"Kassitlər" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

6 bayt əlavə edildi ,  1 il öncə
(→‎top: using AWB)
 
[[Şəkil:Kassite_Babylonia_EN.svg|right|thumb|300px]]
 
'''Kassitlər''' - Cənubi Azərbaycanda və Luristanda məskunlaşmış qədim maldar tayfaları. Kassitlər özlərini "kaşşu" adlandırırmışlar. Mənbələrdə kassitlərin adı ilk dəfə e.ə. XXIII əsrdə çəkilir. Mənbələrdə kassitlərin məskunlaşdığı ərazi "Kaşşen" adlanır. Bir sıra Azərbaycan tarixçiləri hesab edirlər ki, antik müəlliflərin kaspiləri kassitlərlə qohumdurlar.
 
[[Azərbaycan türkləri]]nin etnogenezində mühüm rol oynamış türkmənşəli tayfalardan biri də kassilərdir (kaslar). Lakin [[Azərbaycan]]da yaşamış digər prototürk etnoslar kimi kassilər (kaslar) də uzun müddət tarixşünaslıqda elamdilli və ya hürridilli kimi tanınmışlar. Onların e.ə. V əsrdən adı çəkilən [[kaspilər]]lə qohumluğu güman edilir və yalnız elam dilində cəm bildirən "-p" şəkilçisinə görə [[kaspilər]]i elamdilli hesab edirdilər. Lakin elə ilk baxışdaca bu yanaşma inandırıcı deyil. Əgər kassilərin e.ə. II minillikdə [[Mərkəzi Asiya]]dan gəlmə olduqları qəbul edilirsə, onlar e.ə. III minillikdə [[İran]]ın indiki [[Xuzistan]] və [[Luristan]] bölgəsində dövlət qurumu olan elamlılarla necə qohum ola bilərdi.
 
Qeyd edək ki, kas adını daşıyanlar Azərbaycan ərazisində ən qədim türkmənşəli etnosdur. Deməli, [[şumerlər]], [[kutilər]] və [[lulubilər]] nəzərə alınmazsa, kaslar tarixdə adı çəkilən ən qədim türk etnosudur. Bunu kasların şəxs adları da təsdiqləyir. Qeyd etmək lazımdır ki, kassitlərdə (kaslarda) şəxs adları [[teofor adlar]] idi: Şəxs adlarında qəbilə tanrılarının adları iştirak edirdi. Kasların [[Babilistan]]da e.ə. 1595-11551595–1155-ci illərdə hakimiyyətdə olması ilə əlaqədar olaraq hökmdar adlarında sami mənşəli akkad sözləri və [[Şumer]]-[[Akkad]] tanrılarının adları öz əksini tapmalı idi. Kas şəxs adlarından bir neçəsinə nəzər salaq:
 
<blockquote>Ulamburiaş-qədim türkcə ulam "çapar" və "həmişə" və Buriaş tanrısının adındandır.</blockquote>
<blockquote>Kara-Xardaş-türkcə kara-qara və kardaş-qardaş sözlərindəndir. Antik müəllif Kursiy Ruf [[Orta Asiya]]da [[Sırdərya]] hövzələrində yaşayan [[skiflər]]in ([[saklar]] nəzərdə tutulur) Kartazis adlı çarının [[Makedoniyalı İskəndər]]ə qarşı çıxdığı qeyd edilir (Kursiy Ruf,VII,7,I). Mənbədə yunanca Kartazis kimi verilmiş ad türkcə Kartaş və yunan dilində -is adlıq hal şəkilçisindən ibarətdir (yunan dilində "ş" səsi olmadığına görə onu "s" ilə vermişdir). </blockquote>
 
Qeyd edilməlidir ki, kasların şəxs adlarında "daş", "taş" –həmrəy sözü geniş yer tutur: Nazimaruttaş (e.ə.XIV əsr), Maruttaş, Karain-taş, Kadin-Hutrutaş, Hambanitaş və s. Həmçinin digər türk etnoslarının da şəxs adlarında bu komponenti görmək mümkündür: [[Uyğur xaqanlığı]]nda Kinq-Daş xaqan, [[Orta Asiya]]da XII əsrdə türk [[qarakitaylar]]ın xaqanı Yeloy-Daş (1143-cü ildə ölmüşdür), Səlcuq sultanı Məlikşahın (1072-10921072–1092) əmiri Arslan-Taş, [[Xarəzm]]də XII əsrdə Altuntaş (1017-10321017–1032), Azərbaycanın [[Beyləqan]] bölgəsində XII əsrdə Aluntaş, XI əsrdə səlcuqlu nəslindən Ər-Taş yabqu, həmin əsrdə oğuzlarda Su-Taş, XVI əsrdə qazaxlarda Buydaş şəxs adları məlumdur. Burada iki hökmdar adını versək də [[Qiyasəddin Qeybullayev|Q. Qeybullayev]] "Azərbaycan türklərinin təşəkkülü tarixindən" əsərində kasların məlum əksər hökmdar və şəxs adlarının mənalarını və mənşəyini izah edir.
 
Kasların bir neçə tanrısının da adı mənbələrdə qorunmuşdur. Şukamuna, Şamaliya, Kaşşu, Harbe, Şixu, Sax (yaxud Şuriaş), Qidar, Dul, Kamulda, İmmiriya, Mirizar və s. Lakin əksər tədqiqatçılar bu adların mənalarını və mənşəyini aydınlaşdıra bilməyiblər.
 
Maraqlısı odur ki, kas dilində "da-kiki" sözü göy, səma deməkdir. Qiyasəddin Qeybullayev qeyd edir ki, Da-kiki sözü "danq-kiki" kimi bərpa olunmalıdır və türkcə tanq (danq)–dan yeri, sübh, gig-göy sözlərindən ibarət olması ehtimal edilə bilər. Deməli, bu sözlə dan yerinin sökülməsi və havanın işıqlanması nəzərdə tutulur.
 
İ.M.Dyakonov yazır ki, kassilərdə bir tayfa Karzi-yabku adlanır. Bu etnonimdəki yabku sözü qədim türklərdəki yabqu - hökmdar sözü ilə səsləşir.
 
Kasların türkmənşəli olmasını sübut edən digər bir fakt isə bəzi qədim türk etnonimlərində kas etnoniminin əks olunmasıdır. [[Mərkəzi Asiya]]da yaşayan [[uyğurlar]]ın qədimdə 6 tayfasının kas adlanması məlumdur. [[Xakaslar]]da Kızıl tayfasının adı əslində Kazal (Kasal) etnonimində a-ı əvəzlənməsi ilə əlaqədar olaraq kas adı öz əksini tapmışdır. [[Xakasiya]]da Kaşlıq şəhərinin adı kaş-kas etnonimi ilə bağlıdır. Qədim [[Çin]] mənbələrindən [[Mərkəzi Asiya]]da [[qırğızlar]]ın dövlətinin Xa-Qas adlanması məlumdur. Çin Türküstanındakı Kaşqar şəhərinin qədim türk mənbələrində Kaş adlanması da diqqəti cəlb edir. Erkən orta əsrlərdən məlum olan xəzər, qazax, qazan türk tayfalarının adları əslində kasar, kasak və kasan olmuşdur. E.ə. VI əsrdən məlum olan [[Qafqaz]] toponimini də bəzi tədqiqatçılar kas etnonimi ilə bağlayırlar.
 
== Mənbələr ==
 
#Q.Qeybullayev-Azərbaycan türklərinin təşəkkülü tarixindən,Bakı,1994
#Q.Qeybullayev-Azərbaycanlıların etnogenezindən,Bakı,1991(I cild)