"Exnaton" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

90 bayt çıxarıldı ,  2 il öncə
Düzəlişin təsviri yoxdur.
k (Kateqoriya:Tebendə doğulanlar əlavə olundu HotCat ilə)
Redaktənin izahı yoxdur
| Digər adları = IV Amenhotep, IV Amenofis
| Şəxsi adı = <hiero>i-mn:n-R4:t*p</hiero>
| izahı1 = Amenhotep <br /> ''Jmn {{Unicode|ḥ}}tp[.w]'' <br />''[[Amun]] razıdır''<br />{{Hiero/kartuş|<hiero>M17-Y5:N35-R4:X1*Q3-R8-S38-R19</hiero>}}<br /><br /><br />Amenhotepneçerhekvavaset<br />(Amen hotep neçer hekva Vaset)<br /> ''{{Unicode|Jmn ḥtp[.w] nṯr hq3 W3st}}'' <br /> ''Amun razıdır, [[Teben]]nin tanrısı və hökumdarı''<br />{{Hiero/kartuş|<hiero>M17-X1:N35:N5-Aa1-G25-N35</hiero>}}<br /> <br /><br /><br />
Exnaton ''{{Unicode|3ḫ}} n Jtn'' <br /> '' [[Aton]]a yarar / xeyirkar; Şəfəq / Atonun şəfəqi''
| Şəxsi adı (serexli) = <!--şəxsi və ya anadan olan zaman verilən adı (serexli) -->
| izahı1 (serexli) = <!-- izah (serexli)-->
| izahı1 (kartuşsuz) = <!-- izah (kartuşsuz)-->
| Tax-tac sahibi kimi adı = <hiero>N5-F35-L1-Z3-N5:T21:N35</hiero>
| izahı2 = Nefer-xeperu-Re-va-en-Re <br /> ''{{Unicode|Nfr-ḫpr.w-Rˁ-wˁ-n[.j]-Rˁ}}'' <br /> ''Mükəmməl yaranmış, yeganə [[Ra]]''
| Tax-tac adı (serexli) = <!-- səltənət sahibi kimi adlandırılması (serexli)-->
| izahı2 (serexli) = <!-- izah (serexli)-->
| izahı3 = <!-- izah -->
| Hor adı (serexli) = <hiero> E1:D44-X7-A28-S9 </hiero>
| izahı3 (serexli) = Ka-nexet-ka-suti <br /> ''{{Unicode|K3-nḫt-q3-šwtj}}'' <br /> ''Qüvvətli öküz, uca cüt lələklə''<br />{{Hiero/Serex|<hiero>i-t:n:N5-mr</hiero>}}<br /><br /><br />Meri-Aton <br /> ''Mrj-Jtn'' <br /> ''Atonun sevgilisi''
| Hor adı (kartuşsuz) = <!-- Horus (şahin) kimi adlandırılması (kartuşsuz)-->
| izahı3 (kartuşsuz) = <!-- izah (kartuşsuz)-->
| izahı5 (serexli) = <!-- izah (serexli)-->
| Nebti adı (kartuşsuz) = <hiero>G36:r-M23-t:n-i-i-m-i p:t-Q1-t:Z2</hiero>
| izahı5 (kartuşsuz) = Ver-nesit-em-İpet-sut <br /> ''Wr-nsyt-m-Jpt-swt'' <br /> '' [[Karnak]]in böyük çarlığı''<br /><hiero>G36:r-M23 -i-i-t:Z2-Aa15 :N27-i-t:n:N5</hiero><br />''Wr-nsyt-m-3ḫt-Jtn'' <br /> Ver-nesit-em-axet-Aton <br /> ''Möhtəşəm Axetaton şarlığı''
| Qızıl adı =
| izahı6 = <!-- izah -->
| izahı6 (serexli) = <!-- izah (serexli)-->
| Qızıl adı (kartuşsuz) = <hiero>U39-M40-N28:Z2-m-O28-W24:O49-M27</hiero>
| izahı6 (kartuşsuz) = Vetes-xau-em-İunu-şema <br /> ''{{Unicode|Wṯs-ḫˁw-m-Jwnw-šmˁ}}'' <br /> ''Tacları Heliopolisdə qoyan''<br /><hiero>U39-r:n-V10-i-t:n:N5</hiero><br />''Wts-rn-n-Jtn'' <br />Vetes-ren-en-Aton <br /> ''"Atonun... adı"''
| Turin çar papirusundakı adı = <!-- Turin çar papirusuna həkk olunmuş adı -->
| izahı7 = <!-- izah -->
 
== Həyatı ==
IV Amenhotep (e.ə.1372-1354) atası [[III Amenofis|III Amenhotepin]] ölümündən sonra [[Misir]]də XVIII sülalənin IX fironu olmuşdur. Bu dövrdə Misirdə hakim inanc baş Tanrı hesab olunan [[Amon]]a inam idi və Amon rahibləri hakimiyyətdə iradə sahibi idilər. Fironlar hər hansı bir işə başlayarkən mütləq kahinlərin öncəgörmələrinə və fikirlərinə qulaq verirdilər. IV Amenhotep Amon-Ra tanrısına pərəstişlə sıx bağlı olan Fiva əyanlarının qüdrətini sarsıtmağa cəhd göstərmişdir. Əhalinin orta təbəqələrinə arxalanan IV Amenhotep Fiva kahinlərinə və qədim əyanlara zərbə endirdi, sonra isə Aton tanrısının kultunu elan etdi. IV Amenhotep dövlətin paytaxtını yeni Axetaton şəhərinə (indiki Tel-əl-Amarna şəhərciyi) köçürdü. Firon IV Amenhotep Exnaton adını aldı.
 
== Aton tanrısına həsr etdiyi şeiri ==
Hər gün şərqdən peyda olursan
 
Hər yerə işıq saçırsan...saçırsan…<ref>Documentary film. Secrets of the mummies</ref>
 
== Genetik faktlar ==
 
{{Tutanxamon nəsli}}
 
== Dini islahatları ==
IV Amenhotep e.ə. 1366-cı ildə Fiva şəhərini (burada Amona sitayiş güclü idi) tərk edir və indiki Tel əl-Amarna şəhərində yeni ibadət mərkəzi yaradır. Yeni inancın şərəfinə həmin mərkəzi Axetaton, yəni "Günəş üfiqi" adlandırır. Öz ismini- Amenhotepi (mənası "[[Amon]] məmnundur") dəyişdirərək Exnaton- "Günəşə sərfəli" qoyur. Firon Exnatonla yanaşı, onun ailə üzvləri və saray əyanları da adlarını dəyişirlər və getdikcə Atona inam geniş əhatə dairəsi təşkil edir.
 
Beləliklə, firon Exnaton 41 yaşında ikən minillik Misir inancını kökündən dəyişərək Tanrının bir olduğunu, həmçinin təkcə Misirin deyil, bütün kainatın yaradıcısı olduğunu bildirir. Bütpərəstliklə mübarizə aparan Exnaton Amon məbədini bağlatdıraraq yerinə "Gematon" ("Atonu tapdıq") adlı başqa bir məbəd inşa etdirir. Köhnə məbədlərdən fərqli olaraq [[Aton]] məbədləri tavansız tikilir. Xalqın fironları Tanrı səviyyəsinə yüksəltmələrinə qarşı çıxan Exnaton dini mərasimlərdə bütün xalqın gözü qarşısında ailəsi ilə birgə iştirak etməyə başlayır. Getdikcə Atona daha çox bağlanan Extanon yaradıcıya şeirlər həsr etməyə başlayır: "Aton, gündüz kimi işıqlı Aton. Gözlərimiz sənə baxır və səni görür. Sən mənim qəlbimdəsən, lakin səni tanımaq istəmirlər. Sadəcə mən, sənin qulun Exnaton səni tanıyır. Onlara axtarma gücü ver. Sənin gücün, sənin planın sonsuzdur. Dünya sənə aiddir və sənindir. Çünki onu sən yaratdın...yaratdın…"
IV Amenhotep e.ə. 1366-cı ildə Fiva şəhərini (burada Amona sitayiş güclü idi) tərk edir və indiki Tel əl-Amarna şəhərində yeni ibadət mərkəzi yaradır. Yeni inancın şərəfinə həmin mərkəzi Axetaton, yəni "Günəş üfiqi" adlandırır. Öz ismini- Amenhotepi (mənası "[[Amon]] məmnundur") dəyişdirərək Exnaton- "Günəşə sərfəli" qoyur. Firon Exnatonla yanaşı, onun ailə üzvləri və saray əyanları da adlarını dəyişirlər və getdikcə Atona inam geniş əhatə dairəsi təşkil edir.
 
Beləliklə, firon Exnaton 41 yaşında ikən minillik Misir inancını kökündən dəyişərək Tanrının bir olduğunu, həmçinin təkcə Misirin deyil, bütün kainatın yaradıcısı olduğunu bildirir. Bütpərəstliklə mübarizə aparan Exnaton Amon məbədini bağlatdıraraq yerinə "Gematon" ("Atonu tapdıq") adlı başqa bir məbəd inşa etdirir. Köhnə məbədlərdən fərqli olaraq [[Aton]] məbədləri tavansız tikilir. Xalqın fironları Tanrı səviyyəsinə yüksəltmələrinə qarşı çıxan Exnaton dini mərasimlərdə bütün xalqın gözü qarşısında ailəsi ilə birgə iştirak etməyə başlayır. Getdikcə Atona daha çox bağlanan Extanon yaradıcıya şeirlər həsr etməyə başlayır: "Aton, gündüz kimi işıqlı Aton. Gözlərimiz sənə baxır və səni görür. Sən mənim qəlbimdəsən, lakin səni tanımaq istəmirlər. Sadəcə mən, sənin qulun Exnaton səni tanıyır. Onlara axtarma gücü ver. Sənin gücün, sənin planın sonsuzdur. Dünya sənə aiddir və sənindir. Çünki onu sən yaratdın..."
 
Exnatonun dini islahatı insanların dini, mədəni, əxlaqi həyatında mühüm dəyişikliklərə səbəb olur yeni əxlaqi keyfiyyətlər formalaşır:
 
· Məbədlərə girməzdən qabaq əllər və ayaqlar müəyyən bir rituala əməl olunaraq yuyulur
 
· Yaşlı insan yanlarına gəldikdə gənclər ayağa qalxırlar
 
· Yaxınlıq əlaqəsindən sonra mütləq yuyunulur
 
· Məbədə girərkən pişiklərə və itlərə toxunulmamamlıdır, əgər toxunularsa əllər, ayaqlar və üz yuyulmalıdır
 
· Bütlər qadağan edilir
 
· Donuz əti yasaqlanır
 
· Dini adət olaraq heyvan qurban kəsilir
 
· Ölən insan üçün dəfn mərasimi keçirilir
 
· Ruhun varlığına, ölümdən sonra həyata inam güclənir
 
Artıq bu dövrdən etibarən fironların rəsmləri ilahi formada deyil, olduğu kimi çəkilir. Lakin Exnaton firon olsa da, hakimiyyəti baş naib və baş kahin Ay, ordu komandanı Horemheb, xəzinədar Mayla birlikdə edirdi. O,zəhərlənərək öldürülür.
Bütün bu olayları nəzərdən keçirdikdə maraqlı sual ortaya çıxır: Minillik inancı kökündən dəyişərək yalnız günəşə inamı yaratmaqda Exnatonun məqsədi nə idi? Burada bir sıra ehtimallar mümkündür və bu haqda Ziqmund Freyd başda olmaqla bir sıra tədqiqatçılar araşdırma aparmışlar:
 
1. Firon Exnaton hakimiyyətin idarə edilməsində nüfuz sahibi olan Amon kahinlərinin mövqeyini sarsıtmaq və onları hakimiyyətdən uzaqlaşdırmaq istəyirdi. Buna görə də kahinlərin hakimiyyət rıçaqlarını əllərindən almaq qərarına gəlir. Fikrimizcə, bu yanlışdır. Çünki Exnaton hakimiyyətə gələrkən 10 yaşı var idi və atası III Amenhotep ona ucsuz-bucaqsız imperiya miras qoymuşdu. Təbii ki, kahinlərə qarşı çıxmaqdansa Exnatonun onların dəstəyi ilə öz hakimiyyətini saxlaması daha düzgün addım olardı.
 
2. Həqiqətən Exnaton müəyyən biliklərə sahib idi və mövcud inancın yanlışlığını anlayaraq, onun hakimiyyətindən 300 il əvvəl Misirə monoteist inancı gətirən Həzrəti Yusif peyğəmbərin təbliğatını davam etdirmək istəyirdi. Hansı ki, Quranda bu barədə deyilir: "Ey mənim iki zindan yoldaşım! Ayrı-aryı tanrılar yaxşıdır, yoxsa bir olan, qadir olan Allah. Qeyri-ibadət etdikləriniz sizin və atalarınızın qoyduğunuz adlardan başqa bir şey deyildir. Allah isə onlara heç bir dəlil nazil etməmişdir. Hökm ancaq Allahındır. O sizə yalnız Onun özünə ibadət etmənizi buyurmuşdur. Doğru din budur, lakin insanların çoxu bilməz!" ("Yusif"-39-40) Çünki digər yazılan şeirlərdə də Aton yer üzündəki həyatın mənbəyi, bütün dövlətlərin və xalqların yaradıcısıdır: "Sən zamanınn gedişini təyin etmisən, -qışı yaratmısan ki, şumlanmış yer sərinləşsin; sən uzaq göyləri yaratmısan ki, oradan doğasan, yaratdığın hər şey səni görsün. Sən vahidsən, sən öz surətində zühur edirsən, ey canlı, parlaq, işıqlı Aton, uzaq və yaxın Aton! Sən özündən özünəbənzər milyonları yaratmısan...yaratmısan… Sən səmaya qalxdığın zaman Yer üzü işıqlanır; sən günəş diski kimi işıq saçırsan, səxavətlə sən öz şüalarını yayaraq zülməti qovursan və hər iki dünya oyanır, sevinclə ayağa qalxır...qalxır…"
 
3.Qeyd etdik ki, 18-ci sülalənin 8-ci fironu III Amenhotepin hakimiyyəti dönəmində Misir geniş bir əraziyə sahib idi və işğal olunan ərazilərdə bir sıra tanrılara inam mövcud idi. Məhz Exnaton bu fərqlilikləri aradan qaldırmaq və imperiya daxilində yaşayan bütün xalqları bir Tanrı kölgəsi altında birləşdirmək üçün vahid bir Tanrı seçir və bütün xalqlarda günəşə inam güclü olduğu üçün Atona üstünlük verilir.