"Şıx Baba türbəsi (Cəbrayıl)" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

k
Şəkil→Fayl, File→Fayl using AWB
k (Şəkil→Fayl, File→Fayl using AWB)
|adı = '''Şıx Baba türbəsi'''
|orijinal adı = ''Şıx Baba türbəsi'' və ya ''Dairəvi türbə''
|şəkil = [[ŞəkilFayl:Şıx-baba türbəsi. Cəbrayıl, Şıxlar kəndi.jpg|270px|none]]
|şəkil_izah =
|ölkə = {{flaqifikasiya|Azərbaycan}}
}}
 
'''Şıx Baba türbəsi''' — [[Cəbrayıl rayonu]]nda [[Şıxlar (Cəbrayıl)|Şıxlar]] kəndinin ərazisində, qocaman dağların qoynunda xalq arasında "Şıx baba piri" adıyla şöhrət tapmış ziyarətgah.
 
Böyük əraziyə malik qəbiristanlıqla əhatə olunmuş Şıx baba piri, əsasən, daxildən və xaricdən dairəvi plana malik türbə binasından ibarətdir. Çatma tağlı qapı yerinin üzərində kitabə yoxdur.
 
Şıx baba türbəsinin 1308-ci ilə aid kitabədə onun [[Qarabağ]]da "Qədiriyyə" cəmiyyətinin şeyxi Şeyx Qiyasəddinli oğlu şeyx Əbdülsalmanın qəbrinə aid olduğu göstərilir. [[Qəbələ rayonu]]nda Həmzəli kəndində "Şıx baba" ziyarətgahının adı ilə mənaca eynidir. Şıx baba türbəsi [[XIV əsr]]ə aid edilir. Ziyarətgahın yerləşdiyi [[Şıxlar (Cəbrayıl)|Şıxlar]] kəndidə "Şıx baba" türbəsinin adındandır. <ref>B.Budaqov Q.Qeybullayev Yuxarl Qarabağın Toponimləri Bakı,2005</ref>
 
Abidənin dairəvi günbəzi uçmuş, içəridə bitən ardıc ağacı boy atıb türbədən qalxmış, abidənin önündə bitmiş digər ardıc ağacıyla baş-başa verərək, mərkəz hissədə dəfn olunmuş böyük alim, əzəmətli şeyxin məzarı üzərinə sayə salmaqdadır. Qoşa ardıc ağacları sanki yarımxaraba abidəni tamam məhv olmaq təhlükəsindən qorumağa çalışır və tədqiqatçıları, vaxtilə Avropanı Yaxın Şərq ölkələri ilə birləşdirən karvan ticarət üzərində bərqərar olmaqla qaynar həyat keçirmiş mədəni-ideoloji, sosial-siyasi-iqtisadi mərkəzlərdən birinə, xalqın pir, müqəddəs yer deyə qoruyub saxladığı tarixin izlərində elmin, mədəniyyətin sirlərini açmağa çağırır.<ref name="cde345">{{Kitab3 |müəllif=Məşədixanım Nemət|başlıq=Azərbaycanda pirlər |yer=Bakı |nəşriyyat=Azərdövlət Nəşriyyat-Pоliqrafiya birliyi |il=1992 |səhifə=16-19 }}</ref>
 
== Arxitekturası ==
Şeyxin məzarı üzərinə [[Günbəz|günbəzdəngünbəz]]dən uçub tökülmüş və digər müxtəlif xatirə abidələrindən daş parçaları yığılmışdır. Daş qalaqları arasında onun yazılı abidəsini araşdırmaq bir nəticə vermədi.<ref name="cde345"/>
 
=== Türbənin girişi ===
[[ŞəkilFayl:Şıx Baba türbəsi page-0001.jpg|200px|thumb|right|Şıx baba türbəsi. Astanaya nəsb olunmuş kitabəli daş]]
Türbəyə daxil olarkən gözəl süls elementli nəsx xətilə yazılmış kitabəli məzar daşının (0,65×0,16×0,18m) üstündən adlayıb keçməli olursan. Başdaşı astanaya elə nəsb olunmuşdur ki, kandardakı daşlar həm rəng, həm də formasına görə bir-birini tamamlayır. Daş elə bil bina tikiləndə buraya qoyulmuşdur. Daş üzərindəki kitabədə ad yoxdur, ancaq tarix yazılmışdır. Ərəbcə mətnin tərcüməsi belədir:<ref name="cde345"/>
{{sitat|Pərəstiş edilən Rəcəb ayı,yeddi yüz yeddinci il (27.XII.1307-26.I.1308).}}
Belə güman etmək olar ki, abidə müqəddəs şeyxin məqbərəsinin astanasında dəfn olunmuş şəxsə aiddir. Ad yazılmadığına görə dəfn olunan şəxsin qadın olduğunu ehtimal etmək olar. Eyni mətni olan başdaşı (0.59×o.27 m) türbəni əhatə edən hasardan kənardakı qəbirlərdən birinin üzərində də var. Yuxarıdan çatma tağlı tamamlanan başdaşının iç haşiyəsinin çatması nəbati ornamentlərlə tamamlanır. Haşiyədən içəri, iri süls elementli nəsx xəttilə ərəbcə yazılmış kitabənin mətni belədir:<ref name="cde345"/>
{{sitat|Rəcəb (ayı),yeddiyüz yeddinci il (27.XII.1307-26.I.1308 il).}}
Falas formada daşdan düzəldilmiş abidənin (0,50×0,16×0,16 m) aşağı hissəsi düzbucaqlı və dördtərəflidir. Tərəflərdən iki üzü boşdur. Görünür bu hissə qəbir üzərində baş tərəfdən hörgüdə qaldığı üçün [[Kitabə|kitabəsizdirkitabə]]sizdir. Digər iki tərəfində farsca yazılmış kitabənin tərcüməsi belədir:
{{sitat|Əbdürrəhman b. Şeyx Hüseyn b... vəfatı. Bildim ki, mənim taleyim mənim təbiətimdir, o da çox üzü dönükdür.}}
Türbəni vaxtilə bişmiş kərpicdən hörülmüş dördkünc hasar əhatə etmişdir. Hazırda bu hasarın giriş hissəsindən kiçik bir hissəsi qalmışdır. İçəridən sağ tərəfdə, yerdən təqribən bir metr hündürlükdə kərpic hörgüdəki taxça içərisində çox nəfis surətdə işlənmiş falas formalı [[mərmər]] başdaşı (0,45×0,15×0,12 m) qoyulmuşdur. Başdaşının yuxarı hissəsi səkkiztillidir. Üz tərəfdə süls elementli gözəl nəsx xəttilə ərəbcə yazılmış kitabənin tərcüməsi belədir:<ref name="cde345"/>
Hasardan içəri qoyulmuş digər bir başdaşında tarix yoxdur. Lakin abidənin formasına,ölçüsünə və kitabənin xətt xüsusiyyətinə görə onu da əvvəlkilərin dövrünə aid etmək olar. İri xətli kitabədə "Şeyx Məhiyəddinin vəfatı" sözləri yazılmışdır.
 
Şeyxin məzarı üzərindəki daş qalaqları içərisində rast gəldiyimiz kiçik bir başdaşı parçasında (0,36×0,21 m) ərəbcə yazılmış — "Bu qəbir Şeyx Əkbərindir" sözləri oxunmuşdu.
 
Ətrafdakı böyük qəbiristanlıqda XIV-XX əsrin əvvəllərinə aid şeyx və şeyx övliyalarının məzar daşlarına rast gəlmək mümkündür. Lakin orta əsr abidələrinin demək olar ki,hamısı torpaq altındadır. Onları qazıb çıxarmaq mümkün deyil.
 
Torpaqdan açıb-çıxartdığımız bir başdaşı (0,57×0,32×0,11 m) yuxarıdan düzbucaqlı formadadır. Xətti bir o qədər də səliqəli deyil. Ərəbcə yazılmış [[Kitabə|kitabəninkitabə]]nin mətni belədir:<ref name="cde345"/>
{{sitat| Bu şadlıq evindən həyat evinə köçdü Turab xan? Əmir Adil Allah onun qəbrini işıqlandırsın,mübarək şəvval ayı yeddi yüz əlli üçüncü ildə (10.XI — 9.XII.1352-ci il)}}
 
[[XV əsr|XV əsrə]]ə aid daha üç başdaşı (0,60×0,30×0,7 m) qeydə alınmışdır. Bunlar qadınlara aid olub yuxarıdan üç pərli formada düzəldilmiş kiçik həcmli abidələrdir. Bunların böyük həcmlilərinə həm də XIV əsrin ortalarına aid vaxtilə [[Yardımlı rayonu|Yardımlı rayonunun]]nun Köhnə Avaraq,Ünəc kəndi qəbirstanlığında rast gəlinmişdir.<ref name="cde345"/>
 
=== Hazırki vəziyyəti ===
 
== Nəsl şəcərəsi ==
[[ŞəkilFayl:Şıx Baba türbəsi (Cəbrayıl).jpg|250px|thumb|left|Şıx baba türbəsi. Falas formalı mərmər daşı]]
[[Şıxlar (Cəbrayıl)|Şıxlarda]] fəaliyyət göstərmiş alim,şeyxlərin nəsli,müridləri son illərə qədər davam etmişdir. Hazırda qəbiristanda qalmış [[XX əsr]]in əvvəllərində dəfn olunmuş bir nəfərin məzar daşında ərəbcə yazılmış kitabədə bu sözləri oxumaq olur:
{{sitat| Ya Allah, Şeyxin övladlarından Səfi bəyin oğlu Ağa Rüstəm, 1334/1915-16-cı ildə vəfat etmişdir.}}
{{sitat| Ya Allah, Məhəmməd, Əli mərhum, bağışlanmış Şeyx Sədəd Qulu, 1339/1920-21-ci ildə vəfat etmişdir.}}
 
Şeyxin nəslindən olan Ağa Rüstəmin oğlu Şeyx Təhməz [[Şıxlar (Cəbrayıl)|Şıxlar kəndində]] Şərq dillərini, xüsusilə ərəb ədəbiyyatını, [[İslam tarixi]]ni, bəşəriyyətin mədəniyyət abidəsi olan [[Qurani Kərim]]i yaxşı bilən axırıncı şəxs idi. 1937-ci ildə o da [[Repressiya|repressiyanınrepressiya]]nın qurbanı olub 70 yaşında [[Sibir]]ə sürgün edilmişdir.
 
Şeyx Təhməz kimi Sibirə sürgün olunmuş Azərbaycan ziyalıları — [[şeyxlər]] çoxdur. Onların adına çar canişinlərinə məxsus arxiv sənədlərində rast gəlmək olur.
22.330

edits