"Suahili dili" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

5.269 bayt əlavə edildi ,  1 ay öncə
Düzəlişin təsviri yoxdur.
(→‎top: tənzimləmə)
}}
 
'''Suahili''', '''kisuahili''' ({{dil-sw|Kiswahili}}) — [[Suahili (xalq)|Suahili xalqının]] danışdığı dil. Danışanların sayına görə ən böyük [[bantu dilləri]]ndən (150 milyon insan)<ref name="speakers"/> və Afrika qitəsinin ən əhəmiyyətli danışıq dillərindən biri. Millətlərarası ünsiyyət dili olan suahili Şərqi və Mərkəzi Afrikanın geniş ərazilərində, şərqdə Hind okeanı sahillərindən qərbdə Konqo Demokratik Respublikasının mərkəzi vilayətlərinə, şimalda Somalidən cənubda Mozambikə qədər yayılmışdır.
'''Suahili''' ({{Dil-sw|Kiswahili}}) — [[Şərqi Afrika]]da istifadə edilən bir dildir. [[Tanzaniya]], [[Keniya]], [[Uqanda]] və [[Afrika İttifaqı]]nda rəsmi dil olan suahili dili, hal-hazırda təxminən 80 milyon insan tərəfindən danışılmaqdadır.
 
Suahili Tanzaniyanın, Keniyanın və Uqandanın dövlət dilidir.
== Sözlər müqayisəsi ==
{| class="wikitable"
|-
! Azərbaycan dili!!Suahili dili !! Azərbaycan dili!!Suahili dili
|-
|masa||meza|| yoldaş|| rafiki
|-
|uşaq || toto || gecə ||usiku
|-
|dil ||luağa ||ölkə || nçi
|-
|çiçək ||ua || isti||moto
|-
 
Suahili Afrika Brliyinin işçi dili statusunu almış yeganə dildir (2004-cü ildən). O, həm də Şərqi Afrika Birliyinin rəsmi dilidir.
|}
 
Müasir suahili yazı üçün latın əlifbasını istifadə edir.
 
== Adlandırılması ==
''Kiswahili'' sözü ərəb dilindəki ''sāhil'' ساحل: ''sawāhil'' سواحل (sahil) sözünün cəm halıdır. ''wa-'' önşəkilçisi ilə birlikdə işləndiyində söz [[Suahili (xalq)|"sahil sakinləri"ni]], ''ki-'' önşəkilçisi ilə birlikdə işləndikdə isə (''Kiswahili'' — "sahil sakinlərinin dili") onların dilini bildirir.
 
== Təsnifatı ==
Suahili [[bantu dilləri]]ndən biridir. Cozef Qrinberqin [[Dillərin genetik təsnifatı|genetik təsnifatına]] görə bantu dilləri [[Nigero-konqolez dilləri|nigero-konqolez dil ailəsinin]] [[Benue-konqolez dilləri|benue-konqolez qrupuna]] daxildirlər.
 
M.Qasrinin [[Bantu dillərinin qeyri-genetik təsnifatı|daxili təsnifatına]] görə, suahili dili G42 qrupuna [[Bantoid]]/Cənubi/[[Dar bantu]]/Mərkəzi/G - daxildir.
 
== Linqvocoğrafiya ==
 
=== Sosiolinqvistik vəziyyət ===
[[Şəkil:Maeneo penye wasemaji wa Kiswahili.png|150 px|thumb|Suahilinn yayılma xəritəsi]]
Müxətlif məlumatlar görə suahili 2,5—5 milyon insanın ana dilidir. Bundan başqa 50—70 milyon insan ondan ikinci və ya üçüncü danışıq dili kimi istifadə edir.
 
Suahili [[Tanzaniya]]da ([[1967]]-ci ildə) və [[Keniya]]da ([[1974]]-cü ildə) rəsmi dil elan olunub. [[Uqanda]] hökuməti 1992-ci ildə bu dilin ibtidai məktəblərdə məcburi tədrisinə başlamış, 2005-ci ildə isə onu rəsmi diil elan etmişdir.
 
Suahili dilində Tanzaniya əhalisinin təxminən 90% danışır (təxminən 39 milyon insan). Təhsilli keniyalıların da çoxu bu dildə sərbəst danışır, çünki o məktəbin birinci sinfindən Keniyada tədris olunur. Konqo Demokratik Respublikasının 5 əyalətinin əhalisi də suahili dilində danışır. Bu dildən Burundinin, Ruandanın, Mozambikin, Somalinin, Malavinin və Zambiyanın şimal bölgələrinin əhalisinin müəyyən hissəsi də istifadə edir<ref>[http://www.ethnologue.com/country/ZM/languages Zambia. Languages] // Ethnologue. Languages of the World</ref>.
 
Mayotta da daxil olmaqla Komor adalarında və komor diasporası arasında da [[Komor dili|şikomor]] dilinin dialektləri geniş yayılmışdır ki, onlar da bir qayda olaraq suahil dilinin dialektləri hesab edilir<ref>A History of Comorian Linguistics / Almee Johansen // [https://books.google.ru/books?id=EWPZ2D3I2JkC&lpg=PA302&dq=comorian%20swahili&hl=ru&pg=PA302#v=onepage&q=comorian%20swahili&f=false The Linguistic Typology and Representation of African Languages]; ed. John Mugane — Africa World Pres, Inc., 2003. — Trends in African Linguistics 5. — P. 299—310. — ISBN 1-59221-154-2.</ref>.
 
=== Dialektləri ===
Müasir standart suahili [[Zanzibar]] dialektinə əsaslanır. Bir tərəfdən dialektləri dialektlərdən, digər tərəfdən isə dialektləri dillərdən ayırmaq çox çətindir və onların siyahısına dair fikir ayrılıqları mövcuddur.
 
* ''kiunquca'': [[Zənzibar (şəhər)|ZƏnzibar]] şəhərinin və ətraf bölgələrinin dialekti;
* ''kutumbatu'' və ''kimakunduçi'': [[Zənzibar (muxtar vilayət)|Zənzibar]] vilayətinin dialekti;
* ''kisetla'': ciddi şəkildə picinləşmiş suahili variantı. Avropalılarla danışıqda istifadə olunur;
* ''Nayrobi suahilisi'': [[Nayrobi]] dialekti;
* ''kipemba'': [[Pemba adası]]nın yerli dialekti;
* ''kinqvana'': [[Konqo Demokratik Respublikası]]nın dialekti.
 
== Yazısı ==
Müasir suahili latın qrafikası ilə yazılır. Bu əlifba Avropalı missionerlər tərəfindən [[XIX əsr]]in ortalarından bölgəyə gətirilmişdir. X əsrdən XIX əsrin ortalarına qədər isə suahili ərəb əlifbası ilə (köhnə suahil yazısı) yazılmışdır. Bu əlifba ilə suahili dilində yazılmış ən məşhur əsər XVIII əsrə aid olan "İrakli haqqında kitab" eposudur. İlk əsərin tarixi isə [[1728]]-ci ilə təsadüf edir.
 
Müasir əlifbada 24 hərf var, ''Q'' və ''X'' hərfləri istifadə olunmur, ''C'' hərfi isə sadəcə ''ch'' hərf birləşməsində istifadə olunur.
 
== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
 
== Xarici keçidlər ==
{{Interwiki|sw|Mwanzo||suahili}}
* [http://www.kamusiproject.org Kamusi Project] Internet Living Swahili Dictionary
{{wiktionarycat|type= suahili dilinin|category=Suahili}}
* [httphttps://wwwweb.archive.org/web/20091025033551/http://kamusiproject.org/ Kamusi Project] Internet Living Swahili Dictionary
* [http://bongoradio.com:8000/listen.pls Suahili dilində internet-radio (128kb/s dinlə)]
* [http://www.andein.ru/articles/inm_suahili.html Suahilidəki şəxs adları sistemi haqqında]
* [https://web.archive.org/web/20120422154954/http://muzungu.mylivepage.ru/wiki/1887_%D0%9E%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%B5/1540_%D0%98%D0%B7%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D1%81%D1%83%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BB%D0%B8 Süahili dilini öyrənmək üçün materiallar (rusca-suahilicə danışıq kitabı, lüğətlər, dərs kitabları)]
* [http://suahili-uchim.narod2.ru/ Suahili dilinə həsr olunmuş sayt]
* [http://swahili.tk/ Suahili dilinin qrammatikası]
 
== Həmçinin bax ==
{{dil-qaralama}}
* [[Suahili dilində ədəbiyyat]]
* [[Maskat və Omanın əraziləri]]
 
{{Konqo Demokratik Respublikası dilləri}}
 
[[Kateqoriya:Suahili| ]]
[[Kateqoriya:Bantu dilləri]]
[[Kateqoriya:Ruanda dilləri]]
[[Kateqoriya:Burundi dilləri]]