"Osmanlı imperiyası" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

466 bayt çıxarıldı ,  8 ay öncə
Düzəlişin təsviri yoxdur.
k (212.47.139.204 tərəfindən edilmiş redaktələr geri qaytarılaraq Ulvimamedov57 tərəfindən yaradılan sonuncu versiya bərpa olundu.)
Teqlər: Geri qaytarma Mobil redaktə Mobil veb redaktə
{{Tarixi dövlət
| adı = ( Devlet-i -Aliyy-e Osmaniye ) Avropada bilinən adıyla - Ottoman Empire - Osmanlı İmperiyası
| orijinal_adı = دولت عالیه عثمانیه <br />Devlet-i Aliyye-i Osmaniye
| statusu = İmperiya
| bayrağı = Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg
| bayrağın_izahı = Osmanlı bayrağı (1844-19221844–1922)
| gerbi = Coat of arms of the Ottoman Empire (1882–1922).svg
| gerbin_yazısı = Osmanlı gerbi (1882-19221882–1922)
| xəritəsi = OttomanEmpireIn1683.png
| xəritənin_izahı = [[1683]]-cü ildə Osmanlı Dövləti
| s1 = Konya Sultanlığı
| s1_bayrağı = Flag of Sultanate of Rum.svg
| quruluş_ili = 27 yanvar 1299
| süqut_ili = 1 noyabr 1922
| x1 = Türkiyə
| x1_bayrağı = Flag of Turkey.svg
<!--
| x2 = Albaniya
| x6 = Yunanıstan
| x6_bayrağı = Flag of Greece (1828-1978).svg
-->| şüarı = دولت ابد مدت <br />(Devlet-i Ebed-müddet)<br />(Əbədi dövlət)
| paytaxtı = [[Söğüt]] ([[1302]]-[[1326]]1302–1326)<br />[[Bursa]] ([[1326]]-[[1365]]1326–1365)<br />[[Ədirnə]] ([[1365]]-[[1453]]1365–1453)<br />[[Konstantinopol|Kostantiniyyə<!--Qeyd: Xahiş olunur bu qisimi İstanbula dəyişməyin. Çünki şəhərin rəsmi adı Cümhuriyyət dövrünə qədər Kostantiniyyə (osmanlıcası قسطنطينيه) idi.-->]] ([[1453]]-[[1922]]1453–1922)
| rəsmi_dilləri = [[Osmanlı dili|Osmanlı]]
| valyutası = [[akçe]], [[Para (pul vahidi)|para]], sultani, [[kuruş]], [[Osmanlı lirəsi|lirə]]
| dini = [[Sünnilər|Sünni islam]]
| statistika_ili1 = 1683
| statistika_sahəsi1 = 5200000
| əhali_statistikası1 =
| statistika_ili2 = 1856
| statistika_sahəsi2 =
| əhali_statistikası2 = 35 350 000
| statistika_ili3 = 1914
| statistika_sahəsi3 = 1800000
| əhali_statistikası3 = 18 520 000
| idarəetmə_forması = Monarxiya
| rəhbərin_titulu1 = İlk sultan
| rəhbərin_adı1 = [[I Osman|Osman Qazi]]<br />([[1299]]-[[1326]]1299–1326)
| rəhbərin_titulu2 = Son sultan
| rəhbərin_adı2 = [[VI Mehmed]]<br />([[1918]]-[[1922]]1918–1922)
| rəhbərin_titulu3 = İlk sədrəzəm
| rəhbərin_adı3 = [[Ələddin Paşa]]<br />([[1320]]-[[1331]]1320–1331)
| rəhbərin_titulu4 = Son sədrəzəm
| rəhbərin_adı4 = [[Əhməd Tofiq Paşa]]<br />([[1920]]-[[1922]]1920–1922)
| indi = {{flaqifikasiya|Albaniya}}<br />{{flaqifikasiya|Azərbaycan}}<br />{{flaqifikasiya|Bəhreyn}}<br />{{flaqifikasiya|Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri}}<br />{{flaqifikasiya|Bosniya və Herseqovina}}<br />{{flaqifikasiya|Bolqarıstan}}<br />{{flaqifikasiya|Əlcəzair}}<br />{{flaqifikasiya|Cibuti}}<br />{{flaqifikasiya|Eritreya}}<br />{{flaqifikasiya|Ermənistan}}<br />{{flaqifikasiya|Efiopiya}}<br />{{flaqifikasiya|Fələstin}}<br />{{flaqifikasiya|Mərakeş}}<br />{{flaqifikasiya|Misir}}<br />{{flaqifikasiya|Gürcüstan}}<br />{{flaqifikasiya|Xorvatiya}}<br />{{flaqifikasiya|İraq}}<br />{{flaqifikasiya|İran}} <br />{{flaqifikasiya|İsrail}}<br />{{flaqifikasiya|İtaliya}}<br />{{flaqifikasiya|Kosovo}}<br />{{flaqifikasiya|Monteneqro}} <br />{{flaqifikasiya|Qətər}}<br />{{flaqifikasiya|Kipr}}<br />{{flaqifikasiya|Küveyt}}<br />{{flaqifikasiya|Şimali Kipr Türk Respublikası}}<br />{{flaqifikasiya|Liviya}}<br />{{flaqifikasiya|Livan}}<br />{{flaqifikasiya|Macarıstan}}<br />{{flaqifikasiya|Makedoniya Respublikası}}<br />{{flaqifikasiya|Moldova}}<br />{{flaqifikasiya|Polşa}}<br />{{flaqifikasiya|Rumıniya}}<br />{{flaqifikasiya|Rusiya}}<br />{{flaqifikasiya|Serbiya}}<br />{{flaqifikasiya|Slovakiya}}<br />{{flaqifikasiya|Sloveniya}}<br />{{flaqifikasiya|Somali}}<br />{{flaqifikasiya|Sudan}}<br />{{flaqifikasiya|Suriya}}<br />{{flaqifikasiya|Səudiyyə Ərəbistanı}}<br />{{flaqifikasiya|Tunis}}<br />{{flaqifikasiya|Türkiyə}}<br />{{flaqifikasiya|Ukrayna}}<br />{{flaqifikasiya|Oman}}<br />{{flaqifikasiya|İordaniya}}<br />{{flaqifikasiya|Yəmən}}<br />{{flaqifikasiya|Yunanıstan}}
| demonimi =
| area_km2 =
| area_rank =
| GDP_PPP =
| GDP_PPP_year =
| HDI =
| HDI_year =
| today =
}}
 
'''Osmanlı dövləti''' və ya '''Osmanlı İmperiyası'''<ref>İmperiyanın digər adları: "Âl-i Osman"; "Devlet-i Âliye", "Devlet-i Ebed-Müddet", "Memâlik-i Mahrûse" veya "Memâlik-i Mahrûse-i Osmanî" Mənbə: [http://www.lahana.org/blog/rumi.htm Prf. Salih Özbaran: Bir başqa Osmanlı kimliği Rumilik] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20130224034410/http://www.lahana.org/blog/rumi.htm |date=2013-02-24 }}</ref> ([[Osmanlı Türkcəsi|Osmanlı türkcəsində]]: '''دولت عالیه عثمانیه''', '''Devlet-i Âliyye-i Osmaniyye'''<ref name="OsmanlıDevleti-1">[http://www.twareekh.com/images/upload/aboutus/ottmani10liras1334F-.jpg Üzerinde Arapça yazı bulunan bir Osmanlı parası]</ref>) — [[oğuz türkləri]]ndən biri olan [[I Osman|Osman bəyin]] qurduğu [[Osmanlı sülaləsi]]nin hakimiyyəti altında yer tutmuş çoxmillətli [[Sünnilər|sünni müsəlman]] dövlət. 1922-ci ildə səltənətin qaldırılması və monarxiyadan respublikaya keçidin rəsmiləşməsindən sonra Türkiyə dövlətinin tarixində Osmanlı dönəmi bitmiş, dövlət mövcudiyyətinə cümhuriyyət olaraq davam etmişdir.
| url = https://web.archive.org/web/20130224034410/http://www.lahana.org/blog/rumi.htm
| date = 2013-02-24
}}</ref> ([[Osmanlı Türkcəsi|Osmanlı türkcəsində]]: '''دولت عالیه عثمانیه''', '''Devlet-i Âliyye-i Osmaniyye'''<ref name="OsmanlıDevleti-1">[http://www.twareekh.com/images/upload/aboutus/ottmani10liras1334F-.jpg Üzerinde Arapça yazı bulunan bir Osmanlı parası]</ref>) — [[oğuz türkləri]]ndən biri olan [[I Osman|Osman bəyin]] qurduğu [[Osmanlı sülaləsi]]nin hakimiyyəti altında yer tutmuş çoxmillətli [[Sünnilər|sünni müsəlman]] dövlət. 1922-ci ildə səltənətin qaldırılması və monarxiyadan respublikaya keçidin rəsmiləşməsindən sonra Türkiyə dövlətinin tarixində Osmanlı dönəmi bitmiş, dövlət mövcudiyyətinə cümhuriyyət olaraq davam etmişdir.
 
Əsası 1299-cu ildə müasir [[Türkiyə]]nin [[Biləcik ili|Biləcik vilayətivilayətinin]]nin [[Söğüt|Söyüdlü]] şəhərində [[I Osman|Osman bəy]] tərəfindən Osmanoğulları Bəyliyi kimi qoyulmuşdur. Osmanlı dövləti tarixdə məşhur [[Bizans İmperiyası]]na son qoyaraq onun paytaxtı [[Konstantinopol]]u ələ keçirmiş və öz paytaxtına çevirmişdir. Konstantinopolun adı dəyişdirilmiş və İstanbul adı verilmişdir. XVII əsrdə özünün ən qüdrətli dövrünü yaşayan dövlət üç qitəyə yayılmışdır. Dövlət ən geniş sərhədlərinə 1683-cü ildə — II Vyana mühasirəsinədək davam etmişdir. Bu zaman Osmanlı imperiyası Avropada Macarıstandan Anapaya, Asiyada Kiçik Asiyadan İraq, Azərbaycan və Cənubi Azərbaycanı əhatə etmişdir. Afrika qitəsində Şimali Əlcəzair, Liviya (Trablusqarp), Misir və Somali Osmanlı tabeçiliyinə keçmişdir.
 
Osmanlının mahiyyətcə əsası 1077-ci ildə Səlcuqlular tərəfindən qurulan [[Rum sultanlığı]]nın tarixində ikinci mərhələni nəzərdə tutur. İmperiya qərbdə Türkiyə imperiyası olaraq tanınırdı. Dövlətin qurucusu tarixi Türkiyədə və Balkan yarımadasında Osman Ağa (Osman Qazi) adlandırırdılar.
 
== Xarakteristika ==
Osmanlı islam dövləti idi və özünü elə də tanıyırdı.<ref>Нации и национализм на мусульманском Востоке / Отв. ред. В. Я. Белокреницкий, Н. Ю. Ульченко; Институт востоковедения РАН. — М.:ИВ РАН, 2015. — 488 с.</ref> Türk tarixçisi [[Xəlil İnalcık]] qeyd edir ki Osmanlının kimliyi qeyriadi idi və o türk dövləti deyildi.<ref name=":0">F. Aslı Ergul, "The Ottoman İdentity: Turkish, Muslim or Rum?", p. 642</ref> Osmanlı İmperiyası öz siyasi sahəsindəki yüzlərlə xalqı əhatə edirdi və genişləndikcə hökmdarlar və idarə edənlər iki fərqli təbəqə oldular. Bütün kosmopolit dairələr Osmanlı sinfini təşkil edirdi; [[Anadolu türkləri|türk]] əhalisi isə türk sinfini. İki sinif bir-birini bəyənmirdi. Osmanlı təbəqəsi özünü ''"hakim xalq" (millet-i hakime)'' kimi görürdü və türklərə tabe olanları ''"aşağı xalq" (millet-i mahkure)'' kimi qəbul edirdi. Osmanlılar həmişə [[Anadolu türkləri|türklərə]] ''"eşşək türklər"'' deyirdilər; bir məmur şəhərə gələndə hamı qaçmağa çalışırdı, çünki Osmanlılar gəlirdi.<ref>F. Aslı Ergul, "The Ottoman İdentity: Turkish, Muslim or Rum?", p. 636–637</ref> İmperiya quruluşunun formalaşması prosesində türkman köçəriləri dövlətin qurucuları olsalar da, Osmanlının onlara münasibəti pisləşdi. [[XVI əsr|XVI-cı əsrdə]] Osmanlının türk xarakteri daha güclü olan sünni-islam xarakteri tərəfindən yox edildi və dövlətin ərazisi [[XX əsr|XX-ci əsrə]] qədər ərəb-fars mədəniyyətinin hegemonluğu altına düşdü<ref>Y. Arslantaş, «"Depicting the Other: Qizilbash Image in the 16th Century Ottoman Historiography»", p. 113</ref>.
 
Fars mədəniyyətinin və [[Farslar|farslarınfarslar]]ın nüfuzu və təsiri Osmanlının mədəni və intellektual həyatında çox güclü idi. Məsələn Sultan [[II Mehmed]] [[Farsfars dili|fars dilinə]] və ədəbiyyatına olan sevgisini qeyd edirdi və buna görə də ən böyük vəzifələrə [[Farslar|farslarıfarslar]]ı təyin edirdi, bu isə, [[Anadolu türkləri|türklər]] arasında paxıllığa səbəb olurdu<ref>Stephen F. Dale, «"The Muslim Empires of the Ottomans, Safavids, and Mughals»", p. 15</ref>. [[Fars dili|Farsca]] oxuma və yazmağı bilmək çox vacib idi. Onsuz ali qanunverici, dini və inzibati dairələrdə savadlı insan üçün çətin idi<ref>Stephen P. Blake, «"Time in Early Modern Islam»", p. 46</ref>. [[XVI əsr|XVI-cı əsr]] ərzində Osmanlılar özlərini [[Sasanilər imperiyası|Sasani]] mənşəyi ilə bağlayırdılar. Osmanlı müəllifləri isə sultanları tərifləmək üçün onları ''"[[Şahnamə|«Şahnamə»]]"'' əsərindən olan fars hökmdarları Firudin, Cəm, Dara, Xosrov və başqaları ilə müqayisə edirdilər<ref>Shahnama studies II. The reception of Firdausi’s Shahnama, p. 176</ref><ref name=":1">Y. Arslantaş, «"Depicting the Other: Qizilbash Image in the 16th Century Ottoman Historiography»", p. 53</ref>. Bundan əlavə müəlliflər Osmanlını ''"[[Şahnamə|«Şahnamə»]]"''-də olan [[Böyük İran|İran]], [[Səfəvilər|Səfəviləri]]i isə [[Turan]] kimi təqdim edirdilər. Hətta Sultan [[I Səlim]] belə Şah [[Şah İsmayıl Xətai|I İsmayıla]] [[1514|1514]]-cü ilin]] aprelində yazdığı məktubunda özünü fars hökmdarları olan Keyxosrov və Dara ilə müqayisə edirdi, öz rəqibi İsmayılı isə türk hökmdarı Əfrəsiyabla. Bunun səbəbi Osmanlıyı Qədim İranın varisi, [[Səfəvilər|Səfəviləri]]i isə bölgənin işğalçıları kimi təqdim etmək idi<ref name=":1" /><ref>Edward G. Browne, «"A Literary History of Persia»", vol. 4, p. 13</ref>
 
Osmanlılar dini nüfuzlarından bəhs etmək istədikdə ''"Memalik-i İslam"''-ı istifadə edirdilər; Osmanlı xanədanını göstərmək üçün ''"Al-i Osman"''-dan istifadə edirdilər; ya da coğrafi baxımdan bir dövlətin təyin edilməsi tələb olunduqda, [[Roma imperiyası]]ndan miras qaldıqları əraziləri təyin edib ''"Memalik-i Rum"'' deyirdilər. Şərq sakinləri ümumiyyətlə Osmanlıları ''"Rum"'' olaraq qəbul edirdilər. Avropalılar isə Osmanlı imperiyasını Türkiyə adlandırırdılar. Amma imperiyaçı Osmanlı cəmiyyətində ''"Türk"'' ifadəsi nadir hallarda işlənilirdi və yalnız kifayət qədər təhqiramiz bir mənada, Anadolu kəndlərindən bir köçəri türkmanı, daha doğrusu cahil və kirli bir türk kəndlisini istinad etmək üçün. İstanbuldan olan bir Osmanlı bəyini türk adlandırmaq onu təhqir etmək demək idi.<ref>F. Aslı Ergul, "The Ottoman İdentity: Turkish, Muslim or Rum?", p. 641–642</ref> Osmanlı sultanları [[XVIII əsr|XVIII-ci əsrə]] qədər romalı kimliklərinin əsasında<ref name=":0" /> ''"sezarların sezarı"'' titulu daşıyırdı.<ref>C. Imber, "The Ottoman Empire, 1300–1650", p. 125</ref> [[Bizans imperiyası|Bizansın]] fəthindən sonra Osmanlı padşahları sənədlərdə orta əsr [[Serbserb dili|serb dilində]]ndə ''"çar, veliki çar"'' kimi titullardan istifadə edirdilər. [[Osmanlı ədəbiyyatı|Osmanlı şairləri]] padişahlarını ''"[[Roma imperiyası|Roma]] Sezarları" (Kayser-i Rum)'', tarixçiləri isə ''"Sezar hökmdarlığının varisi"'' olaraq tərifləyirlərdi. [[Yunan dili|Yunan dilindəki]]ndəki məktublarında [[II Bəyazid]] özünü ''"Basilius Basileon"'' və ya ''"Magistus basileum"'' adlandırırdı. [[Sultan Süleyman Qanuni]] bir məktubda özünü ''"[[Roma imperiyası|Roma]] Sezarı"'' kimi təqdim edir. Osmanlı hökmdarlarının məktublarında titulların uzun bir siyahısında birinci yeri tutan, ''"dövrü idarə edən Sezar"'', ''"Sezar"'' və ''"Cəmşid taxtının varisi"'' kimi başlıqlar, tək dünya dövlətinə iddialarından bəhs edir. Osmanlılar fövqəladə hallara görə yeni güclənən Avropa dövlətlərinin hökmdarlarının sezar titulunu tanımaq məcburiyyətində qaldılar.<ref>"Türk İslam Ansiklopedisi"</ref>
 
Türk tarixçisi [[İlbər Ortaylı]] Osmanlıyı ''"Müsəlman Rumu"'' adlandırır. O qeyd edir ki, [[Yaxın Şərq|Yaxın Şərqdə]] və [[Aralıq dənizi]] bölgəsində Osmanlı [[Roma imperiyası]]na bənzər yeganə dövlət idi. Osmanlı dövləti türk dilini işlətdiyinə baxmayaraq, onun dövlət xadimlərinin əksəriyyəti [[Ermənilər|erməni]] və [[yunanlar]]dan ibarət idi, xüsusi ilə də [[XIX əsr|XIX-cu əsrdə]]. Bununla birlikdə dövlətin təşkilati mədəniyyəti və sosial qarışığı [[Roma imperiyası|Roma imperiyasındakı]]ndakı kimi qurulmuşdu.<ref name=":0" /> Osmanlı tarixçisi Mustafa Əli Gelibolulu (1541–1600) osmanlı kimliyini rum, yəni romalı kimi yazırdı.<ref>Cornell H. Fleischer, "Bureaucrat and Intellectual in the Ottoman Empire. The Historian Mustafa Ali (1541–1600)", p. 158–159</ref>
 
Osmanlının hakimiyyəti və ordusu [[Yeniçəri|yəniçərilər]] (əsasən [[yunanlar]], [[serblər]] və [[albanlar]])<ref>R. P. Lindner, «"The Nomads and Ottomans in Medieval Anatolia»", p. 34</ref> [[Balkan yarımadası|balkan]] millətləri arasından olan dəvşirmələrdən ibarət idi. Onları uşaq vaxtından ''«"qul»"'' kimi götürüb, təhsil verib böyük vəzifələrə təyin edirdilər. Qızları isə sultanların hərəmlərinə göndərirdilər. Nəticədə qul qadınların oğulları Osmanlı sultanları olurdular, qızları isə keçmişdə [[Balkan yarımadası|Balkanlardan]] qul olan yüksək rütbəli nazirlərə və hərbi qulluqçulara ərə gedirdilər<ref>Stephen P. Blake, «"Time in Early Modern Islam»", p. 39-4039–40</ref>. Yəni Osmanlını idarə edənlər [[Anadolu türkləri|türklər]] yox, [[İslam|islamı]] qəbul etmiş [[Xristian|xristianlarxristian]]lar və ya onların nəsilləri idi<ref>Stephen P. Blake, «"Time in Early Modern Islam»", p. 42</ref>. Məsələn [[Sultan Süleyman Qanuni|Sultan Süleyman Qanuninin]]nin 24 [[Vəzir|vəzirindənvəzir]]indən 19-u dəvşirmə idi. [[İbrahim paşa|İbrahim paşa]] Parqalı]] bürokratiyada hakim olan dəvşirmə sinifinin nümayəndələrindən biri idi<ref>Stephen F. Dale, «"The Muslim Empires of the Ottomans, Safavids, and Mughals»", p. 180-181180–181</ref>. Mustafa Əli Gelibolulu qeyd edirdi ki dəvşirmələr [[Anadolu türkləri|türklərdən]] daha etibarlı idilər və əvvəlcə ''«"bəylərbəy»"'' və ''«"bəy»"'' [[Anadolu türkləri|türklərə]] verilmirdi. O [[Anadolu türkləri|türklərə]] ''«"ürəkləri pis əməllərlə və kinlə dolu olan»"'' deyərək şikayət edirdi ki, artıq onlar pul verərək yüksək vəzifələrə çıxırdılar<ref>M. D. Sheridan, «"Depictind and Defaming Others»", p. 305</ref>.
 
[[Yeniçəri|Yəniçərilərin]] hökümətə təsiri böyük idi. Məsələn [[1466|1466]]-cı ildə]] yəniçərilər sultan [[II Mehmed|II Mehmedi]]i taxtdan imtina etməyə məcbur etdilər. [[1512|1512]]-ci ildə]] də sultan [[I Səlim|I Səlimin]]in xeyrinə sultan [[II Bəyazid|II Bəyazidi]]i taxtdan imtina etməyə məcbur etdilər<ref name=":2">C. Imber, «"The Ottoman Empire, 1300-1650»1300–1650", p. 258</ref>. [[Venesiya Respublikası|Venesiya]] səfiri Andrea Foskolo bu dövrdə [[Yeniçəri|yəniçərilər]] haqqında ''«"onlar hökm sürüllər və ölkəni idarə edirlər»"'' yazırdı<ref>H. E. Çıpa, «"The Centrality of the Periphery: The Rise to Power of Sellm I, 1487-1512»1487–1512", p. 128</ref>. [[Yeniçəri|Yəniçərilər]] [[1622|1622]]-ci ildə]] sultan [[II Osman|II Osmanı]]ı öldürərək yerinə [[I Mustafa|I Mustafanı]] gətirdilər<ref name=":2" />.
 
== Tarix ==
 
Yerinə oğlu II Bəyazid keçdi. Cem Sultan Bəyazid ilə mücadilə etdi. Cem Sultan Rodos döyüşçülərinə, oradan da Papaya sığındı. [[Neapol]]da 1595-ci ildə öldü. Cem Avropada olan zaman, Bəyazid önəmli səfərlərə girişməkdən çəkindi. Bəyazid zamanında [[Bosniya və Herseqovina]] Osmanlı hakimiyyətinə qatıldı. Məmlüklərlə Çukurovada 1485-ci ildə başlayan döyüşlər altı il davam etdi. Döyüşlər [[Tunis]] hökmdarının vasitəçiliyi ilə sona çatdı. Çukurovada Osmanlıarın əlinə keçirdiyi yerlər, Məkkə və Mədinəyə aid olduğundan, Misirlilərə geri verildi. Morada İnəbahtı, Modon, Koron ilə [[Adriatik dənizi]] sahillərindəki Draç limanı ələ keçirildi.
 
[[Şəkil:Gentile Bellini 003.jpg|thumb|right|200px|Sultan II Mehmedin Bellini tərəfindən çəkilmiş portreti]]
Bəyazidin həyatının son illərində oğulları arasında səltənət çəkişməsi başladı. Yeniçərilər, qəhrəmanlığına və cəsarətinə heyran olduqları [[Yavuz Səlim]]in tərəfini tutdular. 1512-ci ildə Bəyazid, taxtı Səlimə verməyə məcbur oldu. Səlim ilə [[Şah İsmayıl]] arasında [[Çaldıran döyüşü|Çaldıranda baş verən döyüşdə]], Şah İsmayıl məğlub oldu. Cənubi Anadolu Osmanlıların əlinə keçdi. Sonra Dulqədiroğullarının ölkəsi ilə [[Maraş]] və Əlbistan fəth edildi. Məmlüklar öncə Mərcidabikdə (1516), sonra da Ridaniyədə (1517) məğlub oldular. Suriya, Misir və Hicaz Osmanlı idarəçiliyinə keçdi. Rəvayətlərdən birində belə deyilir: "Misirə səfər edən Yavuz Sultan Səlim Misirin alma bağlarından keçərkən, orduya DUR əmri verir. Bütün əsgərlərinin heybələrini yoxladan Səlim deyir: Əgər bir əsgərimin heybəsində alma tapsaydım, səfərimi yarımçıq qoyacaqdım". Yavuz Sultan Səlim yeni səfər üçün Ədirnəyə gedərkən Çorluda öldü (1520). Yerinə oğlu [[Süleyman Qanuni]] hökmdar oldu. Misirdə "Canbçatdı üsyanı" yatırıldı. [[Belqrad]] və [[Rodos]] Osmanlı torpaqlarına qatıldı. 1526-cı ildə [[Mohaç]]da baş verən döyüşdə Macar ordusu məğlub edildi. Macarıstan Osmanlı Dövlətinə bağlı bir krallığa çevrildi. 1529-cu ildə [[Vyana]] şəhəri mühasirəyə alındı. Ancaq şəhəri almaq mümkün olmadı. Osmanlı ordusunun çəkilməsindən sonra, Avstriyalılar [[Buda]]nı təkrar almağa cəhd etdiklərinə görə Qanuni Süleyman 1532-ci ildə Almaniya səfərinə çıxdı. Avstriya torpaqları yağmalandı. Avstriyalılar ilə 1533-cü ildə sülh bağlandı. Sədrəzəm İbrahim Paşa Səfəvi dövlətinə göndərildi. Sonra özü də oraya hərəkət etdi. [[Bağdad]] alındı. Bundan sonra [[Aralıq dənizi]] səfərləri başladı. [[Venesiya]]ya qarşı müharibə elan edildi. Qanuni qurudan, [[Xeyrəddin Barbaros]] isə dənizdən hərəkət etdi. 1537-ci ildə [[Korfu]] adası mühasirəyə alındı, ancaq alına bilmədən geri dönüldü.
== Dövlət quruluşu ==
[[Şəkil:Sultans of the Ottoman Dynasty.jpg|thumb|right|200px|Osmanlı imperiyası padişahları (I. Osmandan V. Mehmedə)]]
Osmanlı imperiyası yaranandan bəri [[mütləq monarxiya]] ilə idarə edilirdi. Sultan iyerarxik Osmanlı sistemində siyasi, hərbi, hüquqi və sosial başlıqlarda ən yuxarı pillədə idi. Teorik olaraq sadəcə [[Allah]]a və onun qaydalarına məsuliyyət daşıyırdı. Onun ilahi vəzifəsi İran-İslam başlıqlarında yansıdılan ''Allahın yer üzündəki kölgəsi'' və ''Yer üzünün xəlifəsi'' olmaq idi.<ref name="Findley">[[#Fin05|Findley 2005]], s. 115</ref> Bütün dövlət dairəsi onun hökmündəydi və verdiyi hər bir qərar fərman adlanan qərarnamədə yayımlanırdı. 1453-cü ildə İstanbulun fəthindən sonra özlərini Roma imperiyasının varisi hesab edirdilər. Buna görədə özlərini tez-tez ''Qeysər'' ya da ''İmperator'' adlandırırdılar.<ref name="Findley" /><ref>[[#Toy74|Toynbee 1974]], s. 22–23</ref><ref>[[#Sta01|Stavrides 2001]], s. 20</ref> 1517-ci ildə Misirin fəthindən sonra [[I Səlim]] xəlifə adını aldı. Beləcə özünü dünyanın müsəlman hökmdarı olduğunu iddia etdi. Osmanlı hökmdarlarına taxta çıxmamışdan qabaq Avropa ölkələrindəki tacqoyma mərasiminə oxşar olaraq Osmanlı qılıncı verilirdi.<ref>[[#Qua05|Quataert 2005]], s. 93</ref> Qılıncın verilmədiyi sultanın uşaqları varis sayılmırdı.<ref>[[#Osm01|d'Osman Han 2001]], "Osmanlı Padişah Veraseti"</ref>
 
Siyasi qərarlarda xanədanın önəmli üzvlərinin fikir və təklifləri diqqətə alınırdı.<ref name="Osmanlimuesseseleri">[[#Gla96|Glazer 1996]], "Osmanlı Müesseseleri"</ref> XVIII əsrdə imperiya durğunluq dövrünə girdi. Bu dövrdə sultanlar çox gücsüzləşdilər. Bir çox sultan Yeniçəri ocağı tərəfindən taxtdan endirildi. Sultanların azalan gücləri ilk sultanların və sonrakıların hakimiyyət illərinin fərqliliyinə görə təsdiqləndi. I. Süleyman Osmanlı imperiyasını 46 il idarə edərək ən uzun hakimiyyətdə olan sultan olmuşdur. V. Murad isə 93 gün hakimiyyətdə olaraq ən az hakimiyyətdə olan sultan olmuşdur. Parlamentli monarxiya V. Muradın varisi II. Əbdülhəmidin zamanında rəsmiləşdirilmişdir.
 
== Əhalisi ==
Qeyri-Avropa dünyasının bütün hissələrindən Avropaya ən yaxın olanı Osmanlı imperiyası idi və bu imperiya ilə avropalılar əsrlər ərzində yaxın əlaqələrdə olmuşdular. İmperiya ümumiyyətlə Avropa dövlətinə bənzəmirdi. Ölçülərinə görə nəhəng olan bu imperiya dini icmaların toplumundan ibarət idi. Onun əhalisinin əksəriyyəti [[müsəlman]] idi, özü də bura həm ortodoks müsəlmanlar, həm də [[Druzlar|Druz]] və [[Vəhhabilik|Vəhhabi]] məzhəbləri daxil idi. Bir hissəsi daim [[Yaxın Şərq]]də yaşayan [[yəhudilər]], həmçinin çoxusu [[yunanlar]], [[ermənilər]], [[Suriya]]da yaşayan [[ərəblər]]in bir hissəsi və [[maronitlər]] olan [[xristian]]lar da imperiyada yaşayırdı. Türklər idarə edən sinif idi və yalnız türklər və ya digər müsəlmanlar orduda xidmət edə bilərdi. Müsəlman olmayanlar ''raya'', "naxır" və ya "sürü" kimi tanınırdı, onlar vergiləri ödəyirdilər. Hər kəs türkə çevrilə bilərdi. Burada din və ya irqlə heç bir əlaqə yox idi. [[Bosfor]]un Avropa tərəfindəki keçmiş xristianların çoxu [[islam]]a keçmiş və ağalıq edən türklərin dilini, geyimini və mədəniyyətini qəbul etmişdi. Müxtəlif dinə sahib olan insanlar çiyin-çiyinə, onların hər biri öz dini qruplarının qanunları, məhkəmələri və adətləri altında yaşayırdılar. Din xadimləri [[patriarx]]lar, [[yepiskop]]lar, [[İudaizmdə intihar|rabbirabbil]]lərər, [[imam]]lar, [[üləma]]lar öz adamları üçün türk hökuməti qarşısında cavabdeh idilər, çünki bu adamların üzərində onlar xeyli hakimiyyətə malik idilər.
 
Qərbi avropalılar öz xüsusi hüquqlarına malik idilər. Roma katolik din xadimləri əsasən [[Fələstin]]də yaşasa da, dində [[Roma Papası|Papaya]], dünyavi hamiyəyə görə isə [[Fransa]]ya baxırdılar. Qərb tacirləri "kapitulyasiya"dan və ya Osmanlı İmperiyasının [[XVI əsr]]dən başlayaraq bir sıra müqavilələrlə verdiyi xüsusi hüquqlardan istifadə edirdilər. Kapitulyasiyaya tabe olanlardan idxal edilmiş mallar üçün Türkiyə 8%-dən çox tarif ala bilməzdi. Avropalılar vergilərin çoxundan azad olunmuşdular. İki avropalı arasında olan mülki mübahisə və ya cinayət hadisəsi yalnız avropalı konsulun apardığı məhkəmədə, Avropa qanunları altında həll edilə bilərdi. Avropalı ilə Osmanlı təbəəsi arasındakı mübahisə türk məhkəmələrində yoluna qoyulurdu, ancaq bu məhkəmədə hökmən avropalı müşahidəçi iştirak etməli idi.
Şəkil:Ottoman-Empire-Public-Demo.png|Sultanahmet Meydanında xalq gedişi
Şəkil:Topcu arma.jpg|Topçu gerbi
Şəkil:Francois-Louis-Joseph Watteau 001.jpg|[[Piramida|Piramidlər]] yanında döyüş (FRA - OSM)
</gallery>
 
== Xarici keçidlər ==
{{Vikianbar kateqoriyası|Category:Ottoman Empire}}
* [http://ansiklopedika.org/Osmanl%C4%B1_devleti Osmanlı Devleti hakkında geniş bilgi]{{Deaddead link| date = December 2020 |bot=InternetArchiveBot }} {{tr}}
| bot = InternetArchiveBot
}} {{tr}}
*[https://www.youtube.com/watch?v=cnirm48r6iQ Osmanlı imperiyası: yaranması, inkişafı və süqutu] {{ru}}
* [http://www.os-ar.com/index.php Osmanlı Araştırmaları] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20200402194742/http://os-ar.com/index.php |date=2020-04-02 }}
| url = https://web.archive.org/web/20200402194742/http://os-ar.com/index.php
* [http://www.osmanlilar.gen.tr OSMANLILAR-En Geniş Osmanlı Arşivi],
| date = 2020-04-02
* [http://www.ottomannavy.com Osmanlı Donanması]
}}
* [http://www.osmanlimedeniyeti.com OsmanliMedeniyeti.com] Osmanlı Devleti kültür ve medeniyeti
* [http://www.yenidenosmanliosmanlilar.comgen.tr.tc/ OSMANLILAR-En Geniş Osmanlı'da ErmenilerArşivi],
* [http://www.ottomannavy.com/ Osmanlı Donanması]
* [http://www.osmanlimedeniyeti.com/ OsmanliMedeniyeti.com] Osmanlı Devleti kültür ve medeniyeti
* [http://www.yenidenosmanli.com.tr.tc/ Osmanlı'da Ermeniler]
* [http://www.turkcebilgi.net/bilim/osmanli-tarihi/ Turkcebilgi.net — Osmanlı Devleti Tarihi]
* [http://www.theottomans.org/turkce/index.asp The Ottomans.org] (Türkçe)
* [http://www.osmanli.org.tr/ Osmanlı Araştırmaları Vakfı] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20190915232430/http://osmanli.org.tr/ |date=2019-09-15 }}
| url = https://web.archive.org/web/20190915232430/http://osmanli.org.tr/
* [http://trboard.org/modules/makale/makale.php?id=23 Sultanlar ve İlgilendikleri Sanat Dalları] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20071103015812/http://trboard.org/modules/makale/makale.php?id=23 |date=2007-11-03 }}
| date = 2019-09-15
}}
* [http://trboard.org/modules/makale/makale.php?id=23 Sultanlar ve İlgilendikleri Sanat Dalları] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20071103015812/http://trboard.org/modules/makale/makale.php?id=23 |date=2007-11-03 }}
| url = https://web.archive.org/web/20071103015812/http://trboard.org/modules/makale/makale.php?id=23
| date = 2007-11-03
}}
* [http://www.bulkurtul.com/yararli/osmanli_tarihi.asp Kronolojik Osmanlı Tarihi]
* [http://www.hicazkar.com/forum/kurulus-osmanlinin-kurulusu-12-bolum-t7635.html?p=23446#post23446 Osmanlı'nın Kuruluşu — Kuruluş]{{Deaddead link| date = January 2021 |bot=InternetArchiveBot }}
| bot = InternetArchiveBot
}}
* [http://dilbilimi.net/osmanli_arastirmalari.htm İnternet Ortamında Osmanlı Araştırmaları Kaynakları]
* [http://s1.zetaboards.com/Ottoman_Empire]{{Deaddead link| date = January 2021 |bot=InternetArchiveBot }}
| bot = InternetArchiveBot
}}
* http://www.osmanli700.gen.tr