"Zəngi çayı" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

315 bayt çıxarıldı ,  1 ay öncə
Düzəlişin təsviri yoxdur.
(Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.8)
{{digər məna|Zəngi}}
{{Çay
|Adı = Zəngi çayı
|Yerli adı = {{dil-az| Zəngi çayı}}, {{dil-hy|Հրազդան գետ}}
|Şəkil =
|Şəklin ölçüsü =
|Şəklin izahı =
|Ölkə = Ermənistan
|Ölkə 1 =
|Region = [[Ermənistan]]
|Mənbəyi = Göyçə gölü
|Mənsəbi = [[Araz]] çayı
|Xəritə =
|Xəritənin ölçüsü =
|Xəritənin adı =
|Hövzəsi = [[Araz]]→[[Kür]]→[[Xəzər dənizi|Xəzər]]
|Qolu =
|Uzunluğu = 141
|Hövzəsinin sahəsi = 2 560
|Çayın meyilliyi =
|Mənbəyinin yüksəkliyi = 1 926
|Mənsəbinin yüksəkliyi = 826
|Su sərfi =
|Yer xəritəsi qeydləri = {{Yer xəritəsi+|Azərbaycan fiziki|width=300|float=center|caption=Arpa çayı [[Azərbaycan]]ın fiziki xəritəsində:<br />
[[Fayl:Blue 0080ff pog.svg|7px|]] {{coord|40.00060|0|N|45.55112|0|E|name=Arpanın mənbəyi}}<br />
[[Fayl:Blue pog.svg|7px|]] {{coord|39.47052|0|N|44.94833|0|E|name=Arpanınn mənsəbi}}|places=
{{Yer xəritəsi~|Azərbaycan fiziki|lat_deg=40.00060|lat_min=0|lon_deg=45.55112|lon_min=0|mark=Blue 0080ff pog.svg|marksize=7|label_size=80|label=mənbəyi}}
{{Yer xəritəsi~|Azərbaycan fiziki|lat_deg=39.47052|lat_min=0|lon_deg=44.94833|lon_min=0|mark =Blue pog.svg|marksize=7||label_size=80|label=mənsəbi}}
}}}}
}}
 
'''Zəngi çayı''' ([[Erməni dili{{dil-hy|erm]]: Հրազդան գետ(Hrazdan qet)}} və ya {{dil-hy|Զանգու գետ}}) (Zanqu qet))—Z —Zəngibasarəngibasar toponimi tarixi şəxsiyyət Zəngi ibn Mədudun hidronimləşmiş adı ilə bağlıdır. Tarixi mənbələrə görə, “Təxti"Təxti-Süleyman”danSüleyman"dan əvvəl Zəngi çayına Çıldırçay demişlər. Qızıl Arslanın dövründə “İrəvan"İrəvan Çuxuruna”Çuxuruna" vassal təyin edilən Zəngi adını bu çaya verib özünü əbədiləşdirməyə nail olmuşdur. Bəzi tədqiqatçıların gəldikləri qənaətə görə, Zəngi çayı başlanğıcını dəniz səviyyəsindən hündürlükdə yerləşən və qədim adı türk mənşəli “Çıldır”"Çıldır" olan Göyçə gölündən götürüb aşağı axdıqca zəng səsi çıxarır.  Elə bu çılğınlığına görə də ona “zəng”"zəng" adı verilmişdir. Xatırlatmaq yerinə düşər ki, bu çay Ağrı dağı düzənliyindəki yatağından çıxaraq aşıb-daşır, ətraf düzənliyi su basır. Zəngibasar adının isə bununla bağlı olduğunu güman etmək olar.  Xatırlatmaq yerinə düşər ki, bu çay Ağrı dağı düzənliyindəki yatağından çıxaraq aşıb-daşır, ətraf düzənliyi su basır. Zəngibasar adının isə bununla bağlı olduğunu güman etmək olar. Zəngi çayının balıq sərvəti çox olmuşdur. Çaydakı ala balıq isə bu sərvətin tacı sayılırdı. Ceyms Moriyer yazırdı ki, bu balıq Xəzər dənizindən gətirilən qızıl balığa bərabər tutulur. Göründüyü kimi, çayın sərvəti elə bu torpağın sərvəti qədər zəngindir. Zəngi çayından xüsusi kanallar vasitəsilə Zəngibasar bölgəsinin Zəhmət, Qaraqışlaq, Dəmirçilər, Rəhimabad, Mehmandar, Çobankərə, Ağca Qışlaq, Hacıelyas, Aşağı və Yuxarı Nəcili, Zəngilər, Şollu, Dəmirçi və Sarvanlar kəndlərinin əkin sahələri su ilə təmin olunurdu. Çobankərədən keçən kanal Xatın arxı ilə Eçmiədzin ərazisində birləşirdi. Xatın arxını isə 1670-16801670–1680-ci illərdə İrəvan hakimi Səfiqulu xanın arvadı Xatın xanım çəkdirmişdir. Məhz bu səbəbdən əhali həmin kəndləri Yuxarı və Aşağı Xatın arxı, suvarma kanalını isə Xatın arxı adlandırmışdır. [[İrəvan quberniyası]]nda, indiki Ermənistanda çay adıdır. Bu çay başlanğıcını Göyçə gölündən götürür. Axta (Razdan), Sevan rayonlarından, [[İrəvan]] şəhərindən, [[Zəngibasar]] (Masis) rayonunun ərazisindən axıb Araz çayına tökülür.<ref>[https://web.archive.org/save/http://www.ebooks.az/download/pe14UjKT.pdf PDF versiyası]. // Qərbi Azərbaycanın türk mənşəli toponimləri. Müəllifi: [[İbrahim Bayramov|İ. M. Bayramov]]; Redaktorları: B. Ə. Budaqov, H. İ. Mirzəyev, S. A. Məmmədov. Bakı: "Elm" nəşriyyatı, 696 səh. ISBN 5-8066-1452-2</ref>
 
== Tarixi adı haqqında ==
Çayın adı qıpçaqların zəngi tayfasının adı<ref>[[Faruq Sümər|Sümər Faruq]]. Oğuzlar, Bakı, «"Yazıçı»", 1992. s. 123, 257</ref><ref>256, s.26</ref> əsasında əmələ gəlmişdir. Etnohidronimdir.
 
Tarixi Azərbaycan torplaqlarında məskunlaşdan [[ermənilər]] çayın adını dəyişdirərək Razdan qoyublar.<ref>{{Cite web |title=Ermənilər İrəvan qalasını məhv etməsəydilər, indi onun 500 yaşı tamam olacaqdı |url=http://www.anspress.com/index.php?a=2&lng=az&nid=131579 |access-date=2012-05-14 |archive-date=2020-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928150259/http://www.anspress.com/index.php?a=2&lng=az&nid=131579 |url-status=dead }}</ref>
 
== Mənbə ==
* [[Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası|ASE]], VIII cild, Bakı, 1984-cü il, səh. 75 Qızıl Arslanın dövründə “İrəvan"İrəvan Çuxuruna”Çuxuruna" vassal təyin edilən Zəngi adını bu çaya verib özünü əbədiləşdirməyə nail olmuşdur.
 
== İstinadlar ==