"İbn Miskəveyh" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

1.700 bayt çıxarıldı ,  1 il öncə
Düzəlişin təsviri yoxdur.
|İmzası =
}}
'''İbn Miskəveyh''' (farsca: مُسْکُـوْيَه Muskūyah, 932–1030) — tam adı Əbu Əli Əhməd ibn Məḥəmməd ibn Yaqub ibn Miskəweyh<ref>Bosworth, C. E.; van Donzel, E.; Heinrichs, W. P.; et al., eds. (1993). ''Encyclopaedia of Islam, Vol. 7: Mif-Naz'' (2nd ed.). Leiden: E. J. Brill. pp. 143–144. ISBN <bdi>9004094199</bdi>. Retrieved 19 August 2015.</ref> Büveyhi dövrünün fars<ref name=":0">Miskawayh. [[Encyclopædia Iranica|İranika]] ensiklopediyası.</ref> filosofu və tarixçisi.  Neoplatonizm fəlsəfəsinin ardıcılı olaraq İslam fəlsəfəsinə təsir etmişdir, əsas fikirlərini əxlaq problemləri üzrə irəli sürmüşdür. Praktik etikaya, davranışa və xarakteri incələşdirməyə diqqət yetirərək "Xarakterin incələnməsi" (تهذيب الأخلاق Təhdib əl-Axlaq) adlı fəlsəfi etikaya dair ilk böyük İslam əsərinin müəllifi idi. Şəxsi etikanı ictimai aləmdən ayırdı və ağılın azad təbiətini aldadıcı çevrəyə qarşı qoyurdu. Miskawayh dövrünün intellektual və mədəni həyatında görkəmli bir şəxs idi<ref name=":0" />.
'''İbn Miskəveyh''' ([[Farsca]]: ''ابن مسکویه'', [[Ərəbcə]]:''مسكويه'', Əhməd bin Məhəmməd Miskəveyh; {{DVTY}}) — [[Farslar|Fars]] əsilli tanınmış [[Şiəlik|şiə]] filosof.
 
== Həyatı ==
Miskəveyh, Ziyarilərin nəzarəti altında olan Reydə anadan olub. Ola bilsin öncə zərdüşti olub, sonra İslamı qəbul edib, ya da onun nəsli zərdüşdi olub. Erkənyaşlarını həyatını Bağdadda keçirib, burada Büveyhi əmiri Muizz əd-Dövlənin vəziri Muhallabi'nin katibi olmuşdur. Orta fars dilini səlis bilirdi, bu dildə bəzi islamdan əvvəlki mətnləri ərəb dilinə tərcümə etmişdi. İllərlə Büveyhi vəziri Əbuül-Fədl ibn əl-Əmidlə birlikdə çalışdı. 966-cı ildə bir qrup qazi Rey Kitabxanasına tərəf getdi, ancaq Miskəveyh onu xilas edə bildi<ref name=":0" />. 970-ci ildə Əbül-Fadl ibn əl-Əmidin ölümündən sonra Miskəveyh sonuncu oğlu Əbul Fəthə xidmət etməyə davam etdi və 975-ci ildə onunla birlikdə Bağdada getdi.Daha sonra katib və kitabxanaçı olaraq çalışdı. Bəzi müasir mənbələr onu [[Saflıq qardaşları]] ilə əlaqələndirirdilər. Onlara görə, bu qardaşlığın yazılı mətnlərinin bir qismini məhz Miskəveyh yazmışdı<ref>Nasr, Hossein (1993). ''An Introduction to Islamic Cosmological Doctrines''. SUNY Press. ISBN <bdi>978-1-4384-1419-5</bdi>, page 26.</ref>. Miskəveyh 1030-cu ildə İsfahanda vəfat etmişdir.
Tam adı ''Əbu Əli Əhməd bin Məhəmməd bin Yaqub bin Miskəveyh'' olan İbn Miskəveyh [[936]]-cı ildə [[İran]]ın [[Rey]] şəhərində doğulub. [[940]] və ya [[951]]-ci ildə də doğulmuş ola biləcəği ortaya atılmışdır.
 
İbn Miskəveyh ibtidai təhsilini, doğulduğu yer olan [[Rey]]də tamamladı, əla bir təhsil gördü. İbn Miskəveyh dönəminin ünlü alimlərindən və müdərrislərindən dərs aldı. Çağının öndə gələn filosofları ([[İbn Sina]], [[Əbu Reyhan əl-Biruni]] və [[Əbu Həyyan ət-Tövhidi]] kimi) ilə bilgi alış-verişində oldu. İbn Miskəveyh özəlliklə [[Əbunəsr Farabi]]dən çox təsirlənmiş və məşşai məktəbinin önəmli şəxslərindən olmuşdur.Müsəlman filosoflar təkamüldən bəhs etmişdilər. Onların zehnindəki təkamül təsərımı tanrının iradəsiylə olan axışla ilgilidir. Elmi yetərincə anlamayan sözdə dini kəsimlər ilə, dini yetərincə anlamayan sözdə elmli çevrələr bir-biriylə ideoloji açıdan dartışa dursunlar, insanlığın bütün düşünsəl ürünlərinə saygı duymak gərəkir.( Məhmət Bayraktar, "İbn Miskəvəyh", DİA c.XX,Bayrakdar,Məhmət,İslamda Əvrimci Yaratılış Təoriləri,Saruhan Müfit Səlim,''İbn Miskəvəyh Düşüncəsində Tanrı və Aləm'', Ankara,İlahiyat Yayınları I.Baskı,Mart,2005,)İbn Miskəveyh asıl ilgi alanı olan fəlsəfənin xaricində uzunca bir sürə kimya ilə də ilgiləndi, çəşitli araştırmalar yaptı. Kimya sahəsində yaptığı çalışmalardan heçbiri bugünə ulaşmamıştır. İbn Miskəvəyh fəlsəfə və kimya xaricində tıbb, ədəbiyyat, tarix, [[əxlaq]] və [[Metafizika]] ilə də ilgilənib, bu mövzularda bir çox əsər qələmə aldı. Özəlliklə əxlaq sistemi ilə diqqət çəkən İbn Miskəveyh əxlaq mövzusunda çox önəmli bir yerə sahib olmuşdur. Əsərlərində Fərabi üsulunu izləsə də, ümumiyətlə Fərabinin əksinə [[praktika]] nəzariyədən öncə yer verib, pragmatizmə yaxınlaşdı. Özündən öncəki Məşşai məktəbi filosofları kimi [[Platon]] ilə [[Aristotel]]in fikirləriylə İslam dinini uzlaşdırmağa çalışdı.
 
İbn Miskəveyh dönəmin önəmli adlarının yanında katiblik və kitabxanaçılıq etdi. İlk öncə vəzir [[Əbul-Fəzl İbnul Amid]]’in kitabxana məmurluğunu etmiş, məşhurluq və etibar qazanmağa başlamıştı. Daha sonra da sarayda katiblik, özəl kitabxana məmurluğu, xazinədarlıq və muəllimlik gimi çəşitli peşələr aldı.
 
[[Əxlaq fəlsəfəsi]]ndə özəlliklə [[Platon]], [[Aristotel]] və [[Calinos]]dan təsirlənən İbn Miskəvəyh əxlaqın gayəsinin üstün saadətə erişmək olduğunu düşünməktəydi. Ona görə əxlaqın dörd təməl fəziləti hikmət, şəcaat, rikkat və ədalətti. Bu fazilətlərin tək başına yaşayan bir insanda dəğil də toplumda yarana biləcəyini önə sürdü. Bu səbəblə ona görə əxlaq, “''sosyal əxlâq''”dı. Miskəvəyh daha çok etik sahəsindəki əsərləriylə islam fəlsəfə gələnəyində tanınmıştır. Hətta etik mövzuları ilk ələ alan islam filosofu olduğundan bazı kimsələrcə özünə "''Muallim-i Səlasə''" (Üçüncü müəllim) -bu sıfat, [[Aristotel]]nun "''Muallim-i Əvvəl''", [[Əbunəsr Farabi]]nin "''Muallim-i Sani''" oluşu gözönünə alınaraq ona verilmişdir- ünvanı verilmişdir. Miskəveyh [[Platon]] və [[Aristotel]]nun yanı sıra, [[Porfirius]], [[Pifaqor]], [[Qalen]], [[Afrodisyaslı İskəndər]] kimi yunan filosofların əsərlərindən təsirlənmiş və yararlanmıştır. [[Fəlsəfə]] tarixçilərinə görə İbn Miskəveyh öldüyündə gəridə 20 cild əsər buraxdı. Fəqət bu əsərlərin çoxu bugünə çatmamıştır.
 
İbn Miskəveyh [[1030]]-cu ildə [[İsfahan]]da vəfat etdi.
 
== İbn Miskəveyh və tarixi nəzəriyyə ==