"Şamanizm" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

4.248 bayt çıxarıldı ,  11 ay öncə
Düzəlişin təsviri yoxdur.
Teq: 2017 viki-mətn redaktoru
{{iş gedir}}
{{vikiləşdirmək}}
[[File:Khagdaev1.JPG|Khagdaev1|thumb|right|300px| Valentin Haqdaev, Olxon adasının əsas şamanı]]
{{Türk mifologiyası2}}
'''Şamanizm''' – şamanın ruh dünyası hesab edilən dünyanı anlamaq, onunla əlaqə qurmaq və həmin transendental enerjiləri bu dünyaya ötürmək üçün fərqli şüur halına keçməsini özündə ehtiva edən spiritual tətbiqat.[1]
{{Din}}
 
"Şamanik" olaraq təsnifləndirilən inanc və təcrübələr antropoloqlar, arxeoloqlar, tarixçilər, dinşünas alimlər, filosoflar və psixoloqlar daxil olmaqla, müxtəlif sahələrdən olan alimlərin marağına səbəb olub. Bu mövzuda yüzlərlə kitab və akademik məqalələr yazılıb, şamanizmin öyrənilməsi üçün mütəxəssislər tərəfindən nəzarət edilən elmi jurnal təsis olunub. 20-ci əsrdə submədəniyyətin nümayəndələri olan bir çox qərbli dünyanın müxtəlif yerlərindəki yerli dinlərin ideyalarından təsirlənərək “neoşamanizm” və ya “neoşamanik hərəkat” adlandırılan müasir magik-dini tətbiqatlar yaratdı.[2] Bu, bir çox neopaqan tətbiqatların inkişafına təsir göstərdi, amma mənsub olmadıqları mədəniyyətləri təmsil etməyə çalışan bir sıra kənar müşahidəçilərə görə, başqa mədəniyyətin ünsürləri məsimsəməkdə ittiham olundu,[3] istismara məruz qaldı və təhrifə uğradı.[4][5] “Şamanizm” termini yerli spiritual tətbiqatları təsvir etmək üçün istifadə olunsa da, bəziləri bunu müxtəlif yerli xalqlar və qəbilələrə xas olan fərqli və qarmaşıq spiritual tətbiqatların ümumiləşdirici söz kimi qiymətləndirib. Terminin bu cür istifadəsi müxtəlif və mürəkkəb xarakter daşıyan yerli mədəniyyətləri bəsitləşdirə, irqçi fikirləri qüvvətləndirə və “digərləri” anlayışına müstəmləkəçi bir baxış bucağı gətirə bilər.[6][7][3]
 
== Terminologiya ==
'''Şamanizm''' ([[şaman]]lar tərəfindən "təcrübə" olaraq ifadə edilir) — varlığı bütün insanların tarixində erkən daş dövrünə və daha da geriyə qədər sübut edilə bilən, inisiyasyon ehtiva edən bir vəcd və trans texnikası.
=== Etimologiya ===
[[File:Witsen's Shaman.JPG|thumb|Witsen's Shaman|thumb|right|200px| Sibir şamanının Hollandiyalı Nikoles Uitsen tərəfindən çəkilmiş, məlum olan ən erkən təsviri, 17-ci əsr. Uitsen onu “şeytanın keşişi” adlandırıb və şeytani keyfiyyətlərinə görə ayaqları caynaqlı çəkib.[8]]]
“Şamanizm” sözünün tunqus-mancur dilində “bilici” mənasını verən “šaman” sözündən, [9] “şaman” sözünün isə evenkidilindəki “šamán” sözündən, çox güman ki Sim evenki xalqlarının danışdığı cənub-qərb dialektindən yarandığı ehtimal olunur. [10] Tunqus termini sonralar Sibirdəki yerli xalqlarla qarşılıqlı əlaqədə olan ruslar tərəfindən qəbul edildi. Bu, sürgün edilmiş rus din xadimi Avvakumun xatirələrində tapılmışdır. [11]
 
Nikoles Uitsen adlı holland bir səyyah 17-ci əsrin sonlarında bu sözü Qərbi Avropaya gətirdi. O, “Noord en Oost Tataryen” (1692) adlı kitabında tunqus və samodi dillərində danışan yerli Serbiya xalqları və bu ərazilərdə qalması haqqında yazdı.[12] Lübekdən olan Adam Brend adlı tacir 1698-ci ildə nəşr olunan kitabında ingilisləri şaman sözü ilə tanış etdi.
Şamanizmi ən uzun müddət dəstək olmuş olan birliklərin arasında heç şübhəsiz Türklər də vardır. Köhnə Türk inancı Tengricilikdə də hamı / həmişə var olmuş olan şamanizm ənənəsi, Şimal və Orta Asiyanın bəzi Türk birliklərində günümüzə qədər hələ davam etdirilməkdədir.
İndiki vaxtda bəzi qərblilərin maraq duyub təkrar tətbiqə başladıqları şəklinə isə neo-Şamanizm deyilir.
 
Evenki sözünün etimologiyası bəzən tunqus dilində “bilmək” mənasını verən “ša” söz kökü ilə əlaqələndirilir.[14][15] Bu fikir linqvsitik baxımdan araşdırılıb: “Bu ehtimal tam inkar oluna bilmədiyi kimi, birmənalı şəkildə qəbul da oluna bilməz, çünki bu dillərin sözdüzəldicilik xüsusiyyətləri fonoloi baxımdan nizamsız xarakter daşıyır (xüsusilə sait sayını nəzərə aldıqda). [16] Digər alimlər iddia edir ki, sözün birbaşa Mancur dilindən gəlir və bu dildən alınan yeganə sözdür ki, ingilis dilində geniş istifadə olunur.[17]
== Alimlərin fərqli fikirləri ==
Şamanizmin başlanğıcda Qərblilər tərəfindən çox tanrılı bir din zənn edilməsindəki ana faktor, Şamanizm haqqında kifayət qədər məlumatı olmayan ilk Qərbli səyyahların Şamanizm haqqında Qərbə köçürdükləri səthi məlumatlardan qaynaqlanmışdır. Hər şeydən əvvəl, Asiya Şamanizmində tapınma yoxdur, ki bu da bir din olmadığını bir inanc forması olduğunu ortaya qoymaqdadır.
Şamanizmin tərifində elm adamları eyni fikirdə deyil, bu həm şamanizmin içində saxladığı fərqli istiqamət və elementlərdən həm də şamanizmin çox fərqli coğrafiyalarda, eyni təməldə amma çox fərqli şəkillərdə var olmasından qaynaqlanmaqdadır.
Böyük əksəriyyəti köhnə Sovet elm adamları olan bir seqment (Mikaylovskiy, Haruzin, Potapov, Alekseev kimi) Şamanlığı Türklərin orijinal dini qəbul edərkən, aralarında Mircea Əlidə, Jean Paul Roux, V. Jochelson, V. Bogoras, Hikmət Danı, Osman Turan, İbrahim Kafesoğlunun da ol/tapıldığı elm adamı və yazarlar isə şamanlığı bir din deyil Şimal Asiya birliklərinin dini duyğularını ehtiva edən və o biri aləm varlıqlarına hökm edən bir növ kült olaraq görməkdədirlər.
"Şaman, Anglosakson terminologiyasında izah edilmək istəndiyi kimi həkim-cadugər olmadığı kimi, şübhəsiz tək şəfa verici adam da deyil. Sözün gündəlik mənasında bir cadugər deyil və bu sözlə təyin olunması Şamanizme heç bir zaman sahib olmadığı bir xüsusiyyət vermək bahasına onu ol/tapılmaması lazım olan bir yerə oturtmuşdur…" (sy.63)
"Zatən Şaman, tamamilə həyata dönük və müsbət hərəkətlər reallaşdırmaq istəyən şəxsiyyətiylə heç bir zaman quru böyüyə alət olmaz və heç bir zaman pislik etməz; sahib olduğu səlahiyyətlərini öz fərdi xidmətində və öz müdafiə etməsi məqsədiylə belə istifadə etməz. Qəbilə rəisi və ya hökmdarlarla anlaşılmazlığa düşdüyündə öz təsirindən faydalana bilər, ancaq heç bir şəkildə görünməz gücünə müraciət etməz; ona etiraz edəcək hər hansı bir gücü yoxmuşcasına və həyatını itirmək bahasına maddi gücün özünü məğlub et/yeyilməsinə tamaşaçı qalar." (sy.63)
"Şaman, gücünün mənşəyi istər varislik istər görünməyənin hədiyyəsi olan bir qabiliyyət və ya uzun bir naşılıq dövrü ya da ‘səlahiyyət möhkəmə istəyi' olsun, məqsədinə, ümumiyyətlə inzivada və ya digər böyük ustaların yanında reallaşdırılan səbirli bir yetişmə dövrü keçirmədən çatmağı ümid edə bilməz. Nə olursa olsun, gücdən salıcı şəkildə reallaşan və nəticədə özünü əldən düşmüş halda yerə salacaq olan bir təcrübəm/təcrübə üçün bütün imkanlarını toplamaya işləməlidir. Kainatın yollarını qət etməyə çağırılan şaman, yolunu itirməmək üçün bu yolları mümkün olan ən yaxşı şəkildə tanımalıdır; özünü izləyən varlıqlarla davamlı olaraq qarşı-qarşıya gəlmə ehtimalı səbəbiylə onların ənənələrini, dillərini və adətlərini öyrənmiş olması lazımdır; müəyyən hədəflərə yönəlməsi səbəbiylə bu hədəflərə necə çatacağını bilməlidir. Gərək keçdiyi yollarda, gərək qarşılaşdığı varlıqlarla əldə etmək istədiyi nəticələndirərə çata bilməsi üçün şamanın özünə faydalı olacaq vasitələri tanımaya ehtiyacı vardır. Bunlar, yer üzünün hər hansı bir səyyahı üçün söz mövzusu olduğu kimi, reallaşdırılacaq işə, nəzərdə tutulan çətinliklərə və hər adamın özünə xas imkanlarına bağlı olaraq son dərəcə müxtəlif ola bilərlər." (sy.64)
 
Mirça Eliadi isə sanskrit dilində “sərgəndən gəzən müqəddəs şəxs” mənasına gələn “śramaṇa” sözü Buddizm ilə birlikdə bir çox Orta Asiya dillərinə yayıldığını və tunqus dilindəki bu sözün əsas mənbəyi ola biləcəyini qeyd etdi.[18] Bu təklif 1917-ci ildən bəri hərtərəfli tənqid edilib. Etnolinqvist Juha Janhunen bunu “anaxronizm” kimi qiymətləndirir və “doğruluq ehtimalı olmayan etimologiyadan” başqa bir şey hesab etmir.[19]
== Tarix ==
 
21-ci əsr antropoloqu və arxeoloqu Silvia Tomaskova bir çox avropalının 1600-cü illərin ortalarına qədər ərəb sözü olan “şeytan” (ərəbcə: شياطين) terminini Ural dağlarının arxasında yaşayan xristian olmayan yerli xalqların tətbiqatlarına və inanclarına aid etdiyini söyləyir.[20] O təklif edir ki, “şaman” sözü bu terminin təhrif olunmuş forması kimi müxtəlif tunqus dialektlərinə keçmiş ola bilər və sonralar bu xalqların əsrlər boyunca yaxın təmasda olduğu xristian missionerlərinə, tədqiqatçılara, əsgərlərə və müstəmləkə rəhbərlərinə xəbər deyilib.
[[Şəkil:SB_-_Altay_shaman_with_drum.jpg|thumb|250px|Altayda şamanlıqla məşğul qadın ([[1908]])]]
 
Qadın şaman bəzən “şamanka” adlanır. Bu termin əsl tunqus sözü deyil, sadəcə “şaman” sözünə rus dilində qadın cinsini bildirən -ka şəkilçisi artırmaqla düzəlir.[21]
Köhnəçağ və Orta Çağdakı çox məşhur olan sehrlərdən fərqi, onların fərdi olmalarına qarşılıq, şamanlığın başda Orta Asiya və Şimal Asiya xalqları olmaq üzrə, Tunguzlarda, Moğollarda, Mançularda, Laponlarda, Eskimolarda, Vogullarda, Ontiyaklarda, Samoyedlerdə, Qafqazlarda, Hindistanda, Çində, Yaponiyada, İndoneziyada, Malayziyada, Polinezyada, Avstraliyada, Böyük Okeanın o biri adalarında, Alaskada, Grönland və İslandiyada, Şimal Amerikada, Guyanada, Amazon bölgəsində və Afrikanın bir çox yerində (kiçik ayrılıqlar bir tərəfə) təməl qanunlar dəyişməmək şərtiylə az ya da çox sıxlıq / izdiham camaatın tapılmasıdır. Şamanlığın nə vaxt ortaya çıxdığı, nə kimi dəyişikliklər keçirdiyi qəti olaraq bilinməməkdədir.
Şamanizm' en mənşə olaraq anaerkil dövrdə ortaya çıxdığı təxmin edilməkdədir, şaman sözcüyü üçün üç fərqli görüş qarşıya qoyulmaqdadır ;
 
=== Tərifləri ===
1-Şaman anlayışı, Hindistandakı Pali dilində ruhlardan ilhamlanan adam mənasını verən "samana" sözcüyündən törəmişdir,
[[File:SB - Altay shaman with drum.jpg|thumb|SB - Altay shaman with drum|thumb|right|200px| Xakas olduğu ehtimal olunan qadın şaman, Rusiya İmperiyası, 1908-ci il.[22]]]
2-Şaman anlayışının qaynağı, Sanskritçedə budaçı rahib mənasını verən samana sözcüyüdür,
“Şamanizm” termininin antropoloqlar tərəfindən qəbul olunan vahid bir tərifi yoxdur. İngilis tarixçisi Ronald Hutton qeyd edir ki, 21-ci əsrin əvvəlinə qədər bu terminin istifadə olunan dörd ayrı tərifi var. Bunlardan birincisi “fərqli şüur halında olarkən ruh dünyası ilə əlaqə quran şəxs”ə istinad edir. İkinci tərif bu termini başqalarının istəyi ilə fərqli şüur halına keçib ruh dünyası ilə əlaqə quran şəxslərə aid edərək onu məhdudlaşdırır. Üçüncü tərif şamanların başqaları tərəfindən işlədilməyən xüsusi bir texnikadan istifadə etdiklərini iddia edərək, onları “medium”, “cadugər həkim”, “ruhi təbib” və ya “peyğəmbər” kimi tanınan, ruh dünyası ilə əlaqə qurduqları deyilən digər şəxslərdən ayırmağa çalışır. Hutton tərəfindən müəyyən edilən dördüncü tərifinə görə isə “şamanizm” terminindən istifadə edərkən Sibirin və qonşuluqdakı ərazilərin yerli dinlərinə istinad edilir.[23]
3-Şaman anlayışı, Mançu dilində oynayan tullanan, bir iş görərkən davamlı olaraq hərəkət edən mənasındakı saman anlayışından gəlir.
 
İngilis dilinin Oksford lüğətinə əsasən, [25] şaman yaxşı və pis ruhların dünyasına daxil olan, ona təsir göstərən, ritual zamanı trans vəziyyətinə girən, kəhanət söyləyən və şəfa verən şəxsdir.[1][25] Çox güman ki, “şaman” sözü Şimali Asiyanın Tunqus dil ailəsinə aid olan Evenki dilindən yaranıb. Etnolinqvist Juha Janhunenin dediyinə görə, bu söz Tunqus dil ailəsinin bütün ləhcələrində (Negidal dili, Even dili, Ugedey dili/Oroçi dili, Nanay dili, Orok dili, Mancur dili və Ulçi dili) göstərilir; belə görünür ki, “şaman” sözünün mənasının da Tunqus dillərindən gəlməsini inkar edən heç bir fərziyyə yoxdur və ola bilsin ki, onun kökləri ən azı iki min il əvvələ dayanır.[26] Qərb bu terminlə Rusiya qüvvələrinin 1552-ci ildə şamanist Qazan xanlığını zəbt etməsindən tanış oldu.
== Regional şamanlıq fərqləri ==
 
Əvvəlcə qərb antropoloqları düşünürdü ki, “şamanizm” termini türklərin və monqolların, eləcə də, qonşuluqda yaşayan, tunqus və samodi dillərində danışan xalqların qədim dinini mənimsəyənlərə aid edilir. Dünyadakı digər dini ənənələri müşahidə etdikdən sonra isə bəzi qərb antropoloqları bu termindən çox geniş mənada istifadə etməyə başladılar. Termin Asiya, Afrika və Avstraliyanın digər bölgələrində şamanizmə dəxli olmayan etnik dinləri, hətta Amerikanın şamanizmlə tamamilə əlaqəsi olmayan hissələrindəki bir sıra magik-dini tətbiqatları təsvir etmək üçün istifadə edildi, çünki onların bir-birlərinə oxşadığı düşünülürdü.[27] Termin bu mədəniyyətə yad olan insanlar tərəfindən səhvən bir çox yerli spiritual tətbiqatlara aid edilsə də, “şaman” və “şamanizm” sözləri yerli spirituallığın müxtəlifliyini və mürəkkəbliyi tam şəkildə ifadə etmir. Hər bir millətin və qəbilənin özünəməxsus həyat tərzi var və öz dillərində fərqli terminlərdən istifadə edirlər.[28]
Son araşdırmalar şamanlığın Türklərə xas olmayıb bütün Asiyaya yayıldığını (Samoyedlerdən İndoneziya adalarına qədər) göstərməkdədir ki, araşdırmaçılar, artıq Amerika Qırmızıdərililərini də Şamanizm daxilində ələ almaqdadırlar. Necə ki Mircea Eliade Şamanizm adlı kitabında Asiyanın şaman birliklərində, Amerika Qırmızıdərililərində və Okeana yerlilərində saysız ünsürün ortaq olduğunu ortaya qoymuşdur.
 
Mirça Eliadi yazır: “Bu mürəkkəb fenomenin birinci və ən təhlükəsiz tərifi belədir: şamanizm dini ekstaz texnikasıdır”.[29] Şamanizm şamanların insan dünyası ilə ruh dünyaları arasındakı vasitəçi və ya elçi olduğu düşüncəsini özündə ehtiva edir. Şamanların ruhu düzəltməklə xəstəlikləri müalicə etdiyi deyilir. Ruha təsir edən travmaların yüngülləşdirilməsinin insanın bədəninin tarazlığını və bütövlüyünü bərpa etdiyinə inanılır. Şamanlar həm də cəmiyyəti narahat edən problemləri həll etmək üçün fövqəltəbii aləmlərə və ya ölçülərə girdiklərini, yanlış yolda olan ruhlara istiqamət vermək və xarici ünsürlərin insan ruhunda yaratdığı xəstəlikləri yaxşılaşdırmaq üçün başqa dünyalara daxil olduqlarını iddia edirlər. Şamanlar başlıca olaraq insan dünyasına təsir etdiyinə inandıqları spiritual dünyanı idarə edirlər. Balansın bərpasının xəstəliyin aradan qalxması ilə nəticələnəcəyi deyilir.[29]
'''Avropa'''
 
== TarixTarixi ==
Şamanlıq Avropada ilk çağ dövrlərindən bəri məşhur idi və fərqli Töton qəbilələri və fin-Baltik xalqları arasında Dəmir Çağı boyunçu tətbiq olunmuşdu. Xristianlığın doğuşuyla birlikdə şamanlık yox olmağa üz tutmuş, xüsusilə şəhərlərdə olduqca itmiş və lakin çöl seqmentlərdə şamanlıktan qalma adətlər Xristian olan xalqlar arasında yaşamağa davam etmişdir.
 
Şamanizm dini tətbiqat sistemidir.[30] Bu, tarixi baxımdan çox vaxt yerli cəmiyyətlər və qəbilə cəmiyyətləri ilə əlaqələndirilir. Bura digər dünyayla bağlantısı olan şamanların xəstələri yaxşılaşdırmaq, ruhlarla əlaqə qurmaq və ölülərin ruhunu axirət dünyasına apara biləcək gücə sahib olduğu inancı daxildir. Asiyalı və qərbli ziyarətçilərin əsrlər boyu qeyd etdiklərinə əsasən, şamanizm xüsusilə Şimali Asiyadakı yer Sibir xalqları ilə əlaqələndirilir.[31] Bu, əvvəllər Avropa, Asiya, Tibet, Afrikada, Şimali və Cənubi Amerika geniş tətbiq olunan bir ideologiyadır. Bu, tanrıların, şeytanların və ruhların əcdadlarının dünyası kimi fövqəltəbii fenomenə olan inam üzərində qurulmuşdur.[32]
'''Sibir'''
 
Yerli xalqların ənənəvi spiritual tətbiqatlarını məhdudlaşdıran müstəmləkəçilik və imperializmin struktural çətinliklər törətməsinə baxmayaraq, bir çox icma öz müqəddəratını təyin etmək və dinamik ənənələrini bərpa etməklə yenidən güclənir.[34] Köçəri Tuvan kimi digər qruplar (araşdırmalara görə, bu qəbilənin əhalisindən təxminən 3000 nəfər sağ qalıb) təcrid olunduqlarına görə, bu struktur çətinliklərin bəzilərinin qarşısını ala biliblər.[35] Tuva Rusiyadakı ən təcrid edilmiş qəbilələrdən biridir. Təcrid olunmuş şəkildə yaşadıqlarına görə, onlardd şamanizm ənənələri bu günə qədər qorunub saxlanılmış və digər dinlərin təsirinə məruz qalmamışdır.[36]
Sibir klassik şamanizmin ana vətəni qəbul edilməkdədir. Bölgədəki Ural, Altay, Paleosibirli xalqlar xüsusilə də ovçu-yığıcı qruplar müasir dövrlərə qədər şamanistik tətbiqlərdə ol/tapılmağa davam etmişlər.
 
== İnisiasiya və öyrənmə ==
'''Eskimo'''
 
Şamanlar tez-tez yuxular və ya işarələr vasitəsilə çağırıldıqlarını iddia edirlər. Ancaq bəziləri bu güzlərin onlara miras qaldığını deyirlər. Ənənəvi cəmiyyətlərdə şaman təlimləri uzunluğuna görə fərqləni, amma bu, adətən illər tələb edir.
Şərq Sibiryadan Şimal Kanadaya qədər uzanan geniş bir coğrafiyada yaşayan Eskimo qruplarının şamanist tətbiq və inanclara sahib olduqları yazılmışdır.
 
Törner və həmkarları,[37] “şamanist inisiasiya böhranı” adlanan bir fenomenin adını çəkirlər. Bu, özündə fiziki xəstəlik və ya psixoloji böhranı ehtiva edən, şaman olmağa keçid mərasimidir. Şaman çağırılan zaman bu xəstəliklərin rolunun əhəmiyyətli olması şimal-şərqi Çində Tunqus xalqları arasında sonuncu usta şaman olan Çuonnasuanın tarixçəsində özünü göstərir.[38]
'''Amazon bölgəsi'''
Amazon Yağış meşələrində bəzi yerli qrupları şaman hərəkətlərində tapılmaqdadırlar. 20.yüzyılda Tukano şamanlığının zəngin simvolizmi üzərinə alan araşdırmaları edilmişdir.
 
Yaralı şəfaçı arxetipi şamanlara da aiddir. Bu proses gənc şamanlar üçün önəmlidir. Keçirdikləri xəstəlik onları ölümün astanasına gətirir. Bunun iki səbəbə görə baş verdiyi deyilir:
'''Amerika qitələri'''
 
* Şaman yeraltı dünyadan keçir, beləcə, xəstə olan şəxs və qəbilə üçün həyati əhəmiyyətli məlumatları əldə etmək üçün onun dərinliklərinə enir.
Şimal və Cənub Amerika qitələrində yaşayan Yerlilərin tək bir universal Yerli Amerikan Dini və ya mənəvi sistemindən bəhs edilə bilməyəcək cür müxtəlif inanclara sahib olduqları bilinməkdədir. Bununla birlikdə yerli mədəniyyətlərin ənənəvi şəfaçıları, mistikləri, odaçıları (medicine people) olmaqda ancaq onlar xalqları arasında şaman termini yerinə öz yerli dillərindəki sözlərlə xatırlanmaqdadırlar. Haqqında danışılan ruhi liderlər tipik asiya şamanlığında olduğu kimi qəbilənin qarşılaşdığı əhəmiyyətli hadisələr və ya fərdi narahatlıqlara əlac tapmaq üçün ruhlar aləminə uca bilməkdə, trans halına girə bilməkdə və atəş və tütündən faydalana bilməkdədirlər.
* Şaman xəstəliyi anlamaq üçün özü də xəstə olmalıdır. Şaman öz xəstəliyinə qalib gəlirsə, bütün əzab çəkənləri sağaldacağına inanılır.[39]
 
== Şamanizmdə inisiyasyon ==
 
Şamanist inisiyasyonda hər şaman namizədi yuxular, trans, ruhların ad və funksiyaları, şaman texnikaları, ‘gizli dil' kimi bəzi mövzularda bir təhsildən keçirildikdən sonra şaman ola bilər. Asiya Şamanist inisiyasyonlarında sirrə (mister) çatma deyilən "inisiyatik ölüm" ya da "cəhənnəmə eniş" təcrübəsi Sibirya və Orta Asiyadakı Şamanist Türklərin (Yaqutlar, Altaylılar vs.) ənənələrinə görə, himayəçi-rəhbər ruhlar tərəfindən, yeraltı deyilən kənar-aləmdə və ya spiritüel göy qatlarında reallaşdırılar. Bu təcrübə, fiziki olaraq, ümumiyyətlə, meşə, qır, mağara kimi cəmiyyətdən uzaq və müqəddəs sayılan bir yerdə reallaşdırılar. Şaman (Kam) namizədi əvvəldən hazırlıq təhsilini almış olsa da, sirrə (mister) çatma deyilən bu təcrübəsi yaşamadan namizədin şamanlığı şəkililəşməz. Bu təcrübəsi ancaq lazım olan hazırlıq təhsilini almış şaman namizədləri keçirə bilər. (Hazırlıq təhsili, ancaq, dalğınlıq, olub bitənə maraqsızlıq, bəzi keşiklərə tutulma kimi ön ifadə edilər göstərən namizədlər arasından, bir iç çağırışı almış və mağaralarda xəbərçi yuxular görüb himayəçi-rəhbər varlıqlarıyla əlaqəyə keçmə kimi ilahi "seçilmə" əlamətləri göstərmiş olana verilər.) Barabanı transa girməyi asanlaşdıracaq bir şəkildə istifadə etməni öyrənmiş namizəd, bəzi acı verici imtahanlara təbii tutulduqdan sonra, ölüm təcrübəsini yaşamaq üzrə, transa girər. Şaman namizədi bir neçə gün davam edən bu təcrübə boyunca, ruh və bədən bağları boşalmış halda yatar. İnisiyasyonlardaki cəhənnəmə eniş ya da ikinci doğuş deyilən bu faktlar Şamanizmdə şaman namizədinin bədəninin simvolik olaraq parçalanması surətiylə orqanlarına ayrılması və sonra bu parçaların birləşdirilməsi və ya ətlərindən sıyrılmış sümüklərinin ətlənməsiylə bədəninə yenidən qovuşması olaraq işarələniyər. Sirrə çatma deyilən bu müddət ərzində, himayəçi-rəhbər varlıqları şamanın ruhuna şamanlığı üçün lazımlı hər şeyi öyrədərlər. Öyrətdikləri arasında peşə sirləri, "gizli dil", xəstəliklərin xüsusiyyətləri, yaxşılaşdırılma yolları da tapılar. Bu əməliyyatlar bitdiyində və hipnotik yuxudan çıxdığında, namizəd özünü bəzi güclərlə bəzənmiş və bir xeyli dəyişmiş halda tapar. Artıq yalnız bedensel gözləriylə deyil, ruhani gözüylə (ürək gözüylə) də görə bilməkdədir
 
== Şamanın trans təcrübəsi və psişik qabiliyyətləri ==
 
Şamanın baraban və rəqs ünsürləriylə reallaşan, uçuş deyilən transında posesyon halı haqqında danışılan deyil. Yəni trans halındakı şamanın heç bir hal və hərəkəti idrak və iradəsi xaricində deyil. Şamanın transında, öz başına etdiyi bir şüur təcrübəsi sözkonusudur. Bununla birlikdə şaman, lazım olsa bir ruh ilə -posede olmadan- əlaqə qura bilər. Bu, kimilərinə görə, şüur və şəxsiyyətin itmədiyi müşahidə edilən bir kahinlikdir. Şamanın ruhi səfəri, teozofik terminlərlə, astral səyahət, akaşik oxumalar, ruhlar aləminin yüksək bölgələrinə nüfuz etmə və digər ruhlarla posede olmadan əlaqə qurma kimi müxtəlif istiqamətlərdə inkişaf edər. Usta şamanların dəmir-Paya ulduzuna qədər yüksələ bildikləri deyilər. Şəfaçılıq, gələcəyi bilmə, obsesyona uğramış insanları obsedörü qovaraq obsesyondan qurtarma, cüt bədənlənmə (dedublüman), fasinatörlük və cadu (maji)yapabilme şamanlarda tez-tez rast gəlinən qabiliyyətlərdir.
 
== Şamanizmdə üç aləm ==
 
Asiya Şamanizmində üç aləm söz mövzusudur: Yer, yeraltı, Göy. Lakin bunlar simvolik ifadələrdir. Yeraltı termini Asiyanın kimi Şamanist ənənələrində kənar-aləm mənasında istifadə edilər, kimi Şamanist ənənələrində isə ölüm hadisəsinin dərhal sonra yaşanılan qarışıqlıq və vicdanı hesablaşma dövrünü ifadə etmək üzrə istifadə edilər. Bu səbəbdən, bəzi Şamanist ənənələrdə yeraltı deyildiyində, ümumiyyətlə kənar-aləmin titrəşmə səviyyəsi kobud və sıx mühitləri söz mövzusudur. Yeraltı deyiminin bu mənada istifadə edildiyi şamanist ənənələrdə kənar-aləmin dinc mühitləri isə "kölgələr diyarı" kimi başqa ifadələrlə ifadə edilməkdədir. Yaqut Türkləri, Çukçiler və Yukagirler, insanın üç "can"ı olduğunu qəbul edərlər. Ölüm hadisəsində biri məzarda qalar, biri "kölgələr diyarı"na enər, üçüncüsü isə Göyə çıxar. Ölülər, bir müddət sonra, yer üzündə təkrar təbiət bilərlər. Uyğurlar, inandıqları davamlı olaraq təkrar doğulma faktına "sansayar" adını verirlər.
 
Asiya Şamanizminə, xüsusilə Altay, Yaqut və Uyğur Türklərinin ənənələrinə görə, insanların yaşadığı Yer, ölülərin köçdüyü "yeraltı" (kənar-aləm) və spiritüel mənadakı Müqəddəs Göydən ibarət yaranan üç mühit, mərkəzlərindən keçən, dirək ya da paya deyilən bir oxla bir-birinə bağlanarlar. Bu əksən "Göyün göbəyi" ilə "Yerin göbəyi" arasında iştirak edər.
Bu anlayış Altay, Yaqut və Uyğur Türklərinin ənənələrində belə açıqlanar: İnsanların yaşadığı Yer, ölülərin köçdüyü "yeraltı" (kənar-aləm) və spiritüel mənadakı Göydən ibarət yaranan üç aləm ya da mühit, mərkəzlərindən keçən bir oxla bir-birinə bağlıdır. "Yerin göbəyi" ilə "Göyün göbəyi" arasındakı bu oxun keçdiyi, bu mühitlərin ortasındakı dəliklər ya da açıqlıqlar bir növ keçiddir. Şamanlar, "uçuş" (trans təcrübəsi) əsnasında bir mühitdən digərinə keçərkən bu əlaqə keçidlərindən faydalanarlar. Eyni şəkildə, ölənlər də kənar-aləmə bu yolla köçərlər. Kənar-aləmə gedən şamanlar oraya "Yerin dəliyi" keçidindən keçərək gedər, yenə bu dəlikdən ya da qapıdan dönərlər. "Yerin oxu" anlayışı Altay, Yaqut və Uyğur ənənələrinin yanında, Başqırd, Qırğız, Kalmuk, Çukçi, Buryat, Samoyet, Koryak, Moğol, Tibet, Fin, Lapon və Estonya ənənələrində də olar.
 
Altay, Yaqut və Uyğur Türklərinin ənənələrinə görə, şamanın "Yeraltı"na enə bilməsi və ya "göylər"ə çıxa bilməsi üçün əvvəl "Yerin Oxu"na çıxması lazımdır. "Yeraltı"na enməsi lazım olan Altay şamanı "uçuş" səfərində əvvəl "dəmir dağ"a (Temir taikşa) dırmaşar. Yerin Oxu"na çıxması işdə bu simvolik "dağ"ı aşıb "Yerin Göbəyi" deyilən dəlikdən girməsiylə mümkün olar.
Şaman kölgələr diyarına gedərkən əvvəlcə "Yerin göbəyi"ndəki bu dəlikdən "Yerin Oxu"na çatmaq, sonra da "Yeraltı"nın cəhənnəmi qisimindən keçmək məcburiyyətindədir. Ölən kəslər də bu səfəri edərlər ki, bu səfərdə ölünün keçə bilmədiyi təqdirdə əzab çəkməsinin haqqında danışılan olduğu bir körpüylə qarşılaşılar.
 
Şimal və Orta Asiya Şamanizmində yeraltı aləmi 7 və ya 9 qatlıdır. Ölüm hadisəsi ilə bədən tərk edildikdən sonra kimiləri yeraltı qatlarındakı mühitlərə, kimiləri isə Göy qatlarındakı mühitlərə xərclər. Şaman da, trans təcrübəsi əsnasında, edəcəyi tətbiqin məqsədi və növünə görə, ya yeraltı aləminə enər ya da Göyə çıxar. Məsələn, bir xəstəni yaxşılaşdırmaq üçün Göyə çıxması, lakin bir ölünün ruhuna yoldaşlıq etmək, xəstənin ruhunu geri gətirmək (ölməməsini təmin etmək) və ya yer üzünü tərk etmək istəməyən ölüləri ‘kölgələr diyarına aparmaq üçün Yeraltına enər. Lakin hər hansı bir səbəblə Göyə çıxacaq bir şamanın əvvəl yeraltı deyilən aləmə enməsi lazımdır. Yəni heç kim "Yeraltı"na (kənar-aləm) enmədən Göyə çıxa bilməz.
 
{{din-qaralama}}
 
[[Kateqoriya:Fəlsəfə]]
[[Kateqoriya:Dinlər]]
[[Kateqoriya:Şamanizm]]
[[Kateqoriya:Animizm]]
{{İnanc sistemi}}