"Azərbaycan ədəbiyyatı" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

5 bayt əlavə edildi ,  1 ay öncə
</gallery>
 
==== XIX əsr (1801 — 19001801–1900) ====
[[ŞəkilFayl:Vazeh and Bodenstedt 2.png|thumb|[[Mirzə Şəfi Vazeh]] [[Fridrix Bodenştedt]]ə şeirlərini oxuyur. Bodenştedtin 1850-ci ildə yazdığı "Şərqdə 1001 gün" kitabınından illüstrasiya]]
 
XIX yüzilliyin birinci yarısında ölkənin ədəbi həyatında da müəyyən bir canlanma baş verir. Azərbaycan ədəbiyyatında böyük və çoxəsrlik tarixə malik olan milli ədəbi ənənələr davam və inkişaf etdirilir, eyni zamanda yeni ideya-bədii təmayüllər təşəkkül tapır, yeni ədəbi cərəyanların ilk əsasları qoyulur.<ref name="axundov"/> Yüzilliyin birinci yarısı Azərbaycan ədəbiyyatının mühüm bir qolunu klassik romantik poeziya təşkil etmişdir.<ref name="axundov"/> [[Abbasqulu ağa Bakıxanov]], [[Mirzə Şəfi Vazeh]], [[Qasım bəy Zakir]], [[Nəbati]], [[Kazım ağa Salik]] kimi istedadlı şairlər orta əsr Azərbaycan və ümumən Şərq klassik romantik ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrinin, xüsusən dahi Azərbaycan şairi Füzulinin ənənələrini davam etdirir, klassik romantik şerində olduğu kimi, bu şairlərində də lirik əsərlərinin başlıca mövzusunu və ideya məzmununu məhəbbət motivləri təşkil edirdi.<ref name="axundov"/> Onlar eyni zamanda ictimai-fəlsəfi lirikanın bir sıra gözəl nümunələrini yaradır və onlarda dövrdən, zəmanədən, həyatın əzab və əziyyətlərindən, talelərindən narazılıq və şikayətlərini ifadə edir, azğın hakimlərə, riyakar ruhanilərə, bir sıra dini-sxolastik görüşlərə qarşı çıxır, humanist ideyalar tərənnüm edirdilər.<ref name="axundov"/> Onların əsərlərində ölkədə yenicə formalaşmaqda olan maarifçilik ideyaları da müəyyən dərəcədə öz əksini tapır.<ref name="axundov"/> Bu cəhət başlıca olaraq A.Bakıxanov və M.Ş.Vazeh yaradıcılığında aydın hiss olunur.<ref name="axundov"/>
 
Klassik romantik üsluba mənsub olan şairlərin ədəbi irsində Azərbaycan və Şərq ədəbiyyatında geniş intişar tapmış satirik və əxlaqi-didaktik şer nümunələri də mühüm yer tutur. Xalq şeri üslubunda əsərlər yazan şairlər içərisində [[Mirzə Baxış Nadim]], [[Mirzəcan Mədətov]], [[Aşıq Pəri]], [[Mücrüm Kərim]], [[Məlikballı Qurban]], [[Əndəlib Qaracadağı]] xüsusilə diqqəti cəlb edirlər.<ref name="axundov"/> Bu şairlər xalq şeri üslubunun müxtəlif janrlarında yazdıqları əsərlərində - qoşma, təcnis, gəraylı və müxəmməslərində real məhəbbəti, hiss və həyacanlarını canlı, rəngarəng boyalarla əks etdirmişlər.<ref name="axundov"/> Yüksək ideyabədii məziyyətlərə malik olan şeirləri ilə onlar Azərbaycan ədəbiyyatının real həyatla əlaqəsinin möhkəmlənməsində və onun hər cür mücərrəd, ilahi məhəbbət motivlərinin, dinimistik görüşlərinin təsirindən xilas olmasında mühüm xidmət göstərmişlər.<ref name="axundov"/> Bu cərəyana mənsub şairlərin ədəbi irsində dövrün əlamətdar tarixi-siyasi hadisələri ilə bağlı olan şeirlər, poemalar, mənzum hekayələr də vardır. Həmin əsərlərdə işğal dövrünün müharibələri, ölkənin iqtisadi vəziyyəti, xalqın başına gətirilən müsibətlər, qəhətlik və aclıq təsvir edilmiş, sosial həyatın bəzi nöqsanları tənqid olunmuşdur.<ref name="axundov"/>
 
XIX yüzilliyin birinci yarısında Azərbaycan ədəbiyyatında böyük mütərrəqi əhəmiyyətə malik olan satirik şeir cərəyanının əsası qoyulmuşdur.<ref name="axundov"/> Azərbaycanda satiranın geniş intişar tapması bu dövrdə ölkədə xanlıq üsuli-idarəsinin ləğv edilib, çar bürokratik idarə sisteminin yaradılması ilə də bağlı olmuşdur.<ref name="axundov"/> Bu dövr Azərbaycan satirik şerinin görkəmli nümayəndələri [[Baba bəy Şakir]], Qasım bəy Zakir və Mirzə Baxış Nadimdir.<ref name="axundov"/> Bu şairlərin satirik şeirlərində Azərbaycan ictimai-siyasi həyatının bir sıra səciyyəvi cəhətləri real əks olunmuş, dövrün bariz və kəskin tənqidi-satirik lövhələri çəkilmişdir.<ref name="axundov"/> Onlar əsərlində çar hakimləri və məmurlarının ədalətsizliyini və qanunsuzluğunu, bəylərin özbaşınalığını və zülmkarlığını, ruhanilərin riyakarlığını və tüfeyliliyini kəskin ifşa etmiş, ölkədə yaranmış ağır, dözülməz vəziyyətə qarşı öz kəskin etirazlarını bildirmişlər.<ref name="axundov"/> Satiriklər əsərlərində feodal cəmiyyətinin əsas hakim və məhkum silklərini təşkil edən bəylərlə kəndlilər arasındakı ziddiyyətlərin mahiyyətinə də toxunmuş, məhkum kütlələrin halına dərindən acımışlar.<ref name="axundov"/>
XIX yüzilliyinin birinci yarısında Azərbaycan ədəbiyyatında mərsiyə, təriqət və təqlidçi-formalist şeir yolu da davam etdirilmiş, məhərrəmlik təziyədarlığı ilə əlaqədar mərsiyələr, dini poemalar, peyğəmbərin şəninə mövludnamələr yazılmışdır.<ref name="axundov"/> Dini-mistik şerin nümayəndələri Raci, Qumri, Şüai, Supehri, Ahi, təriqətçiliyini təbliğ edən şairlər Seyid Nigari, Məhəmməd Əsgəri, Qutqaşınlı Abdulla, nəzirəçi şairlər isə [[Molla Zeynalabdin Sağəri]], [[Mirzə Məhərrəm Hacıbəyov]] və başqaları idilər.<ref name="axundov"/> Bu dövrdə aşıq şeri və dastanlarında xalq həyatı, onun adət-ənənələri tərənnüm olunmuş, zəhmətkeş kütlələrin dərd və ələmləri, ehtiyacları, istək və arzuları qələmə alınmışdır.<ref name="axundov"/> Aşıq poeziyası yüksək sənətkarlıq xüsusiyyətləri, bədii üslub dilin təbiiliyi, canlılığı və zənginliyi ilə də fərqlənmişdir.<ref name="axundov"/>
 
Azərbaycanda ədəbi tənqidin və ədəbiyyatşünaslığın əsasını [[Mirzə Fətəli Axundov]] qoymuşdur.<ref name="axundov"/> O, ilk dəfə eyni zamanda "tənqid" terminini işlətməyə başladı.<ref name="axundov"/> Azərbaycan ədəbiyyatında ilk tənqidi məqalələr - "Poeziya və nəsr haqqında", "Tənqidi qeydlər" və s. M.F.Axundovun qələminə məxsusdur.<ref name="axundov"/> O, köhnə dəbdəbəli, məzmunsuz Şərq poeziya və nəsrini tənqid edir, Azərbaycan və dünya ədəbiyyatının ən yaxşı mütərəqqi ənənələrini, ədəbiyyatda və incəsənətdə realizm prinsiplərini müdafiə edir, "təmiz" formalist incəsənətə qarşı çıxış edirdi.<ref name="axundov"/>
 
XIX yüzilliyin ikinci yarısı Azərbaycan ədəbiyyatının tam yeni ideyaestetik istiqamətdə inkişafı, böyük nailiyyətlər qazanması dünya ədəbiyyatı sisteminə daxil olması dövrüdür.<ref name="axundov"/> 1850-ci illərin əvvəllərindən Azərbaycanda maarifçilik ideologiyası əsaslarının qoyulması, Azərbaycan-Qərbi Avropa və rus ədəbi əlaqələrinin qüvvətlənməsi bədii ədəbiyyatın qarşısına yeni tələblər, vəzifələr qoymuş, onun real gerçəkliklə əlaqəsini olduqca qüvvətləndirmiş, onda yeni ədəbiestetik prinsiplərin, növ və janrların inkişaf tapmasına səbəb olmuşdu.<ref name="axundov"/> Bu dövr Azərbaycan ədəbiyyatının mühüm nailiyyətləri, yeni yaradıcılıq metodunun - realizmin bir ədəbi metod kimi formalaşması və ədəbi prosesdə hakim mövqe tutması ilə bağlı olmuşdur.<ref name="axundov"/>
 
Qərbi Avropa və rus ədəbiyyatında olduğu kimi, XIX yüzilliyin ikinci yarısında Azərbaycan ədəbiyyatında yeni realist sənət prinsiplərinin təşəkkülünü şərtləndirən başlıca amil maarifçilik ideologiyası və bu ideologiyanın insan və onu əhatə edən mühit, ailə və sosial münasibətlər haqqında tam yeni konsepsiya irəli sürməsi ilə üzvi surətdə bağlı olmuşdu.<ref name="axundov"/> Bu konsepsiyanın mahiyyətinin, insan şüurunun, xarakterinin, psixologiyasının, mənəvi aləminin formalaşmasında mühit, ailə və ictimai münasibətlər əsas həlledici rol oynayır, insan bilavasitə mühitin məhsuludur fikri üstünlük təşkil edirdi.<ref name="axundov"/> Azərbaycan ədəbiyyatında maarifçilik ideologiyası əsasında yeni ədəbi-estetik prinsiplər ilk növbədə komediya janrında öz həllini tapmışdır. Bu dövrdə Azərbaycan dramaturgiyasının əsasları qoyulmuş və o, əlamətdar bir inkişaf yolu keçərək ədəbi prosesdə əsas, həlledici bir mövqe tutmuşdur.<ref name="axundov"/>
1870-ci illərdə Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatında da dramaturgiyanın əsasları qoyulmuşdur.<ref name="axundov"/> Bu dövrdə burada bir tərəfdən, Cənubi Azərbaycanda qüvvətlənən maarifçilik hərəkatının, ikinci tərəfdən isə M.F.Axundovun təsiri altında Cənubi azərbaycanlı Mirzə Ağa tərəfindən dörd komediya yazılmış və Cənubi Azərbaycanda, eləcə də İran ədəbiyyatında dram janrı öz təşəkkülünü tapmışdır.<ref name="axundov"/>
 
Ədəbiyyat tarixi və nəzəriyyəsi ilə [[Həsən bəy Zərdabi]], [[Firidun bəy Köçərli]], [[Nəriman Nərimanov]], [[Məhəmməd Tağı Sidqi]], [[Mir Möhsün Nəvvab]] da məşğul olurdular.<ref name="axundov"/> Onlar özlərinin publisistik və bədii əsərlərində ədəbiyyat və bədii yaradıcdıq haqqında çoxlu fikir və mülahizələr söyləmiş və irəli sürmüşlər.<ref name="axundov"/> 1890-cı illərdə yazılmış dram əsərlərinin bir hissəsi [[Nəcəf bəy Vəzirov]]un "Ev tərbiyəsinin bir şəkli", "Daldan atılan daş topuğa dəyər", "Sonrakı peşmançılıq fayda verməz", [[Əsgər ağa Gorani]]nin "Qocalıqda yorğalıq", [[Eynəli bəy Sultanov]]un "Türk qızı", [[Rəşid bəy Əfəndiyev]]in "Qan ocağı" və [[Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev]]in "Yeyərsən qaz ətini, görərsən ləzzətini" komediyalarında ailə-məişət həyatının bir sıra səciyyəvi cəhətləri təsvir edilmiş, zülmət səltənətini təmsil edən bir sıra maraqlı satirik bədii surətlər yaradılmış, köhnə adət-ənənələr, nadanlıq, mövhumat, ailə despotizmi, gənc qızların zorla ərə verilməsi, oğurluq, quldurluq kimi ictimai nöqsanlar tənqid atəşinə tutulmuş və maarifçi ideyalar təsdiq olunmuşdur.<ref name="axundov"/> Bu illərdə yazılmış dram əsərlərinin ikinci qismi - N.Vəzirovun "Yağışdan çıxdıq, yağmura düşdük", "Pəhləvənani-zəmanə" komediyaları və "Müsibəti-Fəxrəddin" faciəsi, N.Nərimanovun "Nadanlıq", "Dilin bəlası" komediyaları və "Nadir şah" faciəsi, Ə.Haqverdiyevin "Dağılan tifaq" və "Bəxtsiz cavan" faciələri isə yüksək ideya-bədii məziyyətlərlə səciyyələnən, Azərbaycan realist ədəbiyyatını və maarifçi-demokratik fikrini yeni bir mərhələyə qaldıran pyeslərdən ibarətdir.<ref name="axundov"/>
 
Azərbaycan ədəbiyyatı və ictimai fikrinin görkəmli nümayəndəsi [[Cəlil Məmmədquluzadə]] 1894-cü ildə yazdığı "Danabaş kəndinin əhvalatları" (1894) adlı povestində Azərbaycan kənd həyatına mənsub olan
File:Portrait photo of Nariman Narimanov taken in 1913.jpg|[[Nəriman Nərimanov]]
File:Mehdikulikhan.jpg|[[Mehdiqulu xan Vəfa]]
File:Sultan Majid Ganizade 2.jpg|[[Sultan Məcid Qənizadə]]
File:Rashid bey Efendiyav.jpg|[[Rəşid bəy Əfəndiyev]]
File:Mir Mohsun Navvab photo.jpg|[[Mir Möhsün Nəvvab]]