"Azərbaycan mədəniyyəti" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

Eramızın IV əsrində [[Xristianlıq|xristian dinini]] rəsmi dövlət dini elan edən Alban dövləti mövcudluğunun sonuna qədər bu və ya digər dərəcədə xristian ideologiyasının təsir dairəsində olmuşdur.<ref>Кудрявцев О.В. Колхида, Иберия, Албания в III–I в. до н.э.//Всемирная история. М., 1956, т. 2</ref> Alban çarı [[Yesuagen]]in dövründə, V əsrin əvvəllərində Albaniyada məktəblər mövcud idi. Müxtəlif qruplardan toplanmış uşaqlar burada savad öyrənirdilər. Hətta onların qidalanması üçün də dövlət tərəfindən pul ayrılırdı. Yesuagenin oğlu [[III Vaçaqan]] xristian dinin yayılması üçün savadlı ruhanilər hazırlayırdı. Bu məqsədlə dini məktəblər açılırdı. O, cadugər, sehrbaz, bütpərəst kahinlərin övladlarının bu məktəblərdə xristian kimi yetişdirilməsini əmr etmişdi.<ref>Qafqaz Albaniyası ilk orta əsrlərdə, T.M.Məmmədov</ref>
 
Albaniyada [[Nax-Dağıstan dilləri]]nin [[ləzgi dilləri]] qrupuna aid [[Qafqaz albanlarının dili|alban dili]] danışılırdı.<ref>Дьяконов И.М., Старостин С.А. Хуррито-урартские и восточнокавказские языки // Старостин С.А. Труды по языкознанию. Москва: Языки славянских культур, 2007. Стр. 360</ref><ref>J. Gippert, W. Schulze. Some Remarks on the Caucasian Albanian Palimpsests / Iran and the Caucasus 11 (2007) {{oq|en|Nevertheless, it can be safely stated that from both a phonological and a lexical perspective the Caucasian „Albanian“ (which may well be styled „Old Udi“ from now on) has preserved the original Lezgian character of the language (more precisely: Eastern Samur) much better than contemporary Udi has.}}</ref> Həmçinin Alban tarixçisi [[Moisey Kalankatuklu]] yazısı olan xalqlar içərisində albanları qeyd edir. X–XII əsrlərə qədər bu dil Kür çayının sol sahilində geniş yayılmışdı, daha sonra isə tədricən [[Azərbaycan dilinin dialektləri|türk dialektləri]] ilə əvəz edildi.<ref name="Коряков">Коряков Ю. Б. Атлас кавказских языков / РАН. Институт языкознания. М., 2006. С. 39; Карта № 15.</ref> Həqiqətən də alban dilinin qədim ədəbi abidələrinin mövcud olması sübut edilmişdir. Əşyalar və dini binalar üzərində həkk edilmiş bir çox alban epiqrafiya nümunələri tapılmışdır. Bu yazılar eramızın VI–VIII əsrlərinə aid edilir.<ref>Климов Г. А. Языки мира: Кавказские языки. Агванский язык. — М.: Академия, 1999. — С. 459—460. — ISBN 978-5-85759-085-0</ref> 1947-1952-ci illərdə Mingəçevirdə aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı [[Mingəçevir yazıları|alban yazısı həkk edilmiş nümunələr]] tapıldı.<ref>Philip L. Kohl, Mara Kozelsky, Nachman Ben-Yehuda. Selective Remembrances: Archaeology in the Construction, Commemoration, and Consecration of National Pasts. University of Chicago Press, 2007. ISBN 0-226-45058-9, ISBN 978-0-226-45058-2</ref> Misirin Santa Katerina şəhərində yerləşən ortodoks monastırı — [[Müqəddəs Yekaterina Monastırı]]nda Qafqaz albanlarının dilində yazılmış [[Sinay palimpsesti]] tapılmışdır. Yazının mətni [[Həvari Pavel]]in [[Korinflilərə ikinci məktub]]undan ibarətdir. Palimpsest Zaza Aleksidze tərəfindən deşifrə olunmuşdur.<ref>Zaza Aleksidze — "Qafqaz Albaniyası yazının kəşfi və deşifrə olunması", Gürcüstan Elmlər Akademiyası bülleteni, səh 161, 2007</ref>
[[Şəkil:Caucasian albanian stone azerbaijan mingechaur2.jpg|250px|thumbnail|right|[[Mingəçevir yazıları|Üzərində alban dilində yazı olan daş kapitel]]. [[Azərbaycan Tarixi Muzeyi]]<ref name="trever">К. В. Тревер. Очерки по истории и культуре Кавказской Албании (IV в. до н. э. — VII в. н. э.), М. — Л., 1959. С. 318.</ref><ref>Philip L. Kohl, Mara Kozelsky, Nachman Ben-Yehuda. Selective Remembrances: Archaeology in the Construction, Commemoration, and Consecration of National Pasts. University of Chicago Press, 2007. ISBN 0-226-45058-9, 9780226450582</ref>]]
Qafqaz Albaniyası ədəbiyyatı ilə bağlı məlumatlar azdır.<ref name="xezerler">А. П. Новосельцев. Хазарское государство и его роль в истории Восточной Европы и Кавказа. — М.: Наука, 1990. — С. 31.</ref> Alban dilinə dini və digər mövzulu kitablar tərcümə edilsə də, alban ədəbiyyatının ömrü qısa olub.<ref>Азия на рубеже древности и средневековья. Закавказье в IV–XI вв. // «История Востока» (Восток в средние века).</ref> Bu tərcümələrə misal olaraq [[Əhdi-Ətiq]] və [[Əhdi-Cədid]]ə, həmçinin [[İncil]]ə əsaslanan alban mətnlərini — lektionarini göstərmək olar.<ref name="Murtuzali" /> Alban lektionarisinin VII əsrə aid [[Septuaginta]]dan daha qədim olması onu "dünya bibliya tədqiqatlarının incilərindən biri" edir.<ref>А. К. Аликберов Кавказская Албания и лезгинские народы: актуальные проблемы, новые дискурсы. — М.: ИВ РАН, 2015. — С. 16-27.</ref> Bibliya alban dilinə V əsrdə tərcümə edilib.<ref>Jean-Pierre Mahé L’historiographie arménienne de la conversion des Albaniens. — 2008.</ref> Erməni tarixçisi Qevonda əsasən, Əhdi-Cədid alban dilinə tərcümə edilib.<ref>А. П. Новосельцев. Генезис феодализма в странах Закавказья. — М.: Наука, 1980. — С. 31.</ref> Alban dili İncilin tərcümə edildiyi on ikinci dildir.<ref>Заза Алексидзе Обнаружена письменность Кавказской Албании</ref> Tədqiqatçılar Alban kilsəsi və alban çar hakimiyyəti tərəfindən yaradılmış III Mömin Vaçaqanın qanunlarının da alban dilində yazıldığını inkar etmirlər.<ref name="xezerler" /><ref>М. С. Гаджиев Обычное право в текстах и комментариях. Каноны царя Албании Вачагана Благочестивого, 488 г. // Институт Востоковедения, ДНЦ, Институт истории, археологии, этнографии РАН. — М., 2009. — С. 83</ref><ref>Hubert Kayfhold. The History of Byzantine and Eastern Canon Law to 1500 / Wilfried Hartmann, Kenneth Pennington. — The Catholic University of America Press, 2012. {{oq|en|The canons of synod of the Albanian Church, which was held at the beginning of the fifth century under King Vacagan is contained in the Canon Book as well as in the History of the Albanians of Moses of Dasxuranc'i, originally written in Albanian but surviving only in Armenian (book I, chapter 26). The canons deal with dues to the churches, commemoration of the dead, religious houses, marital law, fasts, suits against clerics, and the like.