"Köməkçi nitq hissələri" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

{{Qaralama}}
'''Köməkçi nitq hissələri''' ayrılıqda leksik mənaları olmur, suala cavab vermir, cümlə üzvü olmur, əsasən, leksik şəkilçi qəbul edib dəyişmir, söz yaradıcılığında iştirak etmir, yəni onlardan yeni söz yaratmaq olmur. Azərbaycan dilində beş köməkçi nitq hissəsi var və onlar yalnız qrammatik mənaya malikdirlər. Qoşma, bağlayıcı, ədat, modal sözlər və nida.
Azərbaycan dilində beş köməkçi nitq hissəsi var və onlar yalnız qrammatik mənaya malikdirlər. Qoşma, bağlayıcı, ədat, modal sözlər və nida.
 
Köməkçi nitq hissələri əsas nitq hissəsindən fərqli olaraq leksik mənaya malik olmur.
 
=== [[Qoşma (köməkçi nitq hissəsi)]] ===
İsmin adlıq, yiyəlik, yönlük və çıxışlıq hallarında olan sözlərə qoşularaq müəyyən məna çaları yaradan köməkçi nitq hissəsinə '''qoşma''' deyilir.
 
'''Qoşmanın 9 məna növü var''':
#'''Birgəlik, vasitə, alət'''
#'''Zaman'''
#'''Məsafə'''
#'''İstiqamət'''
#'''Bənzətmə'''
#'''Fərqləndirmə'''
#'''İstinad'''
#'''Səbəb, məqsəd'''
#'''Aidlik'''
 
=== [[Bağlayıcı]] ===
Bağlayıcı sözlər, cümlələr, abzaslar və mətnlər arasında əlaqə yaradır, onları qrammatik cəhətdən bir-birinə bağlayır.
Sintaktik funksiyasına görə (cümlədəki vəzifəsinə görə) bağlayıcılar iki yerə bölünür:
#'''Tabesizlik bağlayıcıları'''
#'''Tabelilik bağlayıcıları'''
 
==== Tabesizlik bağlayıcıları ====
 
==== Tabesizlik bağlayıcıları ====
Tabesizlik bağlayıcıları bərabərhüquqlu üzvləri — cümlənin həmcins üzvlərini, eləcə də tabesiz cümlənin tərəflərini birləşdirir.
 
'''Tabesizlik bağlayıcılarının 6 qrammatik məna növü var''':
#'''Birləşdirmə : və , ilə (-la<sup>2</sup>)'''
#'''Qarşılaşdırma : amma , ancaq , lakin , halbuki , isə , fəqət .'''
#'''Bölüşdürmə : ya , ya da , ya da ki , və ya , və yaxud , yaxud da , gah , gah da , gah da ki , istər ,istərsə də .'''
#'''İştirak : həm , həm də , həm də ki , o cümlədən , o sıradan , nəinki , hətta , habelə , həmçinin , -da<sup>2</sup> .'''
#'''İnkar : nə , nə də , nə də ki .'''
#'''Aydınlaşdırma : yəni , məsələn .'''
 
==== Tabelilik bağlayıcıları ====
 
==== Tabelilik bağlayıcıları ====
Tabelilik bağlayıcıları yalnız tabeli mürəkkəb cümlənin tərəflərini əlaqələndirir.
 
'''Tabelilik bağlayıcılarının 4 qrammatik məna növü var''':
#'''Aydınlaşdırma : ki , belə ki .'''
#'''Səbəb : çünki , ona görə ki , buna görə də , ona görə də , onun üçün ki , ondan ötrü ki'''
#'''Güzəşt : hərçənd , hərçənd ki .'''
#'''Şərt : əgər , hərgah , madam ki , indi ki , yoxsa , bir halda ki .'''
 
==== [[Ədat]] ====
 
==== [[Ədat]] ====
*Sözlərin və cümlələrin təsir qüvvəsini artıran köməkçi nitq hissəsidir. Ədat cümlədə ifadənin səlisləşməsinə kömək edir.
* Məgər bunu sizə deməmişdik? — cümləsində məgər ədatı bütövlükdə cümlənin təsir gücünü artırır. Sən ki belə deyildin cümləsində ki ədatı sən sözünün təsir gücünü artırır.
 
==== Ədatın mənaca növləri ====
#'''Qüvvətləndirici ədatlar : ən, lap, daha, axı, hətta, artıq, düz, bir, ki, necə, nə, belə, olduqca,ca, cə, da, də.'''
#
#'''Dəqiqləşdirici ədatlar : elə, məhz, əsl.'''
#'''Məhdudlaşdırıcı ədatlar :ancaq,tək, təkcə, bir, bircə, yalnız.'''
#'''Sual ədatları : bəs,məgər, bəyəm, yəni, ki, mi.'''
#'''Əmr ədatları : di, qoy, gəl, gəlin, gəlsənə, ha, bax, gör, görsənə, -sana, -sənə, — sanız, -səniz.'''
#'''Arzu ədatları :kaş, kaş ki, bircə, təki, gərək, barı.'''
#'''Təsdiq və inkar ədatları : hə, yox, bəli, xeyr, heç, əsla.'''
 
 
=== [[Modal sözlər]] ===
Danışanın ifadə etdiyi fikrə münasibət bildirən [[köməkçi nitq hissəsi]]dir. [[Modal sözlər]]in mənaca aşağıdakı növləri var:
#'''Təsdiq (yəqinlik) bildirənlər'''
#'''Güman və şübhə bildirənlər'''
#'''Nəticə (ümumiləşdirmə) bildirənlər'''
#'''Fikrin mənbəyini bildirənlər'''
#'''Təəssüf bildirənlər'''
#'''Bənzətmə (və müqayisə) bildirənlər'''
 
 
=== [[Nida]] ===
Danışanın hiss və həyəcanını ifadə edən [[köməkçi nitq hissəsi]]dir. [[Nida]]lar insanın müxtəlif hislərinin, hadisələrə emosional münasibətinin ifadəsidir.
Nidaların müxtəlif məna növləri var:
#'''Sevinc,heyranlıq bildirənlər'''
#'''Kədər, narahatlıq,qorxu bildirənlər'''
#'''Çağırış bildirənlər'''
#'''Nifrət,istehza bildirənlər'''
#'''Qəm, kədər bildirənlər'''
 
Nidaların məna bölgüsü şərtidir. Hiss və intonasiyadan asılı olaraq, bu məna növlərinə mənsubluq dəyişə bilər.