"Türkiyədə dövlət çevrilişi (1960)" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

(Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.7)
|səbəbi = Demokrat Partiyanın ölkədaxili və ölkəxarici siyasəti, DP və TSQ arasındakı münasibət
|vəziyyəti =
|nəticəsi = Hökumətin devrilməsi;<br />Parlamentin buraxılması;<br />DP-lilərin həbs edilməsi;<br />Baş nazir [[Adnan Menderes]], xarici işlər naziri [[Fatin Rüştü Zorlu]] və maliyə naziri Hasan Polatkanın edam edilməsi;<br />Yeni konstitusiyanın qəbulu.
|ərazi =
|tərəf1 = Milli Birlik Komitəsi, Çevriliş tərəfdarları
 
== Çevrilişdən əvvəl Türkiyədə vəziyyət ==
 
=== Türkiyədə təkpartiyalı dövr ===
[[Şəkil:Atatürk Kocatepe'de.jpg|thumb|180px|left|'''[[Mustafa Kamal Atatürk]]''' — [[Türkiyə Cümhuriyyəti]]nin qurucusu və ilk prezidenti]]
[[Şəkil:Cumhuriyet Halk Partisi.png|thumb|120px|left|'''[[Cümhuriyyət Xalq Partiyası]]''' — [[Türkiyə|Türkiyə Cümhuriyyəti]]nin ilk siyasi partiyası]]
 
Türkiyənin ilk partiyasının yaradılması ideası hələ istiqlal müharibəsi dövründə yaranmışdı. [[1919]]-cu il [[4 sentyabr|4]]-[[11 sentyabr]]dasentyabrda keçirilən Sivas Konqresində ölkənin müxtəlif yerlərində işğalçılarla mübarizə aparmaq üçün yaradılan təşkilatlar bir cəmiyyətdə birləşdirildilər. [[1920]]-ci il [[23 aprel]]dəapreldə bu cəmiyyət əsasında TBMM quruldu. Konqresin fəaliyyətdə olduğu günlərdə, daha dəqiq desək [[9 sentyabr]]dasentyabrda Mustafa Kamal Paşa tərəfdarları ilə birlikdə Xalq Firqəsini yaratdı (partiyanın yaradılış günü [[11 sentyabr]] qəbul edilir). Türkiyə müstəqilliyinin ilk illərindən etibarən iqtisadi böhran içərisində idi. İstiqlalın əldə edilməsinə baxmayaraq Osmanlı dövründə olan problemlər qalırdı. Əhalinin böyük bir qismi yoxsulluq və səfalət içərisində yaşayırdı. Ölkənin siyasi mühitində yeniliyin lazımlığını Mustafa Kamal Paşa da başa düşür və müxalif bir partiyanın yaradılmasını məqbul görürdü. Həmçinin məclisdə millətvəkilləri arasında yaranan fikir ayrılığı prosesi daha da sürətləndirdi.
 
[[Şəkil:Progressive Republican Party-TurkeySVG2.svg|thumb|right|120px|Tərəqqipərvər Cümhuriyət Partiyası]]
 
[[1924]]-cü ildə aralarında Kazım Qarabəkir, Rauf Orbay, Bəkir Sami, Adnan Adıvar kimi istiqlal müharibəsinin komandirlərinin olduğu bir qrup TBMM üzvü Tərəqqipərvər Cümhuriyyət Partiyasını yaratdı. Partiya [[1925]]-ci ildə hakimiyyətə qarşı yönəlmiş,
xilafət tərəfdarlarının Şeyx Seyid üsyanının baş verməsinə səbəb olduqları iddiası ilə bağlanmışdır. [[1926]]-cı ildə Mustafa Kamal Atatürkə edilən uğursuz sui-qəsddən sonra edam cəzasına məhkum
edilənlər arasında TCP üzvləridə var idi. Lakin Mustafa Kamal Kazım Qarabəkir başda olmaqla istiqlal müharibəsində fəal iştirak etmiş bəzi hərbiçilərə əfv vermiş və edamdan azad etmişdir. Çoxpartiyalı, demokratik sistemə keçid üçün növbəti cəhd [[1930]]-cu ildə edilir. Fəthi Okyarın rəhbərliyi ilə [[12 avqust|avqustun 12]]-si Sərbəst Cümhuriyyət Firqəsi (Partiyası) yaradılır. SCF-nin üzvlərindən biri Aydınlı Adnan Menderes idi. Partiyanın yaradılmasını şəxsən Atatürk Okyardan xahiş etmişdi.
Ancaq bu partiyada uzun yaşamır və [[17 dekabr]]dadekabrda bağlanır. SCF CHP-dən fərqli olaraq mərkəz sağ siyasi pozisiyasını və iqtisadi liberalizm, cümhuriyyətçilik, milliyətçilik idealarını müdafiə edir, Atatürk idealogiyasına qarşı çıxmırdı. Lakin buna baxmayaraq tez bir zamanda yeni partiyada Atatürkçülüyə qarşı çıxan qüvvələr meydana gəlməyə, çoxalmağa başladı. Belə bir vəziyyətdə Fəthi Okyar Mustafa Kamalla məsləhətləşərək partiyanı buraxdı. Beləliklə antidemokratik, avtoritar bir sistem sayılan tək partiyalı sistem daha 16 il mövcud oldu.
 
[[Şəkil:Inonu Ismet.jpg|thumb|left|140px|'''[[İsmət İnönü]]''' — [[Türkiyə|Türkiyə Cümhuriyyəti]]nin II prezidenti ([[1938]]-[[1950]]1938–1950),<br>
Türkiyənin Baş Naziri ([[1923]]-[[1924]]1923–1924, [[1925]]-[[1937]]1925–1937, [[1961]]-[[1965]]1961–1965)), CXP başqanı (1938-19721938–1972)]]
 
[[10 noyabr]] [[1938]]-ci ildə Atatürkün vəfatından sonra Məclisin müştərək səs çoxluğu ilə keçmiş baş nazir, istiqlal müharibəsinin öncül liderlərindən İsmət İnönü prezident seçilir.<ref>Can Dündar-Bülent Çaplı, ''İsmet Paşa'', İmge kitabevi, 2006</ref> Elə həmin ayda CXP qurultayında İnönü "ömürlük başqan" seçilir və ona "Milli Şef" titulu verilir. Bu titul demokratik qüvvələrin heç ürəyincə olmur. Daha sonradan pul əskinaslarına İnönünün rəsminin çap edilməsi bu hiddəti daha da artır. Belə ki yuxarıda qeyd edilənlər yalnız Atatürk kultuna uyğun elementlər idi və başqa birisinin şərəfinə bu elementlərin istifadəsi diktatorluq kimi başa düşülürdü. Belə olan halda demokratik sistemə keçid də mümkünsüz hala gəlirdi. Lakin İnönü demokratik seçkilər tərafdarı olduğunu və bunun millətin rifahı uğrunda edilməsinin vacibliyini bildirdikdən sonra bu müxalif qüvvələr bir qədər sakitləşdi. Bundan başqa həm ikinci dünya müharibəsində həm də ondan sonrakı dövrdə Türkiyə təklənmə təhlükəsində qalırdı.
Bələ olan halda müttəfiq lazım idi ki, hökumətin fikrincə [[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ]]-la dostluq və [[NATO]]-ya üzv olmaq ən uyğun variant idi.
Bu ittifaqla həmçinin ölkənin iqtisadi və sosial durumunda irəliləyişlərin əldə edilməsi planlaşdırılırdı. ABŞ isə Türkiyənin NATO-ya daxil olması üçün şərtlərdən biri kimi demokratik seçkilərin keçirilməsini göstərmişdi.
Digər şərtlər "Milli Şef" titulunun, 5 illik inkişaf planının və kənd instutlarının aradan qaldırılması idi. Əlbəttə İnönü və hökumət bu şərtlərlə razılaşmalı oldu.
 
=== [[Demokrat Partiya]]nın quruluşu ===
{{Şəkillər sırası|Adnan Menderes.jpeg|Mahmut Celâl Bayar.jpg|Mehmet Fuat Köprülü.jpg|Bekir Refik Koraltan.jpg|mətn=Demokrat Partiyanın qurucuları, soldan-sağa: [[Adnan Menderes]] — [[Türkiyə|Türkiyə Cümhuriyyəti]]nin baş naziri ([[1950]]-[[1960]]), [[Cəlal Bayar]] — [[Türkiyə|Türkiyə Cümhuriyyəti]]nin III prezidenti ([[1950]]-[[1960]]), [[Fuad Köprülü]] — Türkiyənin Xarici Işlər Naziri, Baş Nazir Müavini ([[1950]]-[[1955]]), [[Refik Koraltan]] — TBMM başqanı ([[1950]]-[[1960]])}}
 
İsmət İnönünün rəhbərlik etdiyi hakimiyyət də razılıq verdikdən sonra yeni bir partiyanın yaradılması artıq zaman məsələsinə çevrilmişdi. Artıq Məclisdə hökumət tərəfindən aparılan siyasətə qarşı olan qüvvə formalaşmışdı. Xalq partiyası daxilində yaranan fikir ayrılığı məclisdə müxtəlif qanunların qəbulunda özünü göstərirdi.
 
Müxalif qüvvələrinin rəhbəri İnönünün siyasi rəqibi, [[1937]]-[[1939]]1937–1939 illərdə baş nazir olmuş [[Cəlal Bayar]] idi.
Eyni partiyadan olmalarına baxmayaraq hələ Atatürkün dövründən onlar arasında rəqabət var idi. Artıq Bayar yaranmış əlverişli mühitdən istifadə edərək öz fikirlərini mûdafiə edən təşkilat yarada bilərdi. Beləliklə Bayarın rəhbərlik etdiyi [[Adnan Menderes]], [[Fuad Köprülü]] və [[Refik Koraltan]]dan
(hər üçü CXP millətvəkili) ibarət qrup partiyanın yaradılması üçün çalışmalara başladı.
 
Partiyanın kim tərəfindən yaradılacağından ehtiyatlanan İnönü Bayarın adını eşitdikdə rahatladı.
Bu 4 nəfər [[1945]]-ci il [[7 iyun]] tarixində parlamentə çoxpartiyalı tək dərəcəli sistemə keçid,
azad seçkilərin keçirilməsi kimi tələblər olan imzalı sənədi təqdim etdi. Menderes və Köprülünün "Vətən" qəzetində yazdıqları iqtidar əleyhinə olan yazılar onların partiyadan qovulmasına səbəb oldu. Bu qərara etiraz edən Koraltan isə könüllü olaraq CXP-dən ayrıldı. Bayar isə partiyadan ayrılmaqla kifayət etməyib deputatlıqdan da imtina etdi. Dekabrın ilk günü yeni partiyanın yardılacağı rəsmi olaraq bəyan edildi. Bayar Çankaya prezident sarayında İnönünün razılığını aldıqdan sonra artıq heç bir maneə qalmamışdı. Beləliklə [[7 yanvar]] [[1946]]-cı ildə [[Demokrat Partiyası (Türkiyə, 1946)|Demokrat Partiya]] yaradıldı.
 
=== DP-nin hakimiyyətə gəlişi və onillik iqtidar dövrü ===
DP-nin yaranması ilə ölkə ilk çoxpartiyalı seçkilərə hazırlaşmağa başladı. Belə bir vaxtda hökumət seçkiləri qabağa çəkərək [[21 iyul]]daiyulda keçiriləcəyini elan etdi. Bununla DP seçkilərə tam hazır olmur və CXP böyük üstünlük qazanırdı. DP-çilər [[21 iyul]] Parlament seçkilərindən narazı qaldı. Belə ki iddialara görə seçkilər şəffaf keçirilməmiş və bir çox yerdə kobud qanun pozuntularına yol verilmiş, seçki qutuları dəyişdirilmişdi. Sonralar hətta CXP üzvləri bəzi səhvlərə yol verildiyini etiraf etmişdilər.
Gözlənildiyi kimi CXP böyük fərqlə qələbə qazandı. Onsuzda hətta şəffaflıq qorunsa belə DP iqtidarı qazana bilməyəcəkdi. Lakin uzunmüddətli CXP hakimiyyəti dövründə partiy xalq arasındakı nüfuzunu itirirməkdə idi. İqtisadi böhran, inflasiya, yoxsulluq xalqın günü-gündən DP-yə daha da yaxınlaşmasına səbəb olmuşdu. Belə bir əlverişli mühitdə DP 1950-ci il seçkiləri ərəfəsi zamanı böyük gücə çevrilir. Demokrat Partiya 1950-ci ildə kifayət qədər səs toplayaraq böyük üstünlüklə tək başına iqtidara gəldi. Bu seçkilər yaxın on ildə ölkə tarixində böyük rol oynayacaq bu seçkilər Adnan Menderesin baş nazir, Atatürkün dövründə hökumət başçısı olmuş Cəlal Bayarın isə prezident postuna, İsmət İnönünün əvəzinə seçilməsi ilə əlamətdar olmuşdu. Xalq ilk vaxtlarda yeni hökuməti rəğbətlə qarşılayırdı. CHP-nin uzunmüddətli təkpartiyalı hakimiyyətindən narazı olan sadə əhali DP-çilərə bir yenilikçi kimi baxır, onların millətə rifah gətirəcəyinə inanırdı.
 
DP-nin verdiyi vədlər xalqın onlara olan sevgisini daha da artırır və bu etibar və sevgi tezliklə öz bəhrəsini verməyə başlayır. Hökumət tərəfindən sosial, iqtisadi və s. digər sahələrdə aparılan islahatlar ölkədə müəyyən canlanmaya səbəb olur və xalqın vəziyyətini azda olsa yaxşılaşdırır. Lakin [[1954]]-cü il seçkilərindən sonra hökumət və xalq arasında münasibət kəskin şəkildə pisləşməyə başladı. Ölkədə onilliyin ortalarında yenidən yüksəlməyə başlayan iqtisadi böhran, infilasiya xalqın müxtəlif təbəqələrində etirazlara səbəb olur. Hökumət barədə mənfi düşüncələri artıran digər amil mətbuatın mövcud hakimiyyət əleyhinə hər hansı məlumat yaymasının qarşısı alınması, əleyhidarların sıxışdırılmalara
DP-nin yaranması ilə ölkə ilk çoxpartiyalı seçkilərə hazırlaşmağa başladı. Belə bir vaxtda hökumət seçkiləri qabağa çəkərək [[21 iyul]]da keçiriləcəyini elan etdi. Bununla DP seçkilərə tam hazır olmur və CXP böyük üstünlük qazanırdı. DP-çilər [[21 iyul]] Parlament seçkilərindən narazı qaldı. Belə ki iddialara görə seçkilər şəffaf keçirilməmiş və bir çox yerdə kobud qanun pozuntularına yol verilmiş, seçki qutuları dəyişdirilmişdi. Sonralar hətta CXP üzvləri bəzi səhvlərə yol verildiyini etiraf etmişdilər.
məruz qalması idi<ref>[https://www.sozcu.com.tr/2019/yazarlar/sinan-meydan/iftiralar-ve-gercekler-27-mayis-4937663/amp/ İftiralar ve gerçekler 27 MAYIS]</ref>.[[1957]]-ci il seçkilərində müxalifət qüvvələrin birləşməsinə qanunlarda dəyişikliklər etməklə mane olan DP hökuməti CXP-nin iddiasına əsasən səslərin dəyişdirilməsi kimi seçki pozuntularına yol vermişdir. Bu hadisələr [[Kayseri]], [[Çanaqqala]], [[Samsun]] və [[Girəsun]] kimi şəhərlərdə baş verən mitinqlərdə özünü biruzə verdi. Bundan başqa Qaziantep (o dövrdə Antep) şəhəri mətbuat orqanları və radiosu ilk olaraq CHP-nin qələbəsini yayımlasa da, sonradan Demokrat Partiyanın qələbə qazandığını bildirmişdilər.
Gözlənildiyi kimi CXP böyük fərqlə qələbə qazandı. Onsuzda hətta şəffaflıq qorunsa belə DP iqtidarı qazana bilməyəcəkdi. Lakin uzunmüddətli CXP hakimiyyəti dövründə partiy xalq arasındakı nüfuzunu itirirməkdə idi. İqtisadi böhran, inflasiya, yoxsulluq xalqın günü-gündən DP-yə daha da yaxınlaşmasına səbəb olmuşdu. Belə bir əlverişli mühitdə DP 1950-ci il seçkiləri ərəfəsi zamanı böyük gücə çevrilir. Demokrat Partiya 1950-ci ildə kifayət qədər səs toplayaraq böyük üstünlüklə tək başına iqtidara gəldi. Bu seçkilər yaxın on ildə ölkə tarixində böyük rol oynayacaq bu seçkilər Adnan Menderesin baş nazir, Atatürkün dövründə hökumət başçısı olmuş Cəlal Bayarın isə prezident postuna, İsmət İnönünün əvəzinə seçilməsi ilə əlamətdar olmuşdu. Xalq ilk vaxtlarda yeni hökuməti rəğbətlə qarşılayırdı. CHP-nin uzunmüddətli təkpartiyalı hakimiyyətindən narazı olan sadə əhali DP-çilərə bir yenilikçi kimi baxır, onların millətə rifah gətirəcəyinə inanırdı.
Hökumətin təzyiqi ilə Antepdə olan bu hadisələr mətbuat vasitəsi ilə xalqa çatdırılmadı. Bu haldan narazı olan CXP-nin istəyi ilə seçki qutuları şəhərin ədliyə binasına gətirilsədə bu binada baş verən qəfil yanğın onların məhv olmasına səbəb oldu.<ref>A.Sedat, B. Bıçakçı, "Popüler Siyasî Deyimler Sözlüğü", İletişim - 1995 - ISBN 975-470-510-0
 
DP-nin verdiyi vədlər xalqın onlara olan sevgisini daha da artırır və bu etibar və sevgi tezliklə öz bəhrəsini verməyə başlayır. Hökumət tərəfindən sosial, iqtisadi və s. digər sahələrdə aparılan islahatlar ölkədə müəyyən canlanmaya səbəb olur və xalqın vəziyyətini azda olsa yaxşılaşdırır. Lakin [[1954]]-cü il seçkilərindən sonra hökumət və xalq arasında münasibət kəskin şəkildə pisləşməyə başladı. Ölkədə onilliyin ortalarında yenidən yüksəlməyə başlayan iqtisadi böhran, infilasiya xalqın müxtəlif təbəqələrində etirazlara səbəb olur. Hökumət barədə mənfi düşüncələri artıran digər amil mətbuatın mövcud hakimiyyət əleyhinə hər hansı məlumat yaymasının qarşısı alınması, əleyhidarların sıxışdırılmalara
məruz qalması idi<ref>[https://www.sozcu.com.tr/2019/yazarlar/sinan-meydan/iftiralar-ve-gercekler-27-mayis-4937663/amp/ İftiralar ve gerçekler 27 MAYIS]</ref>.[[1957]]-ci il seçkilərində müxalifət qüvvələrin birləşməsinə qanunlarda dəyişikliklər etməklə mane olan DP hökuməti CXP-nin iddiasına əsasən səslərin dəyişdirilməsi kimi seçki pozuntularına yol vermişdir. Bu hadisələr [[Kayseri]], [[Çanaqqala]], [[Samsun]] və [[Girəsun]] kimi şəhərlərdə baş verən mitinqlərdə özünü biruzə verdi. Bundan başqa Qaziantep (o dövrdə Antep) şəhəri mətbuat orqanları və radiosu ilk olaraq CHP-nin qələbəsini yayımlasa da, sonradan Demokrat Partiyanın qələbə qazandığını bildirmişdilər.
Hökumətin təzyiqi ilə Antepdə olan bu hadisələr mətbuat vasitəsi ilə xalqa çatdırılmadı. Bu haldan narazı olan CXP-nin istəyi ilə seçki qutuları şəhərin ədliyə binasına gətirilsədə bu binada baş verən qəfil yanğın onların məhv olmasına səbəb oldu.<ref>A.Sedat, B. Bıçakçı, "Popüler Siyasî Deyimler Sözlüğü", İletişim - 1995 - ISBN 975-470-510-0
</ref><ref>[http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/secimler.secimdeki_partiler?p_secim_yili=1957 TBMM 1957 seçimleri, URL erişim tarihi:15 Haziran 2008]</ref>
 
[[17 fevral]] [[1959]]-cu ildə [[London]]dan [[Kipr]]lə bağlı danışıqlardan gələn və Menderesində olduğu təyyarə qəzaya uğrayır. Baş nazirin qəzadan sağ-salamat çıxması müxalifətlə, əsasəndə İnönü ilə münasibətləri bir anlıq yumşaltsa da bu ara dövr uzun çəkmir və yerini qarşılıqlı tənqidlərə və çəkişmələrə buraxır. İqtidar və müxalif qüvvələr arasında olan bu uçurum xalqdan da yan ötüşmür. Bir çox şəhərlərin küçələri siyasi idealogiyaların qarşıdurma meydanına çevrilir, toqquşmalar baş verir.<ref>[http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=62649& Bir uçak kazası, bir devlet, Radikal - 2009] </ref>
 
[[1959]]-un aprelindən İnönü Şərqi Anadolu şəhərlərini əhatə edin gəzintiyə çıxdı. Bu gəzintilərdə CHP lideri güclü təzyiqə məruz qalırdı. İnönü [[29 aprel|aprelin 29]]-u [[Uşak]] şəhərində daşlı hücum nəticəsində xəsarət alır.<ref>{{Cite web |title="Taha Kıvanç'a Yanıt: Sağduyu ve Bellek", 21 Ocak 2007 tarihli ''Zaman'' gazetesi, URL erişim tarihi: 30 Mayıs 2009 |url=http://www.zaman.com.tr/yazar.do?yazino=490570 |access-date=2019-10-02 |archive-date=2011-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110821120433/http://www.zaman.com.tr/yazar.do?yazino=490570 |url-status=dead }}</ref> Hadisənin şahidləri daşla hücum edənlər arasında çadra geyinmiş kişilərin olduğunu bildirmişlər. Bundan başqa Uşak valisi İlhan Engin müxalifət qüvvələrinin mitinq keçirmələrinə mane olurdu. [[4 may]]damayda [[İstanbul]]a qayıdan İnönü Topqapıya doğru irəliləyərkən ondan narazı əhalinin mühasirəsi ilə üzləşir. Yalnız minbaşı Kənan Bayraktarın köməyi ilə İnönünün ordan uzaqlaşdırılması mümkün oldu.<ref>Şerafettin Turan, ''İsmet İnönü: Yaşamı, Dönemi ve Kişiliği'', T.C. Kültür Bakanlığı, Ankara, 2000, ISBN 978-975-17-2506-6, s. 359.</ref>
 
[[1960]]-cı il [[aprel]]indəaprelində "dövlət və qanunlara" qarşı çıxan mətbuat orqanlarının işini yoxlamaq üçün yaradılan Tədqiqat Komitəsi ölkənin demokratik bünövrəsinə vurulan ağır zərbə kimi qiymətləndirilir. [[1960]]-cı ilin [[28 aprel|28]]-[[29 aprel]]indəaprelində Istanbulda tələbə mitinqlərinin polis qüvvələri tərəfindən yatırılması zamanı baş verən toqquşmalarda 40 tələbə yaralanmış, Istanbul Universitetində təhsil alan Turan Əməksiz ölmüşdür. Gəncin ölümü xalqda Menderes hökumətinə olan inamı daha da azaldır. [[1960]]-cı il [[5 may]]damayda [[Ankara]] Qızılay meydanında DP əleyhdarlarının 555K (555Q) kimi adlandırılan (5-ci ayın 5-ci günü saat 5-də Kızılayda (Qızılayda)) mitinqi baş verir.<ref>[https://www.aa.com.tr/tr/demokrasinin-infazi-27-mayis/1960-darbesine-giden-yolun-kilometre-tasi-ogrenci-eylemleri-oldu/1154274 1960 darbesine giden yolun kilometre taşı öğrenci eylemleri oldu]</ref>. Bu mitinq Türkiyə tarixində "ilk itaətsizlik mitinqi" adlandırılır.
Elə həmin günlərdə DP mitinqi üçün Qızılaya gələn Mendres burda narazı əhali ilə əhatələnir. Menderesin "Nə istəyirsiniz?" sualına gənclərdən biri baş nazirin yaxasından yapışaraq "Hürriyət istəyirik" deyir. Cavab olaraq Mendres "Baş nazirin yaxasından yapışırsan. Bundan böyük hürriyət olar!?" söyləyir.<ref>[http://yenisafak.com.tr/Pazar/default.aspx?t=19.04.2007&i=40562 Yeni Şafak]</ref><ref>{{Cite web |title=Sabah |url=http://arsiv.sabah.com.tr/2007/01/24/cp/yaz1047-20-108-20070114-102.html |access-date=2019-10-02 |archive-date=2011-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514215429/http://arsiv.sabah.com.tr/2007/01/24/cp/yaz1047-20-108-20070114-102.html |url-status=dead }}</ref> Hökumətin universitet və tələbələrlə yaranan bu münaqişələrdən sonra Mendres daha bir çıxışında universitet müəllimlərini gəncləri dövlətə qarşı yönəltməkdə günahlandıraraq "qara cübbəlilər" adlandırmışdır. Bu ifadə gələcəkdə Menderesə qarşı ittihamlarda, propaqanlarda istifadə ediləcəkdi.<ref>Çavdar, Tevfik (1996). "Birinci Bölüm". Türkiye'nin Demokrasi Tarihi 1950-19951950–1995</ref>
 
=== DP və ordu arasında münasibətlər ===
50-ci illərin ikinci yarısından etibarən ordu tərkibində hökumətə qarşı olan müxtəlif xuntalar formalaşmağa başlayır. Onilliyin sonuna doğru bu narazı ordu üzvlərinin sayı artaraq kifayət qədər böyük problemə çevrilir. Artıq Menderes ölkənin dayaqlarını da bir-bir itirməkdə idi. Lakin ordunun başında duran generalların iqtidar meyilli olması onu rahatladırdı. Çünki o aşağı rütbəlilərin üsyan edəcəyinə inanmırdı.
 
Çevrilişdən sonra hərbəçilər Adnan Menderesə qarşı onun ordu ilə bağlı dediyi iddia olunan "mən bu ordunu ehtiyat zabitlərlə idarə edərəm" ifadəsini propaqanda kimi istifadə etmişlər. Öz növbəsində Menderes isə “əfəndim"əfəndim mən dövləti idarə etdim, ehtiyat zabit oldum, öz gücümü bilirəm. Bu ordu ehtiyat zabitlərlə necə idarə edilə bilər?"<ref>[http://www.ikincicumhuriyet.org/arsiv/arsiv7294.htm "Hüsamettin Cindoruk: 27 Mayıs askerin şaşkınlığıydı"] </ref> deyə bildirdi. Çevrilişə haqq qazandırmaq istəyən hərbiçilər Menderesi ölkəni avtoritar rejimə və vətəndaş müharibəsinə sürükləməkdə, dünyəviləyə, Atatürkçülüyə qarşı çıxmaqda günahlandırmışdılar. Beləki hələ Mustafa Kamal Atatürkün prezidentliyi dövründə onun idealoji fikirlərinə görə qəbul edilmiş azanın türkçə oxunması qaydasının Menderes hökuməti tərəfindən ləğvi və yenidən ərəbcə oxunuşa keçilməsi həm Atatürkün ideyalarına qarşı çıxmaq həm də laisizmə qarşı edilən bir əməl kimi qiymətləndirilirdi. Xunta hökuməti (MBK) həmdə xalqı bu çətin iqtisadi vəziyyətdən qurtarmaq və hakimiyyəti daha demokratik bir qrupa vermək istəyi ilə çevriliş etdiyini ifadə etmişdir.
 
==== Xuntalar və Doqquz Subay hadisəsi ====
[[1954]]-cü ildə Istanbulda Dündar Seyhan, Orhan Kabibay, Faruk Güventürk, Əhməd Yıldız, Sübhi Gürsoytrak, Orxan Erkanlı və Necati Ünsalan kimi gənc hərbiçilər iqtidar əleyhinə komitə qurmuşlar. Eyni ideaya malik təşkilat Ankarada Tələt Aydəmir, Adnan Çelikoğul, Sezai Okan, Osman Köksalın yaratdıqları komitə idi. [[1957]]-ci ildə bu komitələr vahid təşkilatda birləşdilər. Komitə həmin il keçirilən [[27 oktyabr]] seçkilərində DP-nin məğlub olacağını güman edir və bundan istifadə edib [[29 oktyabr|ayın 29]]-u Müstəqillik günü ilə bağlı keçirilən tədbirdə DP-liləri həbs etməyi düşünürdü. Lakin DP seçkilərdə qələbə qazandığından çevriliş tarixi [[1958]]-ci il [[fevral]] ayına keçirildi. [[1958]]-ci il [[16 yanvar]]dayanvarda komitə üzvlərindən Səməd Quşçu təşkilatın bütün planlarını ifşa etdi. Nəticədə hərbiçilər Camal Yıldırım, Naci Aşkun, İlhami Barut, Faruk Güventürk, Ata Tan, Əhməd Dalkılıç, Kazım Özfırat, Həsən Sabuncu ve Quşçunun özü həbs edildi. Məhkəmə 8 hərbiçiyə bəraət vermiş, Quşçu isə "böhtan" atdığı iddiası ilə həbs cəzasına məhkum edilmişdir.<ref>[http://www.takvim.com.tr/2007/03/31/yaz1606-3140-127.html Nazlı Ilıcak, "9 Subay", "Takvim" qəzeti - 2007] </ref>
 
=== Çevrilişə səbəb ola biləcək xarici amillər ===
Hakimiyyətinin ikinci yarısında Menderes müxtəlif sənayə layihələrinin həyata keçirilməsi üçün [[ABŞ]]dan Marşal Planı əsasında lazımı qədər kredit almadığına görə [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]] ilə yaxınlaşmaya başlamışdır. Hökumət bu yaxınlaşma ilə ittifaqdan yeni kreditlərin alınmasını planlaşdırırdı. Lakin məlum hadisələrlə bağlı bu planlar baş tutmadı.
 
Bir çox mənbələr məhz [[Türkiyə]]nin [[Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı|SSRİ]] ilə geniş əlaqələr saxlamaq istəyinin hərbi müdaxiləyə səbəb olduğu və çevrilişin [[ABŞ]] tərəfindən planlaşdırıldığını iddia edir.
 
== Çevriliş ==
[[Şəkil:Gursel and Norstad.jpg|thumb|right|200px|'''[[Camal Gürsəl]]''' - MBK rəhbəri, [[Türkiyə Respublikası]]nın IV prezidenti]]
 
[[Şəkil:Gursel and Norstad.jpg|thumb|right|200px|'''[[Camal Gürsəl]]''' - MBK rəhbəri, [[Türkiyə Respublikası]]nın IV prezidenti]]
 
[[Şəkil:MBKTürkeş.jpg|thumb|left|270px|MBK üzvü polkovnik '''[[Alparslan Türkeş]]''' radio vasitəsi ilə çevriliş xəbərini Türkiyə xalqına bəyan edir.]]
 
Artıq [[1960]]-cı il [[23 may]]damayda müdaxilənin [[25 may]]damayda keçiriləcəyi planlaşdırılmış və parollar
müəyyənləşdirilmişdi.
Əgər çevriliş zamanında başlayarsa "Dündar Seyhanın oğlu sinfi keçdi" parolu xuntalara çatmalıydı. [[27 may]] [[1960]]-cı il sabah saat 3:15-də piyada birlikləri və süvari alayı, 3:30-da tanklar hərəkət edir. Saat 4:36-da Polkovnik [[Alparslan Türkeş]] radioya daxil olaraq Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin hakimiyətə əl qoyduğunu xalqa bəyan edir:
 
{{sitat|Sevgili vətəndaşlar! Dünən gecə yarısından etibarən, bütün Türkiyədə, dəniz-hava-quru Türk Silahlı Qüvvələri, əl-ələ verərək, məmləkətin idarəsini ələ almışdır. Bu hərəkət, Silahlı Qüvvələrimizin müştərək iş birliyi sayəsində, qansız həyata keçirilmişdir! Sevgili vətəndaşlarımızın sükut içində qalmalarını və kimliyindən aslı olmayaraq heç kimin küçəyə çıxmamalarını xahiş edirik.<ref>[http://tr.wikisource.org/wiki/27_May%C4%B1s_Darbe_Bildirisi Çevriliş bildirişi]</ref>}}
 
3-cü ordu komandiri general Raqıp Gümüşpala bildirmişdir ki, əgər çevrilişçilərin rəhbəri ondan aşağı rütbəli olarsa Ankaraya hücum edib hərəkatı yatıracaq. Belə olan halda müdaxilənin rəhbərlərindən ən rütbəlisi [[Camal Madanoğlu]] Gümüşpalaya zəng edərək rəhbərlərinin keçmiş Baş Qərargah rəisi [[Camal Gürsəl]] olduğunu bildirmiş və onu razı salmışdır. Beləliklə Izmirdəki evində qalan Camal Gürsəl Ankaraya gətirilmiş və radio vasitəsi ilə xalqa müraciət etmişdi. [[27 may]]damayda yaradılan Milli Birlik Komitəsi ölkə idarəsini demokratik hakimiyyətə qayıdışa qədər öz üzərinə götürdü<ref>Abdi İpekçi ve Ömer Sami Coşar, İhtilalin İçyüzü 2 cilt, Uygun Yayınevi, İstanbul, 1965</ref>. MBK-nin verdiyi qərarlarla ölkədə siyasi partiyaların və onların mətbuat orqanlarının fəaliyyəti, istənilən mitinq və görüşlərin keçirilməsi qadağan olunurdu. MBK ordunun funksiyasının ölkəni böhrandan və xalqı fəlakətə sürükləyən siyasətçilərdən qurtarmaqdan ibarət olduğunu və demokratik seçkilərdən sonra silahlı qüvvələrin yenidən ûstünə düşən əsas vəzifəni yerinə yetirəcəyini bildirdi.
 
[[Şəkil:Madanoglu.jpg||thumb|right|200px|'''[[Camal Madanoğlu]]''' — Çevrilişin liderlərindən biri, MBK üzvü]]
MBK DP-lilər haqqında sonradan doğru olmadığı ortaya çıxan propaqanda xarakterli məlumatlar yaymağa başladı. Belə məlumatlara DP üzvlərinin bir hissəsinin pul və qızılla dolu təyyarə ilə xaricə qaçması, hökumətin əmri ilə aprel-may aylarında onlarla gəncin öldürülməsi, cəsədlərinin gizli şəkildə dəfn edilməsi, yem maşınlarında toz halına çevrilməsi kimi dezinformasiyalar daxil idi.
 
=== MBK daxilində çəkişmələr ===
Qurluşundan etibarən komitə daxilində qruplaşmalar yaranmışdı. Beləki [[Alparslan Türkeş]]in də dədaxilində olan qrup
hakimiyyətin tez bir zamanda sivil siyasətçilərə verilməsinə qarşı idilər. Onlar bu proses nəticəsində çevrilişin əsas məqsədinə çata bilməyəcəyini düşünürdülər. Digər qrup isə hərbiçilərin siyasətlə məşğul olmamalarını və demokratik sistemə keçidin tezləşdirilməsi fikrini müdafiə edirdilər. Bu qrupun lideri Camal Madanoğlu idi. Nəhayət [[13 noyabr]] [[1960]]-cı ildə bu probləm öz həllini tapdı.
Komitədə böyük nüfuza malik Madanoğlunun qərarı ilə 14 nəfər hərbiçi təşkilatdan ixrac edilərək müxtəlif ölkələrə səfirliyə göndərildilər. Sonrakı aylarda Silahlı Qüvvələrdə baş verən təşkilatlanmalar, MBK-nin ölkədə təsirinin zəifləməsi Madanoğlunun da komitədən uzaqlaşmasına səbəb oldu.
{| class="wikitable"
|1
|[[Camal Gürsəl]]
|1895–1966
|1895-1966
|təqaüddə olan general,keçmiş TSQ Baş Qərargah rəisi
|
*MBK başqanı
*Türkiyə Respublikası Dövlət başqanı
*Türkiyə Respublikasının Prezidenti
|2
|Camal Madanoğlu
|1907–1993
|1907-1993
|Türkiyə Quru Qoşunları Logistika şöbəsinin rəisi
|Respublika Senatorluğunun üzvlüyü təklif edilsədə qəbul etmədi
|3
|Irfan Baştuğ
|1908–1960
|1908-1960
|Baş Qərargah Personalı Rəhbəri
|[[12 sentyabr]] [[1960]]-cı ildə avtomobil qəzasında vəfat etdi
|-
|4
|Sıtkı Ulay
|1907–1997
|1907-1997
|Hərb Məktəbi komandiri
|Respublika Senatorluğu üzvü
|5
|Əkrəm Acunər
|1916–2003
|1916-2003
|Türkiyə Quru Qoşunları Hərəkat şöbəsi müdiri
|Respublika Senatorluğu üzvü
|6
|Refet Aksoyoğlu
|1920–2003
|1920-2003
|Türkiyə Quru Qoşunları Hərəkat şöbəsi
|Respublika Senatorluğu üzvü
|7
|Mucip Ataklı
|1919–1984
|1919-1984
|Quru Hərb Akademiyasının müəllimi
|Respublika Senatorluğu üzvü
|8
|Emanullah Çələbi
|1926–2014
|1926-2014
|Hava Hərb Akademiyası müəllimi
|Respublika Senatorluğu üzvü
|9
|Vehbi Ersü
|1918–1982
|1918-1982
|Süvari Alayı II Qrup komandiri
|Respublika Senatorluğu üzvü
|10
|Sübhi Gürsoytrak
|1925–2011
|1925-2011
|I Ordu Topçu komandanlığı
|Respublika Senatorluğu üzvü
|11
|Sübhi Qaraman
|1920–2004
|1920-2004
|Türk Quru Qoşunları Personalı Rəhbərliyi Baş Qərargah şöbə müdiri
|Respublika Senatorluğu üzvü
|13
|Kamil Qaravəlioğlu
|1927–2012
|1927-2012
|Quru Hərb Akademiyası tələbəsi
|Respublika Senatorluğu üzvü
|14
|Osman Köksal
|1916–1982
|1916-1982
|Prezident Mühafizə Alayı komandiri
|Respublika Senatorluğu üzvü
|15
|Fikrət Kuytak
|1915–1962
|1915-1962
|Türkiyə Quru Qoşunları Hərəkat şöbə müdiri
|Respublika Senatorluğu üzvü
|16
|Sami Kiçik
|1916–2011
|1916-2011
|Baş Qərargah V. Şöbəsi
|Respublika Senatorluğu üzvü
|17
|Sezai Okan
|1919–1991
|1919-1991
|Baş Qərargah PI. Prens. şöbəsi
|Respublika Senatorluğu üzvü
|18
|Fahri Özdilək
|1898–1989
|1898-1989
|I Ordu komandiri
|Respublika Senatorluğu üzvü
|19
|Məhmət Özgünəş
|1921–1992
|1921-1992
|61-ci tümən topçu komandirliyi
|Respublika Senatorluğu üzvü
|20
|Səlahəddin Özgür
|1925–2007
|1925-2007
|Dəniz Hərb Akademiyası tələbəsi
|Respublika Senatorluğu üzvü
|21
|Şükran Özqaya
|1925–2014
|1925-2014
|3-cü Zirehli Briqada Piyada Tabor Komandiri
|Respublika Senatorluğu üzvü
|22
|Heydər Tuncqanad
|1921–2002
|1921-2002
|Hava Hərb Akademiyasının müəllimi
|Respublika Senatorluğu üzvü
|23
|Əhməd Ulduz
|1921–2009
|1921-2009
|4-cü Tümən 13 Topçu Toburu Komandiri
|Respublika Senatorluğu üzvü
|24
|Müzəffər Yurdakuler
|1915–1995
|1915-1995
|
|Respublika Senatorluğu üzvü
|25
|Alparslan Türkeş
|1917–1997
|1917-1997
|Quru Qüvvələri Komandirliyi NATO Şöbəsi müdiri
|1960-cı il 13 noyabrdan sonra Dehli hökumət müşaviri
|26
|Orxan Kabibay
|1918–2002
|1918-2002
|
|1960-cı il 13 noyabrdan sonra Brüssel hökumət müşaviri
|27
|Orkan Ərkanlı
|1924–1995
|1924-1995
|
|1960-cı il 13 noyabrdan sonra Mexiko hökumət müşaviri
|28
|Münir Kösəoğlu
|1922–2002
|1922-2002
|
|1960-cı il 13 noyabrdan sonra Stokholm hökumət müşaviri
|29
|Mustafa Kaplan
|1923–2017
|1923-2017
|
|1960-cı il 13 noyabrdan sonra Lissabon hökumət müşaviri
|30
|Müzəffər Karan
|1916–2006
|1916-2006
|Tank Taboru Hərəkat və Təhsil Zabiti
|1960-cı il 13 noyabrdan sonra Oslo hökumət müşaviri
|32
|Fazil Ağqoyunlu
|1911–1976
|1911-1976
|Baş Qərargah Rəisliyi Mühafizə Taboru Komandiri
|1960-cı il 13 noyabrdan sonra Kabil hökumət müşaviri
|33
|Rüfət Baykal
|1922–2000
|1922-2000
|
|1960-cı il 13 noyabrdan sonra Təl-Əviv hökumət müşaviri
|34
|Dündar Taşər
|1925–1972
|1925-1972
|
|1960-cı il 13 noyabrdan sonra Rabat hökumət müşaviri
|36
|İrfan Solmazər
|1925–2008
|1925-2008
|
|1960-cı il 13 noyabrdan sonra Haaqa hökumət müşaviri
|-
|37
|Müzəffər Özdağ
|1933–2002
|1933-2002
|
|1960-cı il 13 noyabrdan sonra Tokyo hökumət müşaviri
|38
|Əhməd Ər
|1927–2017
|1927-2017
|
|1960-cı il 13 noyabrdan sonra Liviya hökumət müşaviri
|}
 
=== Həbslər və Yassıada məhkəmə prosesləri ===
[[Şəkil:Yassıada.JPG|thumb|right|200px|Yassıada (Demokratiya və Azadlıq adası)]]
 
Bundan sonra çevriliş qüvvələri bir-bir hökumət üzvləri və iqtidar meyilli hərbiçiləri Ankara Hərbi Məktəbinə gətirildilər. General Yusif Dəmirdağ, 2-ci Ordu komandiri Suat Koyaş və siyasətçi Refik Koraltan həbsə alındı. Hərbiçilər Bürhanəddin Uluç, Abdullah Tardu və Sami Küçük Çankaya Köşkündə prezident Cəlal Bayarı nəzarətə götürdülər. Ölkə daxili səfərdə olan Adnan Menderes isə Kütahyada Aqasi Şən və Muhsin Batur tərəfindən saxlanılmış və təyyarə ilə paytaxta gətirilmişdir. Ümumilikdə bir çox hökumət üzvü çevrilişin ilk günündə Hərbi Məktəbdə həbs edilmişdir.
 
Şahidlərin dediyinə görə məktəbdə bir çox DP-li siyasətçi təhqirlərə və fiziki zorakılığa məruz qalmışdır. Bu açaldıcı hərəkətlərə dözə bilməyən Namiq Gədik məktəbin pəncərəsindən özünü ataraq intihar etmişdir. Bəzi iddialara görə o əsgərlər tərəfindən atılaraq öldürülmüşdü. Həbs dövründə 10-a qədər DP-li siyasətçi vəfat etmişdi.
Keçmiş iqtidar sahiblərinin Yassıadadakı həbs müddəti zamanı baş verən hadisələrdən biri propaqanda filminin çəkilməsi idi. Bu filmdə DP-lilərə "vətən xaini" damğası vurulur və onlara adada yaxşı rəftar edildiyi göst ərilirdi. DP-li siyasətçilərə qarşı edilmiş bu aşağılayıcı hərəkətlər yalnız adi insanların deyil, hətta bəzi MBK üzvlərinin də iradına səbab olmuşdur.
 
Məhkəmə prosesləri [[14 oktyabr]] [[1960]]-cı ildə böyük idman zalında yaradılmış salonda başladı. Ilk günlər müttəhimlərin əleyhinə
material azlığından müttəhimlərin əleyhinə gələcəkdə gülünc qarşılanaraq tənqid ediləcək iddialar qaldırıldı. Bunlar "köpək işi", "körpə işi", "Barbara işi" kimi iddialar idi. Lakin vaxt keçdikcə təqsirləndirilən şəxslər daha ciddi işlərlə günahlandırılmağa başladılar. Korrupsiya qalmaqalları, Kayseri, Topqapı, Çanaqqala və universitet hadisələri və s. Bunlardan ən önəmlisi isə "konstitusiyanın pozulması"<ref>[http://www.bianet.org/bianet/kategori/bianet/107229/27-mayis-darbesi-kronolojisi-ve-yassiada-durusmalari 27 Mayıs Darbesi Kronolojisi ve Yassıada Duruşmaları, 2008]</ref> işi idi.
 
Yassıada məhkəmələrinə [[1961]]-ci il [[15 sentyabr]]dasentyabrda yekun vuruldu. Menderes son məhkəmədən əvvəl intahara cəhd etdi. Xəstəliyi ilə bağlı ona verilən dərmanları günlərlə dilinin altında gizlədən Menderes onları udaraq komaya düşdü. Eks baş nazirsiz keçirilən məhkəmədə yekun qərar olaraq 15 nəfərə ölüm, 31 nəfərə ömürlük, 418 nəfərə isə 4-204–20 il arası cəzalar verildi. 123 nəfər bəraət aldı.
 
[[Şəkil:Adnan Menderes-1960.jpg|thumb|left|180px|Adnan Menderesin son məktubu]]
Geri qaldı MBK-nin ölüm cəzalarını təsdiq etməsinə. Bu zaman da komitə üzvləri arasında fikir ayrılığı yarandı. 9 hərbiçi edamların tam ləğvini, 13 nəfər isə hamısının təsdiq edilməsini istəyirdi.
MBK ölüm cəzalarından yalnız 4-nü təsdiqlədi. Bunlar Bayar, Menderes, Polatkan və Zorlu idi. 78 yaşında olan Cəlal Bayarın cəzası yaş limitinə dair qanununa əsasən ömürlük həbslə əvəz olundu.
Digərləri isə İmralı adasına aparıldılar. [[16 sentyabr]]dasentyabrda Zorlu və Polatkanın edam cəzaları icra edildi. Uğursuz ölümə cəhtdən sonra sağalan Menderes isə [[17 sentyabr]]dasentyabrda edam olunur. Ömürlük və digər həbs cəzalarını alan siyasətçilər isə Kayseri tədricxanasına göndərildilər.
 
== Türkiyə çevrilişdən sonra ==
Bütün cəzalar tətbiq edildikdən sonra Türkiyə siyasi vəziyyətində sakitlik yarandı. 27 may çevrilişindən sonra yeni yaranmış mühit cəmiyyətdə "ikinci respublika" adlanmağa başladı. İlk dəfə bu ifadə Türkiyə dövlət başqanı statusunu daşıyan Gürsəl işlətmişdi.
 
[[1961]]-ci [[9 iyun]]daiyunda yeni konstitusiya qəbul edildi. Bu qanunnamə hərbi çevrilişin qanuniliyini müdafiə edir və Atatürkçülük idealarına sadiq qalırdı. Ən əsas yenilik insanlara, əsasən də işçilərə və tələbələrə çox geniş azadlıqlar verilməsi oldu. Sağ və solçular arasında münasibətlərin tamamilə pisləşdiyi 60-cı illərin ikinci yarısından etibarən bu azadlıqlar qanlı qarşıdurmalara səbəb olcaqdı.
 
27 may çevrilişi hökumətin orduda nəzarətini zəiflətdi və gələcək hərbi inqilablara şərait yaratdı. Camal Gürsəldən başlayan adət 1989-cu ilə qədər davam etdi. Belə ki bu ilə qədər prezident postuna adəti olaraq ordunun qərargah rəisi seçilirdi.
Sonrakı illərdə Türkiyədə milliyətçilik ideaları daha da gücləndi. Belə bir mühitdə kürd millətçiliyi çiçəkləndi və təşlilatlandı.
 
Kayseridə həbs həyatı yaşayan DP-lilərin haqları uğrunda mübarizəni partiyanın idea sələfi olan Ədalət Partiyası aparırdı. ƏP-nin sədrliyinə [[Süleyman Dəmirəl]] gəldikdən sonra bu mübarizə daha da intensivləşdi. Nəhayət Dəmirəl iqtidara gəldikdən sonra Yassıada məhkumları [[1966]]-cı il [[8 avqust]]daavqustda əfv fərmanı ilə azadlıqlarına qovuşdular. Lakin onlar siyasətlə məşğul ola bilməzdilər. DP-lilərin siyasi qadağasının ləğvi uzun müddət gündəmdə qaldı. [[1973]]-cü ildə hakimiyyətə gələn CXP-MSP koalisiyası [[2 aprel]] [[1974]]-cü ildə DP-lilərə siyasi əfvin verilməsi qanununu parlamentdə səsə çıxardı və qəbul edildi.
 
[[22 may]] [[1987]]-ci ildə Menderes, Polatkan və Zorlunun məzarlarının İmralıdan köçürülməsini təmin edəcək qanun məclisdən keçdi. Lakin ailələrinin onlar üçün dövlət səviyyəsində vida mərasiminin keçirilməsinin rəd edilməsi bu prosesi dondurdu. Yalnız [[1990]]-cı ilin [[17 sentyabr]]ındasentyabrında keçmiş nazirlərin məzarları dövrün prezidenti [[Turqut Özal]]ın da qatıldığı böyük bir mərasimlə İstanbulda dəfn edildi.
 
== Populyar mədəniyyətdə ==
 
=== Əsərlər ===
*Heydər Tuncqanad ''"27 Mayıs 1960 Devrimi, Diktadan Demokrasiye"'' (1996)
*Tofiq Çavdar ''"Birinci bölüm: Türkiyede demokrasi tarihi (1950-19951950–1995)"'' (1996)
*Orxan Ərkanlı ''"Anılar...Sorunlar...SorumlularAnılar…Sorunlar…Sorumlular - 27 Mayıs 1960 - 121960–12 Mart 1971 Türkiyesi"'' (1972)
*Cəlal Bayar ''"Kayseri Cezaevi Günlüğü"''
*Əli Fuad Başgil ''"27 Mayıs İhtilali ve Sebepleri, Çeltüt Matbaası"'' (1966)
*Abdi Ipəkçi-Ömər Sami Coşar ''"İhtilalin İçyüzü 2 cilt"'' (1965)
 
=== Filmlər ===
*"Avtobus sərnişinləri" ({{lang-tr|"Otobüs Yolcuları"}}) ([[1961]])
*"Çevriliş avtomobilləri" ({{Dil-tr|"Devrim Arabaları"}}) ([[2008]])
*"Hökumət qadın" ({{Dil-tr|"Hükümet Kadın"}}) ([[2013]])
*"Möcüzə" ({{Dil-tr|"Mucize"}}) ([[2014]])
 
=== Sənədli filmlər ===
*''"Demirkırat: Bir Demokrasinin Doğuşu''" - Məmməd Əli Birand, Can Dündar, Bülənt Çaplı.
*''"12 Mart: İhtilalin Pençesinde Demokrasi''" - Məmməd Əli Birand, Can Dündar, Bülənt Çaplı
*''"İsmet Paşa (belgesel)''" - Can Dündar, Bülənt Çaplı.
 
== Həmçinin bax ==
[[12 sentyabr hərbi çevrilişi]]
 
== İstinadlar ==
 
[[Kateqoriya:1960-cı ildə Türkiyə]]