"Endokrin sistemi" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

752 bayt əlavə edildi ,  1 ay öncə
k
Qalxanabənzər fəaliyyəti artdıqda və tiroksin çox ifraz olunduqda mübadilə prosesləri güclənir. Bu vaxt ürək yığılmalarının sayı artır, qan təzyiqi qalxır, sinir sisteminin oyanma qabiliyyəti yüksəlir. Belə adam əsəbi olur və tez yorulur. Bunlar böyüklərdə bazedov xəstəliyinin əlamətləridir. Bazedov xəstəliyi olan adamlar daim aclıq hiss edir və çox yeyirlər. Lakin buna baxmayaraq, çox arıqlayırlar. Belə xəstələrin qalxanabənzər vəzisi böyümüş, gözləri bərəlmişdir. Bazedov xəstəliyinin müalicə etmək üçün hormonların əmələ gəlməsini zəiflədən dərmanlardan istifadə edilir. Bəzən isə qalxanabənzər vəzinin bir hissəsini kəsib atmaq lazım gəlir.
 
==== Qalxanabənzər ətraf vəzilərinin xəstəlikləri<ref>[https://www.milliyet.com.tr/cadde/dr-jan-klod-kayuka/paratiroid-hastaliklari-2620543 ''Qalxanabənzər ətraf vəzi xəstəlikləri''. Dr. Jan Klod Kayuka. www.milliyet.com.tr]</ref> ====
 
===== Hiperparatireoz =====
Hiperparatireoz qalxanabənzər ətraf vəzilərinin ən çox rast gəlinən xəstəliklərindəndir. Bu xəstəliyin yaranma səbəbi paratiroid vəzilərin birinin və ya bir neçəsinin nəzarətsiz şəkildə parathormon hormonunu ifraz etməsinin sümüklərə təsiri nəticəsində qanda kalsiumun miqdarı artır. Hiperparatireoz xəstəliyi bir çox xəstəliyin yaranma səbəbidir: osteoparoz, müxtəlif zehni xəstəliklər, xoralar, pankreatit, böyrək daşları və s. kimi bəzi sağlamlıq problemlərinə səbəb olur.<ref>[https://www.facebook.com/endokrinoloq.dr.samirshukurov/photos/hiperparatireoz-paratireoid-v%C9%99zl%C9%99r-art%C4%B1q-miqdarda-parathormon-ifraz-etdikd%C9%99-qand/1196405287149724/ ''Hiperparatireoz''. Endokrinoloq Dr. Samir Şükürov. www.facebook.com]</ref><ref>[https://www.facebook.com/babirovs/posts/2341692739412186/ ''Hiperparatireoz.'' Endokrinoloq Dr. Sadiq Bəbirov www.facebook.com]</ref>[[Fayl:Blausen_0533_Parathyroid_adenoma.png|thumb|Sağ üst qalxanabənzər ətraf vəzin adenoması|left]]
 
===== Qalxanabənzər ətraf vəzilərin xərçəngi =====
Ən az rast gəlinən qalxanabənzər ətraf vəzi xəstəliklərindəndir. Hər 1000 nəfər qalxanabənzər ətraf vəzi xəstələsinin sadəcə 1-i bu paratiroid xərçəngindən əziyyət çəkir. Paratiroid xərçəngi xoşxassəli və bədxassəli olmaqla 2 yerə ayrılır. Xəstəlik, əsasən, xoşxassəlidir.<ref>[https://serkanteksoz.com/paratiroid-kanseri/ ''Qalxanabənzər ətraf vəzilərin xərçəngi.'' serkanteksoz.com]</ref>
 
*==== Hipofiz vəzi xəstəlikləri<ref>[http://experttv.az/az/454/-hipofiz-vezi-xestelikleri ''Hipofiz vəzi xəstəlikləri''. experttv.az] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20190421130836/http://experttv.az/az/454/-hipofiz-vezi-xestelikleri |date=2019-04-21 }}</ref> ====
==== Hipofiz vəzi xəstəlikləri ====
[[Fayl:Ethan_Crough,_male_dwarf.jpg|alt=|thumb|Cırtdanboylu [[kişi]]]]
 
[[Hipofiz]] [[vəzi]]<nowiki/>nin [[somatotrop]] [[Hormonlar|hormon]]<nowiki/>unun [[uşaq]]<nowiki/>larda az [[İfrazat|ifraz]]ı [[cırtdanboyluluq|cırtdanboyluluğ]]<nowiki/>a səbəb olur.
 
Hal-hazırda dünyanın yaşayan ən qısaboylu insanı [[Kolumbiya]] əsilli [[Edvard Nino Henandez|Edvard Nino Hernandez]]<nowiki/>dir. Onun boyu 72.1 [[Santimetr|sm]] hündürlüyündədir.<ref>[https://www.guinnessworldrecords.com/news/2020/5/shortest-living-man-616969 ''Dünyanın ən qısaboylu insanı.'' www.guinnessworldrecords.com]</ref>
 
===== Nəhəngboyluluq =====
[[Fayl:Schnorr_von_Carolsfeld_Bibel_in_Bildern_1860_203.png|thumb|[[Nəhəngboyluluq]]|left]]
Xəstəlik uşaqlarda yaranır. Nəhəngboyluluğun başlıca səbəbi hipofiz vəzinin şişidir. Nəticədə onun ölçüləri böyüyür və vəzi [[somatotrop]] [[Hormonlar|hormon]]<nowiki/>unu normadan artıq ifraz edir. Bütün bunlar isə fərdin boyunun normadan daha hündür olmasına gətirib çıxarır.<ref>[https://www.healthline.com/health/gigantism#causes ''Nəhəngboyluluq.'' healthline.com]</ref>
 
Hal-hazırda dünyanın yaşayan ən hündür insanı [[Türkiyə]] əsilli [[Sultan Kösen]]<nowiki/>dir. Onun boyu 2.51 [[metr]]<nowiki/>dir.<ref>[https://www.guinnessworldrecords.com/records/hall-of-fame/sultan-kosen-tallest-living-man ''Dünyanın ən hündürboylu insanı.'' www.guinnessworldrecords.com]</ref>
 
===== Akromeqaliya =====
Xəstəliyin diaqnostikası obyektiv müayinə, vəzinin sekresiyasının bakterial və sitoloji müayinəsi, USM, sialoqrafiya və s. əsaslanır.
 
Tüpürcək vəzinin absesinin müalicəsi irinliyin cərrahi üsulla yarılması, drenajı və antibiotiklərlə terapiyadan ibarətdir.<ref>[https://med-portal.az/dish-xestelikleri/tupurcek-vezilerinin-absesi/ ''Ağız suyu vəzilərinin absesi.'' med-portal.az]</ref>
 
==== Tər vəzilərinin xəstəlikləri ====
 
===== Şəkərli diabet =====
[[İnsulin]] [[Hormonlar|hormon]]<nowiki/>unun çatışmaması [[şəkərli diabet]] [[Xəstəlik|xəstəliy]]<nowiki/>i yaradır. Şəkərli diabetin 2 növü vardır<ref>[https://diabetikayaq.az/sekerli-diabet-xesteliyi-nedir-tipleri/ ''Şəkərli diabet''. diabetikayaq.az]</ref>:
 
* [[I tip şəkərli diabet]]
Əsas səbəb həddindən artıq [[Alkoqollu içkilər|alkoqol]] qəbuludur. Digər səbəblərə isə pankreatik kanalın daralması, pankreatik kanalın daş və ya şişlə tıxanması, bəzi [[dərman]] [[maddə]]<nowiki/>ləri, pis qidalanma, [[Ağciyərlər (insan)|ağciyərlər]]<nowiki/>də kistik fibroz, [[qan]]<nowiki/>da müəyyən [[yağ]]<nowiki/>ların səviyyələrinin yüksək olmasıdır. Xəstələrin 30%-də isə səbəb məlum deyildir. Xəstəliyə tutulma riski [[Alkoqollu içkilər|alkoqol]] qəbul edənlərdə və xüsusilə [[kişi]]<nowiki/>lərdə daha yüksəkdir.
 
Müalicənin ilkin mərhələsi [[Alkoqollu içkilər|alkoqol]] qəbulunun dayandırılmasından ibarətdir. Bundan başqa qidadakı [[yağ]]<nowiki/>ların miqdarı azaldılmalı, [[vitaminlər]]<nowiki/>in miqdarı artırılmalıdır. Pankreas xərçənginin əmələ gəlmə riskini artıra bildiyi üçün [[siqaret]] çəkməkdən imtina edilməlidir.<ref>[https://nerminseferova.az/xroniki-pankreatit/ ''Xroniki pankreatit''. nerminseferova.az] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20190421180123/https://nerminseferova.az/xroniki-pankreatit/|date=2019-04-21}}</ref>
 
==== Xaya xəstəlikləri ====
[[Varikosel]] [[toxum ciyəsi]] [[vena]]larında yaranan varikoz genişlənmədir. [[Varikosel]] zamanı xaya [[vena]]larında yaranan genişlənmə eynilə aşağı ətraf [[venalar]]ının genişlənməsini xatırladır. Nəticədə, [[Damar sistemi|damar]]<nowiki/>lardakı [[qan]] geri axır ki, bu da bir çox [[problem]]<nowiki/>lərə və sonsuzluğa səbəb ola bilər. Genişlənmə [[90 (ədəd)|90]]-[[92 (ədəd)|92]]% solda, [[1 (ədəd)|1]]-[[2 (ədəd)|2]][[%]] sağ, [[5 (ədəd)|5]]-[[7 (ədəd)|7]][[%]] hallarda isə hər iki [[xaya]] [[vena]]larında rast gəlinir.
 
[[Varikosel]]ə müxtəlif yaş qruplarında rast gəlinməsinə baxmayaraq, [[90 (ədəd)|90]][[%]]-dən artıq hallarda [[15 (ədəd)|15]]-[[30 (ədəd)|30]] yaş arasında olan gənclərdə aşkarlanır. Müxtəlif peşə sahiblərində aşkarlana bilir, lakin əksər hallarda varikosel ağır fiziki işlə ([[75 (ədəd)|75]][[%]]) və idmanla məşğul olan insanlarda rast gəlinir.<ref>[http://androloq.az/uslugi/varikosel-nedir-sperma-faizi-sonsuzluq/ ''Varikozel''. androloq.az]</ref>[[Fayl:Varicocele.png|alt=|left|thumb|[[Varikosel]]|224x224px]]
 
===== Orxit =====
[[Ağdam rayonu]]<nowiki/>nda becərilən [[adi armud]]<nowiki/>un may-iyun [[Ay (zaman)|ay]]<nowiki/>larında toplanmış [[yarpaq]]<nowiki/>larında [[alkaloidlər]] (0,13%), [[flavonoidlər]] (3,08%), aşı maddələr (1,04%), [[Üzvi maddələr|üzvi]] [[turşu]]<nowiki/>lar (0,26%), [[C vitamini]] (45,5 mq/%) müəyyən edilmişdir. [[Meyvə]]<nowiki/>lərində [[şəkər]] (12%), [[pektin maddələri]] (4,2%), [[Üzvi maddələr|üzvi]] [[turşu]]<nowiki/>lar (2,5%), aşı maddələri (1,2%), [[C vitamini]] (64,5 mq/%), [[karotin]] (5–6 mq/%), [[B1 vitamini]] tapılmışdır.
 
[[Qafqaz armudu]] da tərkibcə çox yaxındır və [[Həzm sistemi|mədə-bağırsaq]], həmçinin [[Qan-damar sistemi|ürək-damar sistemi]]<nowiki/>nin [[xəstəlik]]<nowiki/>lərində faydalıdır.<ref>[http://www.agroatlas.ru/ru/content/related/Pyrus_caucasica/index.html ''Pyrus caucasica''. www.agroatlas.ru]</ref>
 
[[Şəkərli diabet|Diabet]] [[xəstəlik]]<nowiki/>lərində [[armud]]<nowiki/>un [[meyvə]]<nowiki/>ləri çox xeyirlidir, çünki [[armud]] [[qida]]<nowiki/>nın asan mənimsənilməsinə və [[həzm]] prosesi<nowiki/>nin yaxşılaşmasına kömək edir. [[Malyariya]] [[Xəstəlik|xəstəliy]]<nowiki/>inə tutulanların [[Ürək (insan)|ürək]] yanğısını söndürmək üçün də faydalıdır.
*[[Sərçə əti]]
*[[Alabaxta əti]]
 
== Endokrin sistemi ilə bağlı beynəlxalq günlər ==
[[Fayl:World Diabetes Day logo.svg|alt=|left|thumb|[[Diabetlə Beynəlxalq Mübarizə günü|Diabetlə Beynəlxalq Mübarizə Günü]]<nowiki/>nün [[loqo]]<nowiki/>su]]
== Endokrin sistemi ilə bağlı beynəlxalq günlər ==
Endokrin sistemi ilə bağlı qeyd edilən bəzi beynəlxalq günlər aşağıdakılardır:
 
 
=== Diabetlə Beynəlxalq Mübarizə Günü ===
Hər [[il]] [[14 noyabr]] tarixində qeyd olunur.
 
=== Dünya Qalxanabənzər Vəzi Günü ===
Hər [[il]] [[25 may]]<nowiki/>da keçirilir.<ref>[https://www.thyroid.org/world-thyroid-day-2018/ ''Dünya Tiroid Günü''. www.thyroid.org]</ref>
 
=== Dünya Hipoparatireoz Maraarifləndirmə Günü ===
Hər [[il]] [[1 iyun]]<nowiki/>da qeyd olunur. Bu günün qeyd olunmasında məqsəd insanların diqqətini hipoparatireoz xəstəliyinə cəlb etmək və onları bu barədə maarifləndirməkdən ibarətdir.<ref>[https://parathyroiduk.org/get-involved/world-hypopara-awareness-day/ ''Dünya Hipoparatireoz Maarifləndirmə Günü''. www.parathyroiduk.org]</ref><ref>[https://www.hypopara-awarenessday.com/press-information.html ''Dünya Hipoparatireoz Maarifləndirmə Günü''. www.hypopara-awarenessday.com]</ref>
 
== Həmçinin bax ==
* "Azərbaycanın müalicə əhəmiyyətli bitkiləri", Bakı, Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, 1988.
*"Xalq təbabətinin izi ilə", Bakı, Azərnəşr, 1986.
*[http://www.agroatlas.ru/ru/content/related/Pyrus_caucasica/index.html ''Pyrus caucasica''. www.agroatlas.ru]
*[https://www.thyroid.org/world-thyroid-day-2018/ ''Dünya Tiroid Günü''. www.thyroid.org]
*https://bestpractice.bmj.com/topics/az-az/25 {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20190326144126/https://bestpractice.bmj.com/topics/az-az/25 |date=2019-03-26 }}
*[https://diabetikayaq.az/sekerli-diabet-xesteliyi-nedir-tipleri/ ''Şəkərli diabet''. diabetikayaq.az]
*[http://experttv.az/az/454/-hipofiz-vezi-xestelikleri ''Hipofiz vəzi xəstəlikləri''. experttv.az] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20190421130836/http://experttv.az/az/454/-hipofiz-vezi-xestelikleri |date=2019-04-21 }}
*[https://nerminseferova.az/xroniki-pankreatit/ ''Xroniki pankreatit''. nerminseferova.az] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20190421180123/https://nerminseferova.az/xroniki-pankreatit/ |date=2019-04-21 }}
*http://drrashadisayev.az/news/read/19{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot }}
*[http://androloq.az/uslugi/varikosel-nedir-sperma-faizi-sonsuzluq/ ''Varikozel''. androloq.az]
*[[Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası]], 10 cilddə, I cild
*[https://www.facebook.com/babirovs/posts/2341692739412186/ ''Hiperparatireoz.'' Endokrinoloq Dr. Sadiq Bəbirov www.facebook.com]
*[https://www.milliyet.com.tr/cadde/dr-jan-klod-kayuka/paratiroid-hastaliklari-2620543 ''Qalxanabənzər vəzi xəstəlikləri''. Dr. Jan Klod Kayuka. www.milliyet.com.tr]
*[https://www.facebook.com/endokrinoloq.dr.samirshukurov/photos/hiperparatireoz-paratireoid-v%C9%99zl%C9%99r-art%C4%B1q-miqdarda-parathormon-ifraz-etdikd%C9%99-qand/1196405287149724/ ''Hiperparatireoz''. Endokrinoloq Dr. Samir Şükürov. www.facebook.com]
*[https://serkanteksoz.com/paratiroid-kanseri/ ''Qalxanabənzər ətraf vəzilərin xərçəngi.'' serkanteksoz.com]
*[http://www.guvennesriyyati.az/az/nesrlerimiz/abituriyent/ders-vasaitleri/etrafli?pubID=43 Elnur Məmmədov. "Biologiya", Abiturientlər üçün dərs vəsaiti. "Güvən" nəşriyyatı, 2020.]
*[https://med-portal.az/dish-xestelikleri/tupurcek-vezilerinin-absesi/ ''Ağız suyu vəzilərinin absesi.'' med-portal.az]
*[https://www.healthline.com/health/gigantism#causes ''Nəhəngboyluluq.'' healthline.com]
*[https://www.guinnessworldrecords.com/records/hall-of-fame/sultan-kosen-tallest-living-man ''Dünyanın ən hündürboylu insanı.'' guinnessworldrecords.com]
*[https://www.guinnessworldrecords.com/news/2020/5/shortest-living-man-616969 ''Dünyanın ən qısaboylu insanı.'' guinnessworldrecords.com]
 
== İstinadlar ==
<references />
{{Daxili sekresiya vəziləri}}{{Xarici sekresiya vəziləri}}