"Naxçıvan Təpə" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

252 bayt əlavə edildi ,  4 ay öncə
Düzəlişin təsviri yoxdur.
'''Naxçıvan təpə''' — [[Naxçıvan şəhəri]]ndə Naxçıvançayın sağ sahilində aşkarlanan E.ə [[5]]-ci minilliyin birinci yarısına aid arxeoloji abidə<ref>Baxşəliyev V, Quliyeva Z, Həşimova T, Mehbalıyev K, Baxşəliyev E. {{cite book |first= |last=|authorlink= |date=2018 |title=Naxçıvan təpə yaşayış yerində arxeoloji tədqiqatlar.|url=http://e-kitab.ameanb.nmr.az/Az/PDF.aspx?id=58955 |language=az |publisher="Əcəmi" |page= |pages=266s |location=Naxçıvan |access-date= }}</ref>.
==Ümumi məlumat==
Naxçıvan təpə yaşayış yerində arxeoloji tədqiqatlar [[2017]]-ci ildə [[Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası]]nın [[Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsi|Naxçıvan Bölməsi]] komandası tərəfindən [[Vəli Baxşəliyev]]in rəhbərliyi altında başlamışdır.Tədqiqatlar zamanı [[Cənubi Qafqaz]]da indiyədək məlum olmayan yeni bir arxeoloji mədəniyyət aşkar olunmuşdur. Bu mədəniyyət [[Azərbaycan]]ın cənub bölgələrini də əhatə edən [[Dalma təpə|“Dalma təpə mədəniyyəti”dirmədəniyyəti”]]dir. [[Rauf Munçayev|R.M. Munçayev]]<ref>Мунчаев Р.М., Амиров Ш.Н. Взаимосвязи Кавказа и Месопотамии в VI-IV тыс. до н.э. Международная научная конференция, 11-12 сентября 2008, Баку: Чашыоглы, 2009, с.41-52.</ref>,{{tərcüməsiz|Osman Həbibullаyеv|O. H. Həbibullayev|ru|Абибуллаев, Осман Абибулла оглы}}<ref> {{tərcüməsiz|Osman Həbibullаyеv|Абибуллаев О.А.|ru|Абибуллаев, Осман Абибулла оглы}} Энеолит и бронза на территории Нахичеванской АССР. Баку: Элм, 1982, c. 72.</ref>,[[İdeal Nərimanov|İ.H.Nərimanov]]<ref>Нариманов И.Г.Обеидские племена Месопотамии в Азербайджане. Тезисы Всесоюзной археологической конференции. Баку, 1985, c. 271-277.</ref>,T.D.Axundov<ref>Achundov T. Sites des migrants venus du Proche-Orient en Transcaucasie, in Les cultures du Caucase (VIe - IIIe millénaires avant notre ère). Leurs relations avec le Proche Orient, B. Lyonnet ed., Éditions Re-cherche sur les Civilisations, CNRS Éditions: Paris, 2007, p. 95-122.</ref> kimi tədqiqatçılar uzun illər tək-tək tapıntılara əsaslanaraq [[Yaxın Şərq]]lə [[Cənubi Qafqaz]] mədəniyyətlərinin qarşılıqlı əlaqələrindən bəhs etmişlər. Lakin Naxçıvan təpə yaşayış yerindən arxeoloji materialların bütöv kompleksi aşkar olunmuşdur.
Aşkar edilmiş keramika məmulatına əsasən yaşayış yerini e.ə.[[5]] minilliyin birinci yarısına aid etmək olar. Karbon nümunələri İtaliyanın [[Leççe]] şəhərində analiz edilmişdir. Yaşayış yerinin alt təbəqəsindən götürülən kömürün analizi e.ə. [[49]][[45]]-ci ili göstərmişdir<ref>This work was supported by the Science Development Foundation under the President of the Republic of Azerbaijan - Grant № EİF-KETPL-2-2015-1(25)-56/47/5.</ref>.Heyvan sümükləri sakinlərin ümumiyyətlə kiçik heyvandarlıqla məşğul olduqlarını göstərir<ref>The Faunal remains are investigated by Remy Berthon.</ref>.
 
==Tədqiqi==
Bu yaşayış yerinin, həmçinin Sirabçay hövzəsində yerləşən digər abidələrin tədqiqi [[Cənubi Qafqaz]]ın, o cümlədən [[Azərbaycan]]ın [[Azərbaycanda eneolit dövrü|Eneolit mədəniyyəti]]ni dövrləşdirməyə imkan verir<ref> Бахшалиев В.Б новые энеолитические памятники на территории нахчывана// Российская археология, 2014, № 2, c. 88-95; Бахшалиев В.Б. Новые материалы эпохи неолита и энеолита на территории Нахчывана // Российская археология, 2015, № 2, с. 136-145</ref>.
Naxçıvan təpə yaşayış yerindən [[Dalma təpə]] keramika məmulatının aşkar olunması olduqca diqqətəlayiqdir. Dalmatəpə[[Dalma təpə]] tipli boyalı keramika məmulatı [[Naxçıvan]]da hələlik [[Uzun oba|Uzun Oba]] və [[Uçan ağıl|Uçan Ağıl]] yaşayış yerindən tək-tək nümunələrlə məlumdur. Barmaq basqılı keramika isə hələlik Uçan Ağılda bir nümunə ilə təmsil olunur. Digər yaşayış yerlərində bu tip keramika hələlik yoxdur. Bu tip keramika tək-tək nümunələrlə [[Qarabağ]] abidələrindən məlumdur. Araşdırmalar [[Urmiya gölü|Urmiya]] hövzəsinin yaşayış yerlərində başlıca olaraq [[Sünik]] obsidianından istifadə olunduğunu göstərir<ref>Khademi N., F., Abedi A., Glascock M. D., Eskandari N. and Khazaee M. Provenance of prehistoric obsidian artifacts from Kul Tepe, Northwestern Iran using X-ray fluorescence (XRF) analysis // Journal of Archaeological Science, 2013, 40. p. 1956-1965.</ref>. Naxçıvan abidələrində isə əsasən [[Göyçə]] obsidianından istifadə olunmuşdur. Sünik obsidianı faiz etibarı ilə azdır və ikinci yerdədir. Ehtimal ki, Urmuya[[Urmiya hövzəsindəgölü|Urmiya hövzəsi]]ndə yaşayan insanlar [[Zəngəzur]] dağlarındakı xammal mənbələri ilə [[Naxçıvançay]] vadisində yaşayan insanlar vasitəsi ilə əlaqə saxlamışlar. Qeyd etmək lazımdır ki, bu yaxınlarda Naxçıvançay vadisindən üzərində mis filizinin izləri olan mədən alətinin tapılması bu əlaqələrin yalnız obsidianla deyil, həm də mis yataqları ilə bağlı olduğunu göstərir.
 
==Dalma tipli keramika==
 
[[Dalma təpə]] tipli keramika [[1959]] [[Çarlz Barni|Charles Burney]] və [[1961]]-ci ildə [[Kaylr Yang|Cuyler Young]] tərəfindən tədqiq edilən [[Dalma təpə]] yaşayış yerindən aşkar olunmuşdur<ref>Hamlin C. Dalma Tepe, Iran, 13, 1975, pp. 111–127.</ref>. Bu tip keramikanın həmçinin Həsənli, [[Hacı Firuz Təpə|Hacı-Firuz]],<ref>Voigt M.M. Hajji Firuz Tepe, Iran: The Neolithic Settlement. Philadelphia: University of Pennsylvania, 1983, p. 20.</ref> Təpə Sevan<ref> Solecki R. L. and Solecki R. S. Tepe Sevan: A Dalma period site in the Margavar valley, Azerbaijan, Iran, Bulletin of the Asia Institute of Pahlavi University, 3, 1973, pp. 98–117.</ref> yaşayış yerlərində mövcudluğu araşdırmalarla müəyyən olunmuşdur. [[Dalma təpə]] keramikasına [[İran]] və [[İraq]]ın yaşayış yerlərində tipik [[Xalaf mədəniyyəti|Xalaf]] və [[Übeyd mədəniyyəti|Ubeyd]] keramikası ilə birlikdə rast gəlinmişdir. Bu tip keramika [[Zaqros dağları|Zaqros dağlarında]] kəşfiyyat xarakterli araşdırmalarla da aşkar olunmuşdur. [[Kəngavər]] vadisində [[Seh-Qabi]] və [[Qodin təpə]] yaşayış yerlərində [[Dalma təpə]] təbəqəsi qazılmış, [[Mahidaşt]]da isə [[16]] yaşayış yerinin səthində zəngin [[Dalma təpə|Dalma]] tipli keramika aşkar olunmuşdur. Bu yaşayış yerlərindən Təpə Siahbid və Çoqa Maran şurf qazıntısı ilə öyrənilmiş, Təpə Kuhda isə yerüstü materiallar arasında [[Dalma təpə|Dalma]] keramikası üstünlük təşkil etmişdir. Bu tip keramika [[İraq]]da Cəbəl yaşayış yerində, [[Kərkük]]də [[Tell Abad]], [[Keit Qasım]] və [[Yorqan Təpə]]də rastlanmışdır. Qeyd etmək lazımdır ki, [[Kəngavər]] vadisində bu tip keramika [[68]]%, Mahidaştda isə [[24]] %<ref>Henrickson. E. F. and Vitali. V. The Dalma Tradition: Prehistoric Inter-Regional Cultural Integration Highland Western Iran, Paleorient, Vol. 13, № 2, 1987, pp. 37-45.</ref> olmuşdur. Araşdırmalar bu tip keramikanın cənuba doğru irəlilədikcə azaldığını göstərir. Öncə [[Urmiya gölü|Urmiya]] gölünün cənubunda və qərbində yayıldığı güman edilən bu keramika Urmiyanın[[Urmiya gölü|Urmiya]]nın şimalında, hazırda isə [[Naxçıvan]]da aşkar olunmuşdur. [[İran Azərbaycanı]]nda bu mədəniyyət [[Culfa Kultəpəsi]] , [[Ahranjan Təpə]],[[Lavin Təpə]], Qoşa Təpə, İdir Təpə və Baruj Təpə yaşayış yerlərinin qazıntısı zamanı aşkar edilmişdir. Hazırda bu tip keramika [[İran AzərbaycanındaAzərbaycanı]]nda [[100]]-dən artıq yaşayış yerindən məlumdur. Yaşayış yerlərinin bir qismi oturaq əhaliyə, bir qismi isə köçmə maldarlıqla məşğul olan insanlara məxsusdur<ref>Abedi A. Iranian Azerbaijan Pathway From The Zagros To The Caucasus, Anatolia And Northern Mesopotamia: Dava Göz, A New Neolithic And Chalcolithic Site In NW Iran. Mediterranean Archaeology and Archaeometry, Vol. 17, № 1 (2017) pp. 69-87.</ref>. Tədqiqatçıların fikrinə görə, bu mədəniyyət [[Şimal]]-[[Qərb]]i İranda[[İran]]da çiçəklənmiş və [[Urmiya gölününgölü|Urmiya gölü]]nün cənubuna yayılmışdır. [[Dalma təpə]] keramikasının kimyəvi analizi onun yerli istehsalın məhsulu olduğunu göstərmişdir. Belə hesab edilir ki, [[Dalma təpə]] mədəniyyətinin yayılma arealı Naxçıvanı da əhatə etmişdir. Daha doğrusu [[Naxçıvan Muxtar Respublikası|Naxçıvan]] bu mədəniyyətin formalaşdığı areala daxil olmuşdur. Şübhəsiz ki, gələcək araşdırmalar [[Urmiya gölü|Urmiya]] hövzəsi və Naxçıvan tayfaları arasındakı əlaqələrin və qarşılıqlı münasibətlərin xarakterini daha aydın şəkildə müəyyən etməyə imkan verəcəkdir. Araşdırmalar həmçinin [[Dalma təpə]] mədəniyyətinin yaranması və formalaşması ilə bağlı məsələlərə aydınlıq gətirəcəkdir.
 
== İstinadlar ==