"Qanıxçay" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

63 bayt çıxarıldı ,  4 ay öncə
k
tənzimləmə
(→‎top: File → Fayl, Şəkil → Fayl using AWB)
k (tənzimləmə)
 
[[Fayl:Alazani River 3.jpg|250px|thumbnail|Qanıxçay]]
[[Fayl:Qanix river.jpg|250px|thumbnail|Qanıx çayı, [[Qax rayonu]] [[Lələli]] kəndi]]
'''Qanıxçay''' ({{dil-ka|ალაზანი (Alazani)}}, [[Avar dili|avarca]] ''Алазан'' (''Alazan''), [[Çeçenlər|çeçencə]] ''Алаз'' (''Alaz''), [[Saxur dili|saxurca]] ''Дур'' (''Dur'')) – [[Kür]]ün ən böyük sol qoludur. [[Mingəçevir su anbarı]]<nowiki/>na tökülür.
 
Uzunluğu 391&nbsp;km<ref name="unece.org"/>, hövzəsinin sahəsi 12.080 min km²-dir (7.325&nbsp;km²-i Gürcüstanda, 4.755&nbsp;km²-i isə Azərbaycanda olmaqla).<ref name="Alazan/Qanıx çayı hövzəsi üçün Pilot Çay Hövzəsinin idarəçiliyi Planı, Azərbaycan">[http://kuraarasbasin.net/EU_KuraAras_webpage/Azeri_Language_files/Ganikh_pilot_RBMP_Azeri.pdf Alazan/Qanıx çayı hövzəsi üçün Pilot Çay Hövzəsinin idarəçiliyi Planı, Azərbaycan]</ref>
== Ümumi məlumat ==
 
Başlanğıcını [[Gürcüstan]] ərazisində [[Baş Qafqaz]] silsiləsinin [[:ru:Большой Борбало|Didi Borbalo dağı]]<nowiki/>ndan (2837 m) götürür. Çay [[Pankisi dərəsi]]<nowiki/>ndən çıxdıqdan sonra [[Kaxeti]] düzənliyinə daxil olur və bu hissədə sol tərəfdən bir çox qollar qəbul edir. Aşağı axımında, sağ tərəfdən 100&nbsp;km-dən artıq məsafədə isə heç bir qol qəbul etmir. Orta və aşağı axımı [[Gürcüstan]]ın [[Kaxeti|Kaxeti mxaresi]] ilə [[Azərbaycan]]ın [[Balakən rayonu|Balakən]], [[Zaqatala rayonu|Zaqatala]], [[Qax rayonu|Qax]] və [[Şəki rayonu|Şəki]] rayonları arasında dövlət sərhədini təşkil edir.
 
Azərbaycan ərazisində 90–95&nbsp;km məsafədə axaraq sol tərəfdən ona [[Balakənçay]], [[Katexçay]], [[Talaçay]], [[Qaraçay (Zaqatala)|Qaraçay]] (və ya [[Muxaxçay]]) [[Kürmükçay]] və [[Əyriçay]] çayları tökülür. Qanıxçay [[Əyriçay]]ın töküldüyü yerdən aşağıda, Qanıx-Həftəran vadisini cənubdan əhatə edən alçaq dağlar zonasını yararaq dərin və saldırım yamaclı dar dərə ilə axır. Burada çay astanalar (kaskadlar) əmələ gətirir. Mənsəbinə 4,5&nbsp;km qalmış Qanıxçay özünün ən böyük qolu olan [[Qabırrı çayı]] (İori) qəbul edir. Hazırda su anbarı həmin yerləri örtdüyü üçün Qabırrıçayı bilavasitə [[Mingəçevir su anbarı]]<nowiki/>na tökülür.
İllik axımının 30%-ni yağış, 40%-ni yeraltı və 30%-ni qar suları təşkil edir. Orta illik su sərfi 108 kub m/san -dir. Axımın 50%-i yazda, 15%-i yayda, 20%-i payızda, 15%-i isə qışda keçir. Orta illik asılı gətirmələr sərfi 290kq/san, lillənməsi isə 2636 q/m³-dir. Çayın bütün axımı boyu suvarma işlərində geniş istifadə edilir.
 
== Qanıxçayın toponimi ==
''Alazani çayının [[Azərbaycan]] ərazisindən axan hissəsi Qanıx adlanır.'' İlk dəfə I əsrdə [[Strabon]]<nowiki/>un əsərində (Strabon. XI, 32) adı ''Xanes'' kimi qeyd edilmişdir.
 
''Qanıx'' hidronimi Azərbaycanın şimal-qərbində və Cənubi Dağıstanda yaşayan [[saxurlar]]ın dilindəki "'''''xan'''''" (хьан), yəni "çay" sözündəndir. [[Gürcü]] tədqiqatçıları isə ''Alazani'' hidronimini gürcücə "''ala''" (nəm) və "''zani''" (yer) sözlərindən ibarət olmasını bildirirlər.
 
Bir digər açıqlamaya əsasən, Alazan türk dillərində "''al''" (geniş sahə, böyük düzən, açıqlıq) və "''özən''/''üzən''" (çay) sözlərindən ibarət olmaqla mənası "geniş çay" deməkdir, və Alazan vadisində çayın genişliyi ilə əlaqədardır. Adın danışıqda "zan" formasını kəsb edə bilən "özən / üzən" sözü [[Cənubi Azərbaycan]] ərazisində [[Qızılüzən|Qızılüzən çayı]]<nowiki/>nın adında da vardır. Maraqlıdır ki, [[Altay Respublikası|Dağlıq Altay]]<nowiki/>da da bir çay məhz Alözən adının fonetik forması kimi Alazan adlanır. Qeyd etmək lazımdır ki, qədim türk dillərində özən "çay" sözü [[Manna]] (Cənubi Azərbaycan) ərazisində Urimzan çayının adında er.əv. [[728]]-ci ilə aid assur mənbəyində çəkilir. Həmin çayı lokalizə etmək olmur. Lakin Urimzan [[çay]] adı qədim türk dillərində ''irim'' "(yay vaxtı) qurumaqda olan çayın [[su]] axan hissəsi" (126, 235) və özən "çay" sözlərindən ibarətdir. Dağlıq Altayda Biy çayının qolu Kebozan, [[Sibir]]də Oka çayının qolu Berezan, Volqaboyunda bir çay Çeremsan, Uralda bir [[çay]] Yaruozan adlanır. Qərbi [[Qazaxıstan]]da Qaraözen və Sarıözen adlı çaylar vardır.
== İstinadlar ==
{{İstinad siyahısı}}
24.668

edits