"Daşnaktsutyun" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

14 bayt əlavə edildi ,  3 ay öncə
Düzəlişin təsviri yoxdur.
k (Parishan Daşnaksütun səhifəsinin adını Daşnaktsutyun olaraq dəyişdi.)
{{Siyasi partiya
|Partiyanın adı = DaşnaksütunDaşnaktsutyun
|Orijinal adı = {{dil-hy|Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն}}<br/>Hay Heğapoxakan Daşnaktsutyun
|Loqo = Armenian Revolutionary Federation Flag.gif
}}
 
'''Erməni İnqilabi Federasiyası''', '''DaşnaksütunDaşnaktsutyun''' ({{dil-hy|Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն}}; ''Hay Heğapoxakan Daşnaktsutyun'') — ən iri və mütəşəkkil erməni siyasi təşkilatlarından biri. [[1890]]-cı ildə [[Tiflis]]də yaradılıb. Erməni diasporunun olduğu bütün ölkələrdə büroları fəaliyyət göstərir.
 
== Tarixi ==
Daşnakların məqsədi, silah və güc tətbiqi ilə [[Osmanlı İmperiyası]]nın şərqində erməni dövləti qurmaq idi.
 
[[1891]]-ci ildə nəşr olunan və DaşnaksütununDaşnaktsutyunun mətbu orqanı olan "Droşak" (bayraq) qəzetində daşnaklar öz proqramları barədə bunları yazırdılar:
 
<blockquote>"Bizim partiyamız öz məqsədlərinə yalnız diplomatiya yolu ilə nail olmaq istəyənlərlə heç cür razılaşa bilməz. Bizim diplomatlarımız öz marağından və güclülərin marağından çıxış edir. Avropa bizim üçün deyil, qoy ermənilər bilsinlər ki, erməni torpağı qanla suvarılmasa onlar heç bir şey əldə edə bilməzlər. Digər tərəfdən partiya Ermənistanın proletariatın köməyi ilə azad olunacağına inanmır, çünki Türkiyə şəraitində bu mümkün deyil. Torpaq məsələsi ən vacib məsələlərdən biridir, torpaq o torpaqda işləyənə məxsus olmalıdır".</blockquote>
 
[[Şəkil:Founders of the Armenian Revolutionary Federation Stepan Zorian, Christapor Mikaelian, Simon Zavarian.jpg|thumb|250px|DaşnaksütununDaşnaktsutyunun qurucuları: R. Zoryan, X. Mikaelyan, S Zavaryan]]
 
[[1892]]-ci ildə partiyanın adı dəyişdirilir və partiya indiki adı ilə adlanmağa başlayır. Həmin il partiyanın proqramı da dərc edilir:
 
Məqsəd: DaşnaksütununDaşnaktsutyunun məqsədi üsyanlar yolu ilə iqtisadi və siyasi azadlıqlar əldə etməkdir. Partiya hər bir insanın bərabər hüquqa malik olduğu prinsipindən irəli qələrək, maddi nemətlərin bərabər bölünməsinin tərəfdarıdır.
 
# Gələcək Ermənistanda ümumi maraqlara xidmət edən, xalq hökuməti ümumi bərabər və birbaşa səsvermə yolu ilə seçilməlidir.
Çar hökuməti ermənilərə qələbədən sonra Türkiyənin şərqində "Erməni muxtar dövlətinin" yaradılması vədini vermişdi. Lakin bu ərazilərdə ermənilər heç vaxt çoxluq təşkil etməmişlər, bu məsələnin həlli uçün erməni silahlı dəstələri müsəlman əhalinin (türklər və kürdlər) yaşadığı kəndlərə basqınlar təşkil edir, bu basqınlar nəticəsində on minlərlə insan amansızcasına qətlə yetirilir. Daşnak silahlı dəstələri arxa cəbhədə aktivləşərək türk ordusunun təchizatını və rabitəsini pozmağa cəhd göstərir və bu işdə bəzi uğurlara da nail ola bilirlər. Daşnaklar hətta türk hərbi hospitalına hücum edərək, oradakı yaralı türk əsgərləri və həkimləri qətlə yetirir. Silahlı dəstələrin təşkilində və türklərə qarşı təbliğatın aparılmasında erməni kilsəsi və kilsə xadimləri də yaxından iştrak edir.
 
[[1915]]-ci ilin fevralında Erməni milli konqresində çıxış edən DaşnaksütununDaşnaktsutyunun hərbi qanadının təmsilçisi, çar hökumətinin Türkiyə ermənilərinin ehtiyacları üçün 242 900 rubl vəsait ayırdığını bildirir, bu pullar Türkiyədəki erməniləri silahlandırmaq və üsyana təşviq etmək üçün nəzərdə tutulurdu.<ref>[http://www.turksam.org/tr/a646.html Taşnak ve Sovyet Ermenistanı Kaynaklarında Taşnaksutyun Gerçeği] {{tr}}</ref>
 
Amerika tarixçisi Corc Şou "Osmanlı imperiyasının tarixi" kitabında bu hadisələr barədə bunları yazır: <blockquote>"müharibənin qedişatı, ermənilər tərəfindən müsəlmanların kütləvi qətlləri ilə müşayiət olunurdu. Bir milyondan çox türk kəndlisi öz doğma torpaqlarından qaçmağa məcbur olmuşdur. Minlərlə qaçqın ermənilər tərəfindən tikə-tikə doğranmışdır. Müharibədən əvvəl Ərzurum, Trabzon, Ərzincan, Van və Bitlisdə yaşayan 3 milyon 300 min türk əhalisindən yalnız 600 min nəfəri qalmışdır. Türk və kürd kəndlilərinin soyqırımının ən aktiv təşkilatçısı və ideoloqu DaşnaksütunDaşnaktsutyun terror təşkilatının üzvü, "Atom" ləqəbli Artur Şahrikyan olmuşdur</blockquote>.
 
J. Malevilin "1915-ci il erməni faciəsi" kitabında bu hadisələr belə təsvir olunur: <blockquote>"Erməni quldur və terror dəstələri tərəfindən məhv edilmiş müsəlman əhalinin sayı təxminən 1 milyon 600 min nəfər təşkil edir. Bütün bu faktlar çar ordusunun zabitlərinin narazılığına səbəb olmuş və onlar erməni başkəsənlərinə qarşı güc tətbiq etməyə məcbur olmuşdular"</blockquote>.
 
Rus ordusu bu ərazidən çəkildikdən sonra, erməni quldur dəstələri daha da azğınlaşır və bu ərazidə qalmış müsəlman əhalinin kütləvi qətllərinin miqyasını böyüdür, bu hal türk ordusunun əks hucuma keçib erməniləri Qafqaza sıxışdırmasına qədər davam edir. Türk ordusu tərəfindən Qafqaza sıxışdırılan erməni hərbi dəstələri, [[1918]]-ci ilin mayında elan olunmuş və daşnaklar tərəfindən idarə olunan [[Ermənistan]] respublikasının ordusunun əsasını təşkil edir. Bu zaman bu dəstələr Naxçıvanda, Zəngəzur və Göyçə mahallarında eləcə də Qarabağda azərbaycanlıların kütləvi qətlləri ilə məşğul olur. Həmçinin daşnaklar və DaşnaktütyunDaşnaktsutyun partiyasının nümayəndələri Bakıda törədilən qırğınlarda da aktiv iştrak edir.
 
Daşnaklar Ermənistanı [[1920]]-ci ilin noyabr ayınacan idarə edirlər bu zaman onlar demək olar ki bütün qonşuları ilə müharibələr aparır, həm [[Gürcüstan]], həm [[Azərbaycan]] həm də [[Türkiyə]]yə qarşı ərazi iddiası irəli sürən erməni hökuməti bütün bu ölkələrə qarşı hərbi əməliyyatlar aparır. Lakin daşnak hökumətinin apardığı heç bir müharibə uğurla nəticələnmir, Türkiyə ilə apardıqları müharibə isə Ermənistanın tamam məhlubiyyəti ilə nəticələnir, bu zaman 11-ci Qızıl Orduya arxalanan erməni bolşevikləri [[29 noyabr]] 1920-ci ildə "üsyan" qaldırır və [[Ermənistan Sovet Sosialist Respublikası|Ermənistanı sosialist respublika]] elan edir. Dekabrın 2-də daşnak hökuməti öz istefasını elan edir. Dekabrın 2 dən 3 nə keçən gecə, İrəvandakı hökumətin istefa verməsindən xəbərsiz olan daşnak hökumətinin nümayəndələri, Gümridə Türkiyə hökuməti ilə müharibəyə son qoyan razılaşmanı imzalayırlar, özündə Türkiyənin maraqlarını tam əks etdirən və Ermənistanı Türkiyənin faktiki vassalına çevirən bu muqavilə, heç vaxt güvvəyə minmədi.
[[18 fevral]] [[1921]]-ci ildə daşnaklar üsyan qaldırır və Ermənistanda nəzarəti tam ələ alır, lakin aprelin 3 sovet ordusunun İrəvanı alması ilə üsyan yatırılır.
 
[[1923]]-cü ilin yanvarında İrəvanda DaşnaktütyununDaşnaktsutyunun Ermənistanda olan üzvlərinin toplantısında DaşnaktütyunDaşnaktsutyun partiyasının Ermənistanda fəaliyyətinin dayandırılması barədə qərar qəbul olunur. Ermənistandakı məğlubiyyətindən sonra daşnaklar öz niyyətlərindən əl çəkmir və terror fəaliyyətini davam etdirir. Belə ki, DaşnaktütyunDaşnaktsutyun partiyasının maddi dəstəyi və təşkilatçılığı ilə, bu partiyadan olan erməni terrorçuları "qara siyahıya" saldıqları və "erməni xalqının düşmanı" elan etdikləri türk və azərbaycanlıları qətlə yetirməyə başlayır. Onlar bu qətllərin adını "[[Nemezis əməliyyatı]]" qoyur. Bu "əməliyyat" nəticəsində Tələt paşa, Camal paşa, Səid Hilmi paşa, [[Behbud xan Cavanşir]], [[Fətəli xan Xoyski]] və digərləri qətlə yetirilir.
 
'''Daşnaklardan ibarət və onların təşkil etdikləri silahlı dəstələr'''
</gallery>
 
=== DaşnaktütyunDaşnaktsutyun soyuq müharibə dövründə ===
 
XX əsrin 90-cı illərinədək DaşnaksütununDaşnaktsutyunun bütün fəaliyyəti əsasən Avropa, Amerika və bəzi ərəb ölkələrində cəmləşmişdi.
 
Qeyd etmək lazımdır ki, [[İkinci dünya müharibəsi]] zamanı DaşnaksütunDaşnaktsutyun partiyasının bir çox məşhur üzvü [[Üçüncü Reyx|Almaniyanın]] tərəfində [[SSRİ]] və müttəfiqlərə qarşı döyüşlərdə aktiv iştrak etmişdi.
 
Erməni diasporunun maddi imkanlarından istifadə edərək, DaşnaksütunDaşnaktsutyun Avropada, Asiyada, Şimali və Cənubi Amerikada bir çox kilsə təşkilatları, gənclərlə iş üzrə təşkilatlar və erməni məktəbləri yaradır. Həmçinin DaşnaksütunDaşnaktsutyun erməni diasporunun KİV-lərinin yaradılmasında və formalaşmasında da böyük rol oynayır.
 
Bütün bu tədbirlərlə yanaşı DaşnaksütunDaşnaktsutyun Avropada və [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]]-da güclü erməni lobbisi yarada bilir və bu erməni lobbisinin köməyi ilə bir sıra qərb dövlətlərinin parlamentlərində qondarma erməni soyqırımının tanınmasına nail olur.
 
[[1970]]–[[1980|80]]-ci illərdə daşnaklar erməni terrorçularını və terror təşkilatlarını aktiv dəstəkləyirlər, bu həm maddi-mənəvi, həm də siyasi dəstək şəklində olur. Bundan əlavə aşkarlanmış faktlardan məlum olur ki, DaşnaksütunDaşnaktsutyun Türkiyə və türklərə qarşı keçirilən terror aktlarının təşkilində və hazırlanmasında bilavasitə iştrak etmişdir.
 
DaşnaksütunDaşnaktsutyun fəalları 70-ci illərdə [[Livan]]da gedən vətəndaş müharibəsi zamanı da xüsusi aktivlik göstərmiş, oradakı erməni əhalisini silahlandırmış, hərbi dəstələr təşkil etmişdir.
 
=== Müasir dövr ===
 
[[1980]]-cı illərin sonunda SSRİ-də baş qaldıran iqtisadi-siyasi problemlər DaşnaktütyununDaşnaktsutyunun burada aktivləşməsinə səbəb oldu, öz imkanlarından istifadə edərək Daşnaklar Avropa Amerika sonradan isə mərkəzi Sovet mətbuatında "[[Miatsum]]" ideyasını təbliğ etməyə başladılar. Lakin daşnaklar tək təbliğatla kifayətlənməyib, Ermənistana və [[Dağlıq Qarabağ|Qarabağa]] silah sursat, adamlar göndərirdilər. Azərbaycan barədə təhrif olunmuş yalan məlumatların yayılmasında DaşnaktütyununDaşnaktsutyunun nəzarətində və yaxud təsirində olan KİV-lərdən aktiv istifadə adi hal alır. Daşnaklar gürcü-abxaz münaqişəsində də aktiv iştrak edirlər, onların iştrakı və köməyi ilə "Marşal Baqramyan adına erməni batalyonu" yaradılır, ki bu batalyon gürcü ordusuna qarşı döyüşlərdə iştrak edir.
 
[[1994]]-cü ildə Ermənistanda [[Levon Ter-Petrosyan]]ın əmri ilə DaşnaktütunyunDaşnaktsutyunun fəaliyyəti dayandırılır, bəzi üzvləri isə həbs olunur. [[1998]]-ci ildə prezident postunda Ter-Petrosyanı əvəz etmiş, [[Robert Koçaryan]] DaşnaktütunyunDaşnaktsutyunun fəaliyyətinə icazə verir. Bü gün DaşnaktütyunDaşnaktsutyun Ermənistanda və Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərində, aparıcı siyasi güclərdən biridir.
 
DaşnaktütünyunDaşnaktsutyunun tələbləri illərdən bəri dəyişməyib, partiya əvvəllər olduğu kimi Türkiyədən qondarma erməni soyqırımını tanımağı, ermənilərə təzminat ödəməyi və Türkiyənin şərqində 7 vilayəti Ermənistana verməyi tələb edir. Azərbaycana qarşı isə ərazi iddiaları dava edir, işğal olunmuş ərazilərdən savayı daşnaklar keçmiş Şaumyan rayonunun ([[Goranboy]] rayonunun cənub hissəsi) ərazisinə və [[Naxçıvan Muxtar Respublikası|Naxçıvan muxtar respublikasının]] ərazilərinə iddialıdırlar.
 
== İştirak etdiyi seçkilər ==
 
== Xarici keçidlər ==
* [http://gulustan.ws/2010/11/dasnaktutyun/ DaşnaksütunDaşnaktsutyun]
* [http://www.igpi.ru/monitoring/1047645476/1996/0396/23.html Этнокультурный аспект жизни общества]
* [http://karabakh-doc.azerall.info/ru/armyanstvo/arm1-7.php Преступления армянский бандитских и террористических формирований]
2.429

edits