"Erkən xristianlıq tarixi" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

Orfoqrafik səhv düzəltdim
Teqlər: Mobil redaktə Mobil veb redaktə
(Orfoqrafik səhv düzəltdim)
Xristianlığın tarixi köklərinə və yaranmasına diqqət yetirdikdə, onun bir tərəfdən qədim yəhudi dininə, başqa bir tərəfdən isə antik dövr dünyagörüşü və fəlsəfəsi ilə sıx əlaqədə olduğu məlum olur. Bununla yanaşı başqa dini ənənələrin (məs. [[mitraizm]]in) də xristian təliminin formalaşmasında təsiri olmuşdur.
 
Tarixdən məlum olduğu kimi, I yüzillikdə [[Yəhudiyyə]] çarlığı [[Roma imperiyası]] tərəfindən işğal edilmişdi. Bundan sonra [[yəhudi]] toplumu parçalanmışdı və dərin böhran içində idi. Yəhudilər də Roma imperiyası tərəfindən işğala məruz qalmış bütün xalqlar kimi azadlığa can atırdılar. Çünki imperiyada hər addımbaşı ədalətsizlik və istibdad hökm sürməkdə idi. Son olaraq isə, imperiyaiçi çəkişmələrin sayı artır, cəmiyyətin təbəqələşməsi və parçalanması getdikcə daha da dərinləşirdi. Bütün bu proseslər yəhudi cəmiyyətində özünü daha da qabarıq şəkildə göstərirdi.
 
Bu cür acınacaqlı vəziyyətdən çıxmaq üçün imperiyada yaşayan xalq kütlələri öz ümidlərini daha çox dinlərə bağlayırdılar. Bu səbəbdən də yəhudi xalqı arasında [[İsrail]]i xilas edən [[Məsih]]in gəlişinin yaxın olduğu ideyası geniş yayılmışdı. Hətta o zamanlar bir neçə şəxs özlərini məsih elan edərək üsyan etməyə cəhd etsələr belə, sonda fəaliyyətləri məğlubiyyət ilə nəticələnmişdi.
Bu cür gərgin ictimai-siyasi durumda, yəhudilər arasında [[İsa]] adlı bir adam [[peyğəmbərlik]] edərək, bir sıra yeni dini və etik prinsipləri ifadə etmişdir. O, qədim yəhudi dininin bəzi müddəalarına yeni baxışlarla çıxış etmişdir. Rəvayətlərə görə İsa özünü bir Məsih kimi təqdim etmişdi. İsa peyğəmbərin bizim zəmanəmizə gəlib çatmayan, [[İncil]] adlı İlahi Kitab gətirdiyi haqqında rəvayətlər olsa da, əslində bu kitab yalnız şifahi olaraq onun tələbələrinə (həvarilərə) məlum idi. Çünki bu gün mövcud olan müxtəlif İncil adlı kitabların İsadan sonra yunan dilində yazılmışdır. Halbuki İsanın yunan dilində danışa bilməsi haqqında heç bir məlumat yoxdur.
 
İsanın fəaliyyətindən narazı olan yəhudi kahinləri çox çəkmədi ki, İsanı öldürmək fikrinə düşdülər və bu işi həyata keçirmək üçün Roma imperiyasının Fələstində olan canişininə müraciət etdilər. Məqsəd isə İsanın İsraili xilas edən Məsih olmadığını sübut etmək idi. Çünki, məğlub olan adam Məsih ola bilməzdi. Məsih yalnız xalqı xilas edən adam olmalı idi. Bu məqsədlərinə nail olmaqdan ötrü isə, onlar az sonra elan etdilər ki, İsanı tutub mühakimə etdikdən sonra çarmıxa çəkərək edam etmişdirlər. Belə bir hadisənin baş verdiyinin, hətta şahidlərinin belə olduqları barədə məlumatlar xristian ənənəsində də öz təsdiqini tapdı<ref>{{Cite web |title=Lukas İncili, 23: 35. |url=http://www.yeniheyat.com/index.php/en/incil/luka#23 |access-date=2014-11-11 |archive-date=2014-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140627155332/http://yeniheyat.com/index.php/en/incil/luka#23 |url-status=dead }}</ref>.
 
Ancaq, eyni zamanda, İsanın ölümü xəbərinin həqiqətə uyğun olmaması da iddia edilirdi. Belə ki, İsanın ardıcıllarından bəziləri onun ölümünə inanmırdılar. Onlardan bəziləri deyirdilər ki, İsanın [[çarmıx]]da olması yalnız müəyyən adamların gözünə görsənmişdir və xəyaldan başqa bir şey deyildir. Əslində isə o edam edilməmişdir. Buna inanan başqa təriqətlərin ardıcılları isə hesab edirdilər ki, İsa edamdan qabaq qeyb olduğundan (göylərə çəkildiyindən) onun yerinə başqa bir adam edam olunmuşdur<ref>Свенцицкая И. Раннее Христианство: страницы истории. M.: Политиздат, 1988, c. 270.</ref>. Qeyd edək ki, bu cür fikirin əks olunduğu II yüzilliyə aid olan [http://www.gnosis.org/naghamm/2seth.html "Böyük Sifin ikinci risaləsi"] adlı apokrifik İncil [[Misir|Misirdə]] tapılmışdır Rusca: [http://apokrif.fullweb.ru/nag_hammadi/2_sif.shtml Второй трактат Великого Сифа] // Перевод Егоренкова И.С. (СПб, Филиал ИВ РАН). Bir çox [[apokrif]]ik (rəsmi kilsə tərəfindən tanınmayan) [[İncillər|İncillərdə]] isə İsa adi insani həyat tərzi aparan bir peyğəmbər kimi təsvir olunur. Onun hətta bir qadınla evlənməsi haqqında işarəlarə də rast gəlmək olar<ref>Filippos İncili, 32. [http://gnosis.org/naghamm/gop.html The Gospel of Philip] // Selection made from James M. Robinson, ed., The Nag Hammadi Library, revised edition. HarperCollins, San-Francisco, 1990. Rusca tərcüməsi: [http://apokrif.fullweb.ru/nag_hammadi/ev-phil.shtml Евангелие от Филиппа] // Русская апокрифическая студия.</ref>.
Roma imperiyasında Xristianlıq əvvəlcə kölələr, yoxsullar arasında yayılırdı. Dözülməz durumda yaşayan bu adamlar Xristianlıqda nicat yolunu tapırdı, bu ideya onlara mənəvi qida verirdi.
 
Sonra Xristianlığıxristianlığı tədricən varlı zümrələrin nümayəndələri də qəbul etməyə başladılar. Məsələ bundadır ki, Roma imperiyasında ənənəvi yayılmış bütpərəst inanclar artıq cəmiyyətdə təsir gücünü itirmişdi. Onlar Roma imperiyasında hökm sürən ədalətsizliyin və istibdadın rəmzinə çevrilmişdi. Buna görə də imperiyada çeşidli qeyri-ənənəvi dinlər yayılmışdı. Onların arasında Misir tanrıları [[İsida|İsis]] və Osiris, [[İran]] tanrısı [[Mitraizm|Mitranın]] kultlarını xüsusilə qeyd etmək lazımdır. Belə ki, bir vaxtlar onlar Xristianlıqlaxristianlıqla ciddi rəqabət aparır, hətta bəzi tədqiqatçılara görə, məsələn mitraizmin bəzi inancları sonralar Xristianlığaxristianlığa daxil olmuşdur. Belə ki, məsələn, ölən və dirilən tanrı ideyası mitraizmin əsaslarınlan biri idi. Lakin sonda Xristianlıqxristianlıq bu rəqabətdən qalib çıxa bildi.
 
== Xristianlığın dövlət dininə çevirilməsi ==
Romada geniş xalq kütlələri tərəfindən Xristianlığın qəbul edilməsi prosesi kilsənin və keşiş zümrəsi olan klerosun ([[yepiskop]]lar, [[arxiyepiskop]]lar və s.) yaranması ilə nəticələndi. Getdikcə bu dində təşkilatlanma prosesi gücləndi və onun strukturları imperiyanın ictimai-siyasi həyatında aparıcı rol oynamağa başladı. İmperator [[Konstantin]] (Constantinus) (306–337) hakimiyyəti zamanı isə, kilsələrin dövlət maraqlarına qulluq etməsi məqsədi ilə, Xristianlıqxristianlıq rəsmi dövlət dini elan edildi. Bundan sonra bütün bütpərəst məbədlərinin bağlaması prosesi başlandı. Sonda 451-ci ildə Kalkedon [[Ekumenik Kilsə Məclisləri|Ekumenik Kilsə Məclisi]] son olaraq Romanın həm Qərbində, həm də Şərqində Xristianlığıxristianlığı rəsmi dövlət dini kimi təsdiq etdi.
 
== Bütpərəstliklə mübarizə ==
Qeyd etmək lazımdır ki, Xristianlıqlaxristianlıqla bütpərəstliyin mübarizəsi təkcə ideoloji mübarizə müstəvisində aparılmırdı. Məsələn, imperatorlardan [[Neron]] (54–68), [[Domisian]] (81–96), [[Trayan]] (98–117), [[Mark Avreli]]us (161–180), [[Septimi Sever|Septimius Sever]] (193–211), [[Maksim]] (235–238), [[Valerian]] (253–260), [[Dialektian]] (284–305) öz hakimiyyətləri zamanı xristianlara qarşı təqiblər və zorakılıqlar həyata keçirməklə yadda qalmışdırlar. Bunun əsas səbəbi isə, xristianların imperatorları Tanrı kimi tanınmamaları idi.
 
Xristianlığa qarşı bir çox Roma filosofları, mütəfəkkirləri də çıxış edirdilər. Onların arasında [[Epiktet]], [[Sels]], [[Mark Avreli]]us, [[Porfirios]] xüsusilə seçilmişdirlər. Belə ki, onlar daha çox antik irsin əsasında Xristianlıqla rəqabət edəcək bir əqidə ortaya çıxartmaq istəyirdilər. Ancaq [[neoplatonizm]] (yeni platoçuluq) fəlsəfəsinin simasız və real həyatdan uzaq olan Vahid anlayışı və tanrı panteonları monoteizmin diri və şəxsiyyət olan Tanrısı ilə ayaqlaşa bilmədi. Ona görə də onların dini-fəlsəfi təlimlərinin ömrü qısa oldu.
 
Beləliklə də xristian kilsəsinin dövlət dininə çevirilməsi, ehkamlarının təsbit olunması və heretikləri damğalayaraq yalnız bir rəsmi xəttin düzgün olması fikrini təsdiq etmək üçün [[Ekumenik Kilsə Məclisləri|Kilsə yığıncaqlarının çağırılması]] prosesi başlandı.
 
== Həmçinin bax ==
 
* [[Yəhudanın öpüşü]]
 
== Mənbə ==