"Azərbaycan mədəniyyəti" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

11.437 bayt əlavə edildi ,  1 il öncə
 
== Azərbaycanda yaşayan xalqların mədəniyyəti ==
=== Türk tayfaları ===
{{Şəkillər albomu
| alt yazı =
| align = left
| istiqamət = üfüqi
| şəkil1 = Bayat.svg
| miqyas1 = 150
| izah1 = <center>[[Bayat tayfası]]</center>
| link1 = Mule
| şəkil2 = Avsar.svg
| miqyas2 = 150
| izah2 = <center>[[Əfşar boyu]]</center>
| link2 =
| şəkil3 = Eymur.png
| miqyas3 = 150
| izah3 = <center>[[Ayrımlar|Eymür boyu (Ayrımlar)]]</center>
}}{{Şəkillər albomu
| alt yazı =
| align = left
| istiqamət = üfüqi
| şəkil1 = Alayuntlu.svg
| miqyas1 = 150
| izah1 = <center>[[Alayuntlu boyu]]</center>
| link1 = Mule
| şəkil2 = Begdili.png
| miqyas2 = 150
| izah2 = <center>[[Bəydili boyu]]</center>
| link2 =
| şəkil3 = Cepni.jpg
| miqyas3 = 150
| izah3 = <center>[[Çəpni boyu]]</center>
}}
*Aynular (Abdallar). [[Laçın]] şəhərinin əvvəlki adı olan Abdalyar bu tayfadan götürülmüşdür.<ref name="Karapetian">[[Samvel Karapetian|Karapetian, Samvel]]. ''Armenian Cultural Monuments in the Region of Karabagh''. Yerevan: Gitutiun Publishing House, 2001, p. 169.</ref><ref>''Map of Armenia and Adjacent Countries'' by [[H. F. B. Lynch]] and F. Oswald in ''Armenia, Travels and Studies''. London: Longmans, 1901.</ref>
*[[Bayat tayfası]]. Tarixi oğuz tayfalarından biridir. Azərbaycanlıların subetnik qrupu sayılır.<ref>Российский этнографический музей. Глоссарий. [http://www.ethnomuseum.ru/glossary/?%C1%E0%FF%F2%FB%201 Баяты]</ref> Marağa xanlığı hökmdarları olan [[Müqəddəm eli]] bu tayfadan çıxmışdır.
*[[Əfşar boyu]]. Tarixi oğuz tayfalarından biridir. Bu tayfanın müasir təmsilçiləri azərbaycan etnoqrafik qrupu hesab olunur<ref>Richard V. Weekes. Muslim peoples: a world ethnographic survey. AZERI. Стр. 56</ref><ref name="ethnomuseum" >Российский этнографический музей. [http://www.ethnomuseum.ru/glossary/?афшары Афшары].</ref> və onlar həm də İranın hər yerində məskundurlar. Əfşarlardan [[Cavanşir eli]], [[Kəbirli eli]], [[Şadlı eli]] çıxmışdır.
*[[Ayrımlar|Eymür boyu (Ayrımlar)]]. [[Ağdaş rayonu]]nda [[Eymur]] kəndi vardır. Ermənistan ərazisində Ayrım — Noyemberyan və Tumanyan rayonlarında kənd adları, Böyük Ayrım — Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında (indi Ermənistanın Tumanyan rayonunda) kənd adıdır. "Kiçik Qafqazda və Qazax qəzasında səpələnmiş ayrımlar Ağsaq Ayrum, Quşçu Ayrum, Baqanis Ayrum, Dadanis Ayrum, Polad Ayrum və başqa qollara bölünmüşlər"<ref> Bünyadov Z., Məmmədov H. Irəvan əyalətinin icmal dəftəri. Bakı, 1997</ref>
*[[Alayuntlu boyu]]. [[Azərbaycanlıların etnogenezi]]ndə iştirak etmişdir. Cənubi Qafqazda azərbaycanlıların evlərində tamğaları tapılmışdır. Ermənistan və Azərbaycanda müxtəlif kəndlər onların adı ilə adlandırılmışdır.<ref name="ibrahim">Ibrahimov, T. (2019) Traces of the Oghuz Tribe Ulayundlug/Ala Yundlu (Ala Atly - with pinto horses) in Azerbaijan</ref>
*[[Bəydili boyu]]. [[Ustaclı]] Bəydilidən çıxmışdır. Ustaclıya daxil olan [[Kəngərli eli]] [[Naxçıvan xanlığı]]nı idarə etmişdir. Azərbaycanda Bəydili adında yerlər vardır.
*[[Çəpni boyu]]. Çəpni etnonimin izləri Azərbaycanın bir çox bölgələrində qorunub saxlana bilmişdir: Cabanı ([[Şamaxı]]), Çəpni ([[Göyçay]]), Çepni [[(Quba qəzası]]nın Şabran mahalında), Çəpli ([[Kəlbəcər]]). [[Kürdəmir rayonu]]nun Karrar kəndinin hissələrindən biri Çəpni adlandırılır.
*[[Bayandur eli]]. Bu elə daxil olan [[Mosullu oymağı]]nın bir hissəsi Muğanda və Qarabağda məskunlaşmışdı.<ref>Ənvər Çingizoğlu. Mosullu oymağı. "Soy" dərgisi, 7 (15), 2008. səh.47-56.</ref> Azərbaycanda və Ermənistanda Bayandur kəndləri vardır.
*[[Yıva boyu]]. [[Vladimir Minorski]]yə görə [[Baharlı oymağı]] bu boya daxildir. Qarabağda Baharlı adı ilə toponimlər mövcuddur.<ref>The History of Persia, London, 1829, I, s. 237.</ref>
*Təkə boyu. [[Təkəli tayfası]] bu boya daxildir. Azərbaycanın [[Xızı]] rayonunda Təkəli kəndi, Gürcüstanın [[Marneuli]] rayonunda Təkəli kəndi və Ermənistanın [[Dərəçiçək]] bölgəsində Təkəli kəndi buna misal ola bilər..<ref>Петрушевский И. П. «Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI - начале XIX вв.» — Л., 1949</ref><ref>F. Zarinebaf-Shahr, «Tabriz under Ottoman Rule (1725-1731)», p. 19</ref>
*[[Qacarlar]]. Azərbaycanlıların subetnik qrupudur. Böyük hissəsi İranda yaşayır.<ref>James Stuart Olson, Lee Brigance Pappas, Nicholas Charles Pappas. An Ethnohistorical dictionary of the Russian and Soviet empires</ref>
*[[Şahsevənlər]]. Əsasən İranda<ref name="Советская энциклопедия">{{cite news | title=Азербайджанцы |publisher=Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. 1969—1978.| url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/61914/Азербайджанцы| lang=ru}}</ref> və Arazdan cənubda, Cəbrayıl düzündə məskunlaşıblar.<ref name="Институт">{{cite web|url=http://www.history.az/pdf.php?item_id=20100816020426434&ext=pdf|title=Кавказский этнографический сборник|publisher=www.history.az|author=Институт этнологии и антропологии им. Н.Н. Миклухо-Маклая|archiveurl=http://www.webcitation.org/61CUXHXYU|archivedate=2011-08-25}}{{oq|ru|Когда же Давид Строитель в начале XII в., усиливая военную мощь Грузии, поселяет в стране 45 тыс. кипчакских семей, то тем самым образуется значительный массивы тюркоязычного населения. Период наступления персидских шахов на Грузию оставляет след поселением в 1480-х гг. азербайджанцев по южным рубежам страны — по р. Акстафе, Дебет и др. (казахская, памбакская и шурагельская группы)...}}</ref> ''İnanlı'', ''bağdadi'', ''usanlu'' və başqa tayfalara bölünürlər.<ref>{{Kitab3
|müəllif = Савина В. И.
|hissə =Этнонимы и топонимии Ирана
|başlıq = Ономастика Востока
|yer = М.
|nəşriyyat = Наука
|il = 1980
|страницы = 151
|isbn =
}}</ref> {{link-interwiki|az=Aleksandr Yerisyan|az_mətn=Aleksandr Yerisyanın|başqa_dil=ru|başqa_dildə_başlıq=Ерицян, Александр Давидович}} yazdığına görə, [[Qazax qəzası]]nın (indiki [[Qazax rayonu|Qazax]], [[Ağstafa rayonu|Ağstafa]] və Azərbaycanın [[Tovuz rayonu|Tovuz]] rayonları) yaşayış yerlərinin adlarında — Qədirli və [[Qaralar (Tovuz)|Qaralal]] toponimlərində, adları qalmaqda olan ''qədirli'' və ''qaralal'' tayfaları da şahsevənlərin qolları hesab olunmuşlar.<ref name="Имя и этнос">{{Kitab3
|müəllif = Волкова Н. Г.
|hissə =Этнонимия в трудах экономического обследования Кавказа 1880-х годов
|başlıq = Имя и этнос: общие вопросы ономастики, этнонимия, антропонимия, теонимия, топонимия: сборник
|nəşriyyat = Ин-т этнологии и антропологии
|yer =М.
|il = 1996
|страницы = 24-30
|isbn =5-201-00825-9
}}</ref>
*[[Qaradağlılar]]. İranın şimal-qərbindəki Qaradağ yaylasında məskunlaşıblar. Yarımköçəri həyat tərzi keçirirlər. Mədəni cəhətdən qonşuları olan şahsevənlərə yaxındırlar.<ref name="Советская энциклопедия"/> Yeddi tayfaya bölünürlər.<ref name="ayrum34"/>
*[[Qarapapaqlar]]. Əsasən Azərbaycanın qərbində, qismən Gürcüstanda yaşayırlar. ''Tərkəbün'' (digər adı "''borçalı''"dır ki, bu da "xan tayfası" mənasını daşıyır), ''saral'', ''ərəbli'', ''canəhmədli'', ''çaxarlı'', ''ulaclı'' tayfalarına bölünürlər.<ref name="ayrum34">{{Kitab3
|müəllif =
|başlıq = Народы Передней Азии
|hissə = Азербайджанцы, армяне, айсоры
|nəşriyyat = Изд-во Академии наук СССР
|yer = М.
|il = 1957
|страницы = 286
|isbn =
}}</ref>
*[[Padarlar]]. Oğuz tayfalarından biridir. Elxanilərin dövründə Türküstandan Azərbaycana (Arazdan cənuba) köçüblər. Müasir Azərbaycan Respublikasının ərazisində isə XVI əsrdə məskunlaşmışlar.<ref name="Волкова Н. Г.">{{Kitab3
|müəllif = Волкова Н. Г.
|hissə = Этнические процессы в Закавказье в XIX-XX вв.
|başlıq = Кавказский этнографический сборник
|nəşriyyat = Изд-во АН
СССР
|yer = М.
|том = 4
|il = 1969
|страницы = 4
|isbn =
}}</ref> Onlar təsərrüfat və məişətlərində, xüsusilə, gündəlik yarımköçəri maldarlıq işlərində adət-ənənələrini digər azərbaycan etnoqrafik qruplarından daha uzun müddət saxlaya biliblər.<ref name="Советская энциклопедия"/>
*[[Tərəkəmə camaatı|Tərəkəmələr]]. Azərbaycanlıların ayrıca etnik qrupudur,<ref name="Sakinat"/> Dağıstanda və Azərbaycanın cənub sərhədi boyu rayonlarda yaşayırlar. "Tərəkəmə" termini ilk olaraq etnik, tayfa adı kimi işlədilmişdi. Amma XIX əsr — XX əsrin əvvəllərində bu termin daha çox Azərbaycanda köçəri maldarlıqla məşğul olan əhali üçün, "köçərilər" sözünün qarşılığı olaraq istifadə edildi.<ref name="Sakinat">{{Kitab3
|müəllif = {{link-interwiki|az=Sakinat Hacıyeva|az_mətn=Гаджиева С. Ш.|başqa_dil=ru|başqa_dildə_başlıq=Гаджиева, Сакинат Шихамедовна}}
|başlıq = Дагестанские терекеменцы: XIX - начало XX в
|том =
|nəşriyyat = Наука
|il = 1990
|страницы = 8-9
|isbn = 5020167614, 9785020167612
}}{{oq|ru|Азербайджанцы как народ сложились в результате длительного исторического развития, постепенной консолидации местных древних племён (албанцев, удинов, каспиев, талышей и др.) с пришлыми в разные периоды тюркоязычными племенами&nbsp;— гуннами, огузами, кыпчаками и&nbsp;т.&nbsp;д.,&nbsp;— и, по существующему в науке мнению, смена коренных языков населения тюркским разговорным языком здесь относится к XI—XIII&nbsp;в. В свою очередь, тюркоязычные племена были довольно пёстрыми по своим этническим компонентам, объединяя множество других, отчасти более древних племён, впоследствии участвовавших в этногенезе не только азербайджанцев, но и целого ряда других тюркоязычных народов. Надо полагать, что в этнической истории Азербайджана оставили заметный след и оседавшие в Южном Азербайджане племена каракоюнлу («чёрнобаранные») и аккоюнлу («белобаранные»), в государства которых в XV&nbsp;в. входили «азербайджанские земли к югу от Кубы»}}</ref>
*[[Alpavut oymağı]]. Azərbaycanda bir çox Alpaut kəndi var.
=== Etnik azlıqlar ===
[[Şəkil:Church of Saviour in Baku 1.jpg|150px|thumb|left|<center>[[Xilaskar kilsəsi (Bakı)|Xilaskar kilsəsi]]</center>]]
XVII–XVII əslərdə axvaxlar hal-hazırkı [[Zaqatala rayonu]]nda yerləşmişdilər.<ref>Лугуев С. А. Ахвахцы // Народы Дагестана / Отв. ред. С. А. Арутюнов, А. И. Османов, Г. А. Сергеева. — М.: «Наука», 2002. — С. 159. — ISBN 5-02-008808-0.</ref> Azərbaycandakı axvaxlar şimal axvax ləhcəsi ilə danışırlar. Avar dili ilə birlikdə, rus, azərbaycan və qumuq dilləri də danışılır, yazı da isə avar dili istifadə edilir.<ref>Коряков Ю. Б. Атлас кавказских языков. — М.: Пилигрим, 2006. — С. 29.</ref>
 
[[Avarlar]] [[avar dili|öz dillərind]]ən başqa azərbaycan dilini də doğma dil səviyyəsində danışırlar. Bakıdakı Avar mədəniyyət mərkəzi avar və azərbaycan dillərində "Avar" qəzetini çap edir.<ref name="dagistan" /> Məşhur Azərbaycan avarlarına [[Əli Ansuxski]] və [[Rəsul Çunayev]] misal göstərilə bilər.
 
Azərbaycanda [[azərbaycanlılar]]ın yalnızca [[İran]]da yayılmış [[qaradağlılar]] istisna olmaqla bütün etnoqrafik qrupları ([[ayrımlar]], [[Əfşarlar (boy)|əfşarlar]], [[Bayat tayfası|bayatlar]], [[qarapapaqlar]], [[padarlar]], [[Şahsevən eli|şahsevənlər]], [[tərəkəmələr]]) yaşayır. Bu etnoqrafik qruplar təsərrüfat, mədəniyyət və məişətdə bir çox xüsusiyyətlərinə görə xeyli fərqlənirlər. Azərbaycanlıların bəzi etnoqrafik qrupları XIX əsrin son rübünə qədər mövcud olmuşdur.<ref name="sbornik">{{Kitab3
|müəllif = Волкова Н. Г.
|başlıq = Кавказский этнографический сборник
|nəşriyyat = Изд-во АН СССР
|yer = М.
|hissə = Этнические процессы в Закавказье в XIX-XX вв.
|том = 4
|il = 1969
|страницы = 24
|isbn =
}}</ref>
 
Dağıstan və ya Azərbaycanda yaşamasından asılı olmayaraq [[saxurlar]] [[saxur dili|öz dillərind]]ən başqa azərbaycan dilini də bilirlər.<ref>[http://books.google.com/books?id=LZFdppTjTiMC&pg=PA566&dq=%D1%86%D0%B0%D1%85%D1%83%D1%80%D1%8B&hl=ru&ei=TVtqTvjEPM3BtAaSksTfBA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CDsQ6AEwAw#v=onepage&q=%D1%86%D0%B0%D1%85%D1%83%D1%80%D1%8B&f=false Народы мира : энциклопедия]. — Olma Media Group, 2007. — С. 566. — ISBN 537301057X, 9785373010573.</ref> Azərbaycanlıların mədəniyyəti saxurların musiqi mədəniyyətinə təsir edib.<ref>Исламмагомедов А. И. Цахуры // Народы Дагестана / Отв. ред. С. А. Арутюнов, А. И. Османов, Г. А. Сергеева. — М.: «Наука», 2002. — С. 459. — ISBN 5-02-008808-0.</ref> Hal-hazırda Zaqatalada Saxur Mədəniyyət Mərkəzi fəaliyyət göstərir.<ref name="dagistan" /> Saxurların ən məşhur nümayəndələri arasında [[Abdulla Muxtarov]], [[Abdulla Qarayev]], [[Əhməd İsayev]] və digərlərinin adları vardır.