öz üzərinə götürmüşdü. MBK-nin verdiyi qərarlarla ölkədə siyasi partiyaların və onların mətbuat orqanlarının fəaliyyəti, istənilən mitinq və görüşlərin keçirilməsi qadağan olunurdu. MBK ordunun funksiyasının ölkəni böhrandan və xalqı fəlakətə sürükləyən siyasətçilərdən qurtarmaqdan ibarət olduğunu və demokratik seçkilərdən sonra silahlı qüvvələrin yenidən ûstünə düşən əsas vəzifəni yerinə yetirəcəyini bildirdi.
 
[[Şəkil:Madanoglu.jpg||thumb|right|200px|'''[[Camal Madanoğlu]]''' — Çevrilişin liderlərindən biri, MBK üzvü]]
===MBK daxilində çəkişmələr===
Qurluşundan etibarən komitə daxilində qruplaşmalar yaranmışdı. Beləki [[Alparslan Türkeş]]in də dədaxilində olan qrup
hakimiyyətin tez bir zamanda sivil siyasətçilərə verilməsinə qarşı idilər. Onlar bu proses nəticəsində çevrilişin əsas məqsədinə çata bilməyəcəyini düşünürdülər. Digər qrup isə hərbiçilərin siyasətlə məşğul olmamalarını və demokratik sistemə keçidin tezləşdirilməsi fikrini müdafiə edirdilər. Bu qrupun lideri Camal Madanoğlu idi. Nəhayət [[13 noyabr]] [[1960]]-cı ildə bu probləm öz həllini tapdı.
Komitədə böyük nüfuza malik Madanoğlunun qərarı ilə 14 nəfər hərbiçi təşkilatdan ixrac edilərək müxtəlif ölkələrə səfirliyə göndərildilər. Sonrakı aylarda Silahlı Qüvvələrdə baş verən təşkilatlanmalar, MBK-nin ölkədə təsirinin zəifləməsi Madanoğlunun da komitədən uzaqlaşmasına səbəb oldu.
{| class="wikitable"
Keçmiş iqtidar sahiblərinin Yassıadadakı həbs müddəti zamanı baş verən hadisələrdən biri propaqanda filminin çəkilməsi idi. Bu filmdə DP-lilərə "vətən xaini" damğası vurulur və onlara adada yaxşı rəftar edildiyi göst ərilirdi. DP-li siyasətçilərə qarşı edilmiş bu aşağılayıcı hərəkətlər yalnız adi insanların deyil, hətta bəzi MBK üzvlərinin də iradına səbab olmuşdur.
 
Məhkəmə prosesləri [[14 oktyabr]] [[1960]]-cı ildə böyük idman zalında yaradılmış salonda başladı. Ilk günlər müttəhimlərin əleyhinə
material azlığından müttəhimlərin əleyhinə gələcəkdə gülünc qarşılanaraq tənqid ediləcək iddialar qaldırıldı. Bunlar "köpək işi", "körpə işi", "Barbara işi" kimi iddialar idi. Lakin vaxt keçdikcə təqsirləndirilən şəxslər daha ciddi işlərlə günahlandırılmağa başladılar. Korrupsiya qalmaqalları, Kayseri, Topqapı, Çanaqqala və universitet hadisələri və s. Bunlardan ən önəmlisi isə "konstitusiyanın pozulması"<ref>[http://www.bianet.org/bianet/kategori/bianet/107229/27-mayis-darbesi-kronolojisi-ve-yassiada-durusmalari 27 Mayıs Darbesi Kronolojisi ve Yassıada Duruşmaları, 2008]</ref> işi idi.
 
Yassıada məhkəmələrinə [[1961]]-ci il [[15 sentyabrdasentyabr]]da yekun vuruldu. Menderes son məhkəmədən əvvəl intahara cəhd etdi. Xəstəliyi ilə bağlı ona verilən dərmanları günlərlə dilinin altında gizlədən Menderes onları udaraq komaya düşdü. Eks baş nazirsiz keçirilən məhkəmədə yekun qərar olaraq 15 nəfərə ölüm, 31 nəfərə ömürlük, 418 nəfərə isə 4-20 il arası cəzalar verildi. 123 nəfər bəraət aldı.
 
Geri qaldı MBK-nin ölüm cəzalarını təsdiq etməsinə. Bu zaman da komitə üzvləri arasında fikir ayrılığı yarandı. 9 hərbiçi edamların tam ləğvini, 13 nəfər isə hamısının təsdiq edilməsini istəyirdi.
MBK ölüm cəzalarından yalnız 4-nü təsdiqlədi. Bunlar Bayar, Menderes, Polatkan və Zorlu idi. 78 yaşında olan Cəlal Bayarın cəzası yaş limitinə dair qanununa əsasən ömürlük həbslə əvəz olundu.
Digərləri isə İmralı adasına aparıldılar. [[16 sentyabrdasentyabr]]da Zorlu və Polatkanın edam cəzaları icra edildi. Uğursuz ölümə cəhtdən sonra sağalan Menderes isə [[17 sentyabrdasentyabr]]da edam edildiolunur. Ömürlük və digər həbs cəzalarını alan siyasətçilər isə Kayseri tədricxanasına göndərildilər.
 
==Türkiyə çevrilişdən sonra==