"Şimali Kipr Türk Respublikası" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

Düzəlişin təsviri yoxdur.
Teq: Manual revert
| bayrağı = Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg
| gerbi = Coat of arms of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg
| milli_himni = ''"İstiklal Marşı"''<br/><small>''[[İstiqlal Marşı]]''</small><center>[[Şəkil:IstiklalMarsi-2013.ogg]]
| xəritəsi = Northern Cyprus (orthographic projection).svg
| yerləşmə_mətni = <!-- dövlətin yerləşdiyi yerin mətn təsviri -->
| xəritənin_yazısı = ŞKTR-nin rəsmi xəritəsi
| xəritəsi2 = <!-- digər xəritə (əgər lazımdırsa) -->
| xəritənin_yazısı2 = ŞKTR-nin bayraqlı xəritəsi
| paytaxtı = [[Şimali Nikosiya]] <br/> {{coord|35.177011|N|33.36324|E|region:CY_type:city|display=inline}}
| koordinatları = <!-- paytaxt üçün koordinatlar, {{tl|coord}} istifadə edərək -->
| ən_böyük_şəhəri = [[Lefkoşa]] <br/> {{coord|35|10|21|N|33|21|54|E|display=inline}}
| ən_böyük_ymi_növü = <!-- əgər ən böyük yaşayış məntəqəsi şəhər deyilsə yaşayış məntəqəsinin növü -->
| dini_il = 2020
| dini_mənbə = <ref name="KKTCDin">{{cite web |title=Kuzey Kıbrıs’ta Din ve İnanç |url=https://gezimanya.com/avrupa/kuzey-kibrista-din-ve-inanc |website=gezimanya.com |accessdate=6 oktyabr 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201006194536/https://gezimanya.com/avrupa/kuzey-kibrista-din-ve-inanc |archivedate=6 oktyabr 2020 |language=tr |date=8 noyabr 2016}}</ref>
| demonimi = [[AnadoluKipr türkləri|TürkKipr türkü]]
| idarəetmə_forması = [[Unitar dövlət|Unitar]] [[Yarı prezident respublikası|yarı prezident]] [[respublika]]sı
| rəhbərin_titulu1 = [[Şimali Kipr Türk Respublikası prezidentlərinin siyahısı|Prezident]]
| rəhbərin_adı1 = [[ErsinƏrsin Tatar]]
| rəhbərin_titulu2 = [[Şimali Kipr Türk Respublikası Baş naziri|Baş nazir]]
| rəhbərin_adı2 = ''Hələki bilinmir''
| HDI_year =
| today =
| xəritəsi2bayrağın_yazısı = NCyprus[[Şimali location.svgKipr bayrağı]]
| alt_coat = [[Şimali Kipr gerbi]]
}}
 
'''Şimali Kipr''' ([[Türk dili|türk]]. ''Kuzey Kıbrıs''), və ya rəsmi adı ilə '''Şimali Kipr Türk Respublikası''', '''Quzey Qıbrıs Türk Cümhuriyyəti''' ([[Türk dili|türk]]. ''Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'') — [[Kipr (ada)|Kipr adasının]] şimalında yerləşən de-fakto dövlət. Yalnız [[Türkiyə]] və [[Naxçıvan MR]] tərəfindən tanınan dövlət. Şimali Kipr beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən [[Kipr|Kipr Respublikası]]nın bir hissəsi olaraq qəbul edilir. Şimali Kipr, şimal-şərqdə [[Karpaz yarımadası]]ndan [[Morfu (körfəz)|Morfu körfəzi]]nə, cənub-qərbdə isə [[Qoruçam burnu]]ndan [[Ərənköy]]ə qədər uzanır. Ən cənub nöqtəsi [[Axıncılar (Kipr)|Axıncılar]] kəndidir. [[Birləşmiş Millətlər Təşkilatı]]nın nəzarəti altındakı təhlükəsizlik xətti Şimali Kiprlə adanın digər hissəsi arasında uzanır və adanın ən böyük şəhəri olan [[Nikosiya]]nı iki hissəyə bölür.
 
[[Kipr (ada)|Kipr adası]]nda ilk insan məskunlaşmasının e.ə 10.000-ci illərdə başladığı təxmin edilir. Adanın cənub sahilində [[Aetokremnos]], qərb sahilində isə [[Akamas]] bölgələrində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı burada yaşayan ovçu icmalarından ibarət ilk insanların [[neolit]] dövründə məskunlaşdığı məlum olmuşdur. Mədəni inkişaf və ticarət səbəbilə çiçəklənən iqtisadiyyat bir tərəfdən Kipr üçün sərfəli olsa da, adanın kifayət qədər müdafiəsiz olması, sərvətindən istifadə etmək istəyən güclü qonşuları cəlb etmişdir. Ada [[Roma İmperiyası|Roma]], [[Bizans İmperiyası|Bizans]] və [[Osmanlı imperiyası|Osmanlı İmperiyası]]nın tabeliyi altında qalmış, [[Dəniz quldurluğu|dəniz quldurları]]nın hücumlarına məruz qalmışdır. 1970-ci illərin əvvələrində türklərə qarşı irqçiliyin genişlənməsi və Yunanıstanın işğalçılıq planları Türkiyənin ordusunu bu ərazilərə yeritməyə və müstəqil bir respublika elan etməsinə səbəb olmuşdur. Lakin, Şimali Kipr Türk Respublikasının qurulması, [[Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurası|Birləşmiş Millətlər Təşkilatı Təhlükəsizlik Şurası]] da daxil olmaqla [[Kipr|Kipr Respublikası]], [[Yunanıstan]] və bir çox başqa dövlətlərin mənfi reaksiyalarına səbəb olmuşdur. [[Kipr böhranı|Kipr münaqişəsi]]nə həll yolu tapmaq cəhdlərinin bir çoxu uğursuzluqla nəticələnmişdir. Hal-hazırda Şimali Kiprdə [[Türkiyə Silahlı Qüvvələri]]nə məxsus əsgərlərinin yerləşdirilməsi bu münaqişə həlli yolunu daha da ləngidir. Mövcudluğu Şimali Kipr hökuməti tərəfindən dəstəklənsə də, [[Kipr|Kipr Respublikası]] da daxil olmaqla bütövlükdə [[Avropa İttifaqı|Avropa Birliyi]] və beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən işğal olaraq qiymətləndirilir və [[Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurası]]nın bir neçə qətnaməsində bu işğalçılıq pislənilir. Şimali Kipr beynəlxalq cəmiyyət tərəfindən rəsmən tanınmadığı üçün iqtisadiyyat, nəqliyyat və idman kimi bir çox aparıcı sahələrdə [[embarqo]]lar tətbiq olunur.
=== Birləşmiş krallıq dövrü ===
[[Şəkil:Hosting the British flag at Nicosia.jpg|259x259px|thumb|[[Osmanlı İmperiyası]]nın adanı [[Böyük Britaniya]]nın istəyi ilə icarəyə verməsindən sonra 12 iyul 1878-ci ildə ilk dəfə Lefkoşa qalalarında [[Böyük Britaniya bayrağı]] qaldırılmışdır.<ref name="CyprusRent">{{cite web |last1=Acar |first1=Ali |title=Renting to Cyprus to the United Kingdom {{!}} Ottoman Empire {{!}} Greece |url=https://www.scribd.com/document/114294076/Renting-to-Cyprus-to-the-United-Kingdom |website=[[Scribd]] |accessdate=9 oktyabr 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201009093205/https://www.scribd.com/document/114294076/Renting-to-Cyprus-to-the-United-Kingdom |archivedate=9 oktyabr 2020 |language=en |date=21 fevral 2018}}</ref>]]
[[Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1877-1878)|Rusiya-Osmanlı müharibəsi]]nin nəticəsi olaraq [[Çar Rusiyası|Rusiya]]ya məğlub olan [[Osmanlı imperiyası|Osmanlı İmperiyası]] adanı [[Birləşmiş Krallıq|Birləşmiş Krallığ]]ın istəyi ilə 92.799 lirəyə icarəyə vermişdir.<ref name="CyprusRent" /> Ada Osmanlı mülkiyyəti olaraq qalsa da, idarəetmə tamamilə İngiltərənin əlinə keçmişdir. Ada "komissar" adlandırılan yüksək vəzifəli məmurlarla idarə olunmuşdur.<ref name="OsmanliKibris2000" /> [[1914]]-cü ildə başlayan [[Birinci Dünya müharibəsi|Birinci Dünya Müharibəsi]]ndə, Osmanlı İmperiyası Almaniya ilə birlikdə İngiltərəyə qarşı müharibəyə başladıqdan sonra İngiltərə adanı ilhaq edərək və yeni qubernator təyin etmişdir.<ref name="HillGeorge" /> [[1923]]-cü ildə imzalanan [[Lozanna müqaviləsi (1923)|Lozanna Sülh Müqaviləsi]]nin 21-ci maddəsinə uyğun olaraq, Birləşmiş Krallığın ilhaqı rəsmən tanındı.<ref>{{cite web |last1=[[Türk Tarix Qurumu]] |title=Lozan Antlaşması |url=http://www.ttk.org.tr/templates/resimler/File/Antlasmalar/lozan/lozan20-29.pdf |website=ttk.org.tr |accessdate=9 oktyabr 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111124234618/http://www.ttk.org.tr/templates/resimler/File/Antlasmalar/lozan/lozan20-29.pdf |archivedate=2011-11-2415 mart 2009 |language=tr |date=15 mart 2009 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book |last1=Çetintaş |first1=Cengiz |title=LOZAN KONFERANSI VE LOZAN BARIŞ ANTLAŞMASI: TBMM Tutanaklarında Kurtuluş Savaşı |date=2019 |publisher=Cengiz Çetintaş |isbn=978-605-81383-9-1 |url=https://books.google.az/books?id=2C2wDwAAQBAJ&pg=PA251&dq=lozan+antla%C5%9Fmas%C4%B1&hl=az&sa=X&ved=2ahUKEwj41uCBrKfsAhWklIsKHb40ASwQ6AEwAHoECAMQAg#v=onepage&q=lozan%20antla%C5%9Fmas%C4%B1&f=false |accessdate=9 oktyabr 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201009105312/https://books.google.az/books?id=2C2wDwAAQBAJ&pg=PA251&dq=lozan+antla%C5%9Fmas%C4%B1&hl=az&sa=X&ved=2ahUKEwj41uCBrKfsAhWklIsKHb40ASwQ6AEwAHoECAMQAg |archivedate=9 oktyabr 2020 |language=tr}}</ref><ref>{{cite book |last1=Barosu |first1=İstanbul |title=84. yılında Lozan antlaşması: Orhan Apaydın Konferans Salonu, 20 Temmuz 2007 |date=2007 |publisher=İstanbul Barosu Yayınları |isbn=978-9944-234-15-3 |page=61 |url=https://books.google.az/books?id=8wlNAQAAIAAJ&q=lozan+antla%C5%9Fmas%C4%B1&dq=lozan+antla%C5%9Fmas%C4%B1&hl=az&sa=X&ved=2ahUKEwj41uCBrKfsAhWklIsKHb40ASwQ6AEwAXoECAUQAg |accessdate=9 oktyabr 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201009105408/https://books.google.az/books?id=8wlNAQAAIAAJ&q=lozan+antla%C5%9Fmas%C4%B1&dq=lozan+antla%C5%9Fmas%C4%B1&hl=az&sa=X&ved=2ahUKEwj41uCBrKfsAhWklIsKHb40ASwQ6AEwAXoECAUQAg |archivedate=9 oktyabr 2020 |language=tr}}</ref> Kipr 1925-ci ildə [[kral koloniyası]] elan edildi və adada ilk [[Türkiyə|Türkiyə Respublikası]] konsulluğu açıldı. 1931-ci ilin oktyabrında [[enozis]] hərəkatı əsasında [[yunanlar]] burada ingilis rəhbərliyinə qarşı qiyam qaldırdı. Belə olduqda, İngiltərə idarəetmə siyasəti daha da sərtləşdi.<ref>{{cite book |last1=Mallinson |first1=William |title=Britain and Cyprus: Key Themes and Documents Since World War II |date=2020 |publisher=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-350-16560-1 |page=34 |url=https://books.google.az/books?id=2fUzzAEACAAJ&dq=britain+in+cyprus&hl=az&sa=X&ved=2ahUKEwi2w6K_rKfsAhVx-yoKHaOeB5gQ6AEwAnoECAEQAg |accessdate=9 oktyabr 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201009105520/https://books.google.az/books?id=2fUzzAEACAAJ&dq=britain+in+cyprus&hl=az&sa=X&ved=2ahUKEwi2w6K_rKfsAhVx-yoKHaOeB5gQ6AEwAnoECAEQAg |archivedate=9 oktyabr 2020 |language=en}}</ref> [[Yunan tarixi|Yunan]] və [[türk tarixi]]nin tədrisi, iki ölkənin bayraqlarının istifadəsi və milli qəhrəmanlarının nümayişi qadağan edildi. Daha sonradan, türk icması enozis hərəkatının əleyhinə olduqlarını açıqladı.<ref>{{cite web |last1=Doe |first1=John |title=Historical Development |url=https://eacea.ec.europa.eu/national-policies/eurydice/content/historical-development-15_en |website=eacea.ec.europa.eu |accessdate=9 oktyabr 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201009105703/https://eacea.ec.europa.eu/national-policies/eurydice/content/historical-development-15_en |archivedate=9 oktyabr 2020 |location=Eurydice - European Commission |language=en |date=9 oktyabr 2017}}</ref> 1943-cü ildə [[Kipr Türk Azlıq Təşkilatı]] quruldu. Lakin Kipr Türk Azlıq Təşkilatının fəaliyyətlərini yetərsiz olduğunu görən [[Fazıl Kiçik]] təşkilatdan ayrılaraq, [[Kipr Milli Türk Xalq Partiyası]]nın əsasını qoydu.<ref>{{cite book |last1=Orhun |first1=Fatma Çalik |title=K.K.T.C. Cumhurbaşkanı Rauf R. Denktaş’ın Annan planı sürecindeki mücadelesi |date=2019 |publisher=Hiperlink eğit.ilet.yay.san.tic.ve ltd.sti. |isbn=978-605-281-207-5 |page=61 |url=https://books.google.az/books?id=PmSTDwAAQBAJ&pg=PA61&dq=K%C4%B1br%C4%B1s+Mill%C3%AE+T%C3%BCrk+Halk+Partisi&hl=az&sa=X&ved=2ahUKEwjo892RrafsAhUBxosKHcv2CYYQ6AEwAHoECAAQAg#v=onepage&q=K%C4%B1br%C4%B1s%20Mill%C3%AE%20T%C3%BCrk%20Halk%20Partisi&f=false |accessdate=9 oktyabr 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201009105819/https://books.google.az/books?id=PmSTDwAAQBAJ&pg=PA61&dq=K%C4%B1br%C4%B1s+Mill%C3%AE+T%C3%BCrk+Halk+Partisi&hl=az&sa=X&ved=2ahUKEwjo892RrafsAhUBxosKHcv2CYYQ6AEwAHoECAAQAg |archivedate=9 oktyabr 2020 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=An |first1=Ahmet |title=Kıbrıslı Türklerin siyasal tarihi: (1930-1960) : basının aynasında Kıbrıslı Türklerin unutturulan siyasal geçmişi ve liderlik kavgaları |date=2006 |publisher=A. An |url=https://books.google.az/books?id=lnRtAAAAMAAJ&q=K%C4%B1br%C4%B1s+Mill%C3%AE+T%C3%BCrk+Halk+Partisi&dq=K%C4%B1br%C4%B1s+Mill%C3%AE+T%C3%BCrk+Halk+Partisi&hl=az&sa=X&ved=2ahUKEwjo892RrafsAhUBxosKHcv2CYYQ6AEwAnoECAIQAg |accessdate=9 oktyabr 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201009105852/https://books.google.az/books?id=lnRtAAAAMAAJ&q=K%C4%B1br%C4%B1s+Mill%C3%AE+T%C3%BCrk+Halk+Partisi&dq=K%C4%B1br%C4%B1s+Mill%C3%AE+T%C3%BCrk+Halk+Partisi&hl=az&sa=X&ved=2ahUKEwjo892RrafsAhUBxosKHcv2CYYQ6AEwAnoECAIQAg |archivedate=9 oktyabr 2020 |language=tr}}</ref>
 
[[İkinci Dünya müharibəsi|II Dünya Müharibəsi]]ndən sonra, [[kolonializm]]in geniş yayıldığı dövrdə, Kipr provaslavı [[III Makarios]] seçilmişdir.<ref>{{cite book |last1=Cyprus) |first1=Makarios III (Archbishop of |title=Cyprus: Greek Expansionism Or Independence |date=1965 |publisher=Turkish Tourism and Information Office |page=1, 2 |url=https://books.google.az/books?id=1QkmAQAAMAAJ&printsec=frontcover&dq=Makarios+III+in+cyprus&hl=az&sa=X&ved=2ahUKEwjv6tjOrafsAhVMiYsKHWeQAmUQ6AEwAHoECAIQAg#v=onepage&q=Makarios%20III%20in%20cyprus&f=false |accessdate=9 oktyabr 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201009110029/https://books.google.az/books?id=1QkmAQAAMAAJ&printsec=frontcover&dq=Makarios+III+in+cyprus&hl=az&sa=X&ved=2ahUKEwjv6tjOrafsAhVMiYsKHWeQAmUQ6AEwAHoECAIQAg |archivedate=9 oktyabr 2020 |language=en}}</ref> 1954-cü ildə Yunanıstan, Kipr üçün millətlərin [[öz müqəddəratını təyin etmə]] hüquqlarını həyata keçirilməsi üçün [[Birləşmiş Millətlər Təşkilatı]]na müraciət etdi.<ref>{{cite book |last1=Cyprus |first1=Makarios III Archbishop of |title=Archbishop Makarios on the Invasion of Cyprus |date=1974 |url=https://books.google.az/books?id=zcptAAAAMAAJ&q=Makarios+III+in+cyprus&dq=Makarios+III+in+cyprus&hl=az&sa=X&ved=2ahUKEwjv6tjOrafsAhVMiYsKHWeQAmUQ6AEwAXoECAEQAg |accessdate=9 oktyabr 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201009110128/https://books.google.az/books?id=zcptAAAAMAAJ&q=Makarios+III+in+cyprus&dq=Makarios+III+in+cyprus&hl=az&sa=X&ved=2ahUKEwjv6tjOrafsAhVMiYsKHWeQAmUQ6AEwAXoECAEQAg |archivedate=9 oktyabr 2020 |language=en}}</ref> [[Türkiyə]]nin də qarşı çıxdığı bu müraciət, daha sonradan [[Birləşmiş Millətlər Təşkilatı]] tərəfindən rədd edilmişdir. 1 aprel 1955-ci ildə adada [[EOKA]] fəaliyyətə keçdi.<ref>{{cite book |last1=Books |first1=LLC |title=Cypriot Politicians: Makarios Iii, Nikos Sampson, Andreas Demetriou, Tassos Papadopoulos, Dimitris Christofias, Spyros Kyprianou |date=2010 |publisher=General Books LLC |isbn=978-1-157-09050-2 |url=https://books.google.az/books?id=Dn2iSQAACAAJ&dq=Makarios+III+in+cyprus&hl=az&sa=X&ved=2ahUKEwjv6tjOrafsAhVMiYsKHWeQAmUQ6AEwA3oECAAQAQ |accessdate=9 oktyabr 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201009110207/https://books.google.az/books?id=Dn2iSQAACAAJ&dq=Makarios+III+in+cyprus&hl=az&sa=X&ved=2ahUKEwjv6tjOrafsAhVMiYsKHWeQAmUQ6AEwA3oECAAQAQ |archivedate=9 oktyabr 2020 |language=en}}</ref> [[Yunanlar]] arasında Enosisist–Anti-Enosisist qarşıdurması başladı. Türkiyə bu dəfə problemi həll etməyə razı oldu və 29 avqustda [[London]]da, [[İngiltərə]] və [[Yunanıstan]]ın da iştirak etdiyi yığıncağa qatıldı.<ref>{{cite book |last1=Carter |first1=David |title=Aphrodite's Killers: Cyprus, the EOKA Conflict and the Road to Partition |date=2010 |publisher=Downlow Productions |isbn=978-0-9537170-1-9 |url=https://books.google.az/books?id=HzT0TgEACAAJ&dq=EOKA+in+cyprus&hl=az&sa=X&ved=2ahUKEwid7LmirqfsAhVko4sKHe9yAkEQ6AEwAXoECAEQAg |accessdate=9 oktyabr 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201009110317/https://books.google.az/books?id=HzT0TgEACAAJ&dq=EOKA+in+cyprus&hl=az&sa=X&ved=2ahUKEwid7LmirqfsAhVko4sKHe9yAkEQ6AEwAXoECAEQAg |archivedate=9 oktyabr 2020 |language=en}}</ref> 15 noyabr 1957-cı ildə [[Türk Müqavimət Təşkilatı]] quruldu. 1958-ci ildə gündəmə gələn MacMillan planına əsasən Kipr, [[Millətlər Birliyi]]nin üzvü olmuşdur.<ref>{{cite book |last1=Hoffmeister |first1=Frank |title=Legal Aspects of the Cyprus Problem: Annan Plan And EU Accession |date=2006 |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |isbn=978-90-04-15223-6 |page=12 |url=https://books.google.az/books?id=LZXbg3ZwvGoC&pg=PA3&dq=MacMillian%27s+cyprus+plan&hl=az&sa=X&ved=2ahUKEwiIhsS5rqfsAhVko4sKHe9yAkEQ6AEwAHoECAMQAg#v=onepage&q=MacMillian's%20cyprus%20plan&f=false |accessdate=9 oktyabr 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201009110403/https://books.google.az/books?id=LZXbg3ZwvGoC&pg=PA3&dq=MacMillian%27s+cyprus+plan&hl=az&sa=X&ved=2ahUKEwiIhsS5rqfsAhVko4sKHe9yAkEQ6AEwAHoECAMQAg |archivedate=9 oktyabr 2020 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Varnava |first1=Andrekos |title=Reinterpreting Macmillan’s Cyprus Policy, 1957-1960 |url=https://www.academia.edu/389179/Reinterpreting_Macmillan_s_Cyprus_Policy_1957_1960 |website=academia.edu |accessdate=9 oktyabr 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201009110538/https://www.academia.edu/389179/Reinterpreting_Macmillan_s_Cyprus_Policy_1957_1960 |archivedate=9 oktyabr 2020 |page=79 |language=en |date=1960}}</ref>