"Azərbaycan (tarixi ərazi)" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

Düzəlişin təsviri yoxdur.
(Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.8)
 
==== Jan Şardenin səyahətnaməsi ====
17-ci əsrdə, 1660-cı illərdən başlayaraq İrana dəfələrlə səyahət etmiş fransız səyyahı [[Jan Şarden]] öz səyahət kitabında "Midiya" və ya "Midiya Atropatena" (yəni Azərbaycan) bölgəsinin hüdudlarının şimalda [[Dağıstan]]a qədər olduğunu yazır (''du côté du septentrion au Dagestan'') və [[Dərbənd]] şəhərinin bu bölgəyə bağlı olduğunu qeyd edir:<ref name="web.archive.org"/><ref>Jean Chardin, Voyages du Chevalier Chardin, en Perse, et autres lieux de l'Orient. Tome premier. (1686)
 
http://www.bibliotecapgnegro.unipr.it/help-desk/Francofonia/FrancofoniaBD/Chardin6.pdf</ref>
=== 20-ci əsrdə aparılmış inzibati islahatlar ===
 
XX20-ci əsrin əvvəllərində vahid əraziyə malik olan Cənubi Azərbaycan son yüz ildə müxtəlif bölgələrə parçalanmışdır. [[Pəhləvilər|Pəhləvi]] hakimiyyətinin süqutuna doğru Cənubi Azərbaycanın ərazisi əsasən Şərqi Azərbaycan, Qərbi Azərbaycan, Həmədan ostanları arasında bölünmüşdür. [[İran|İran İslam Respublikası]] yaradıldıqdan sonra bu ostanların ərazisindən əlavə olaraq üç ostan və daha kiçik inzibati vahidlər yaradılmışdır. İnzibati bölgü siyasətinin cənubi azərbaycanlılar üçün necə böyük siyasi əhəmiyyətə malik olduğunu inqilabdan sonra ana dilindən istifadə ilə birgə, inzibati ərazi bölgüsündə etnik birliyin nəzərə alınması tələbinin irəli sürülməsi də təsdiq edir.
 
==== Qacarlar dövrü ====
Azərbaycan (yəni hazırkı Cənubi Azərbaycan bölgəsi) İranın ən böyük əyaləti olan '''Şimal əyalətinin''' tərkibinə daxil edilmişdir. Mərkəzi [[Təbriz]] şəhəri idi. Qacarlar dövründə [[vəliəhd]] Təbrizdə oturduğu üçün bu şəhər çox böyük siyasi əhəmiyyətə malik olub. Şimal əyalətinə hazırda İran İslam Respublikasının ayrı-ayrı inzibati vahidləri olan [[Həmədan ostanı|Həmədan]], [[Zəncan ostanı|Zəncan]], [[Qəzvin ostanı|Qəzvin]], [[Şərqi Azərbaycan ostanı|Şərqi Azərbaycan]], [[Qərbi Azərbaycan ostanı|Qərbi Azərbaycan]] və [[Ərdəbil ostanı|Ərdəbil]] aid idi.
 
Bu zaman Cənubi Azərbaycanda [[Ərdəbil]], [[Urmiya]], [[Üskü]], [[Üşnəviyyə]], [[Əhər]], [[Bünab|Binab]], [[Astara (İran)|Astara]], [[Biləsuvar (İran)|Biləsuvar]], [[Təbriz]], [[Culfa (İran)|Culfa]], [[Salmas şəhristanı|Çəhriq]], [[Xoy (şəhər)|Xoy]], [[Azərşəhr|DehxaranDehxarqan]], Dilməqan, [[Məhabad|Savucbulaq]], [[Sərab]], Salmas, [[Şəbüstər]], [[Şahindej|SayinqalaSayınqala]], [[Sufiyan|Sufyan]], [[Təsuc]], [[Həştrud|Sərəskənd]], Qotur, [[Gogan|Kukan]], Köhnəşəhər, [[Hadişəhr|QırqırGərgər]], [[Maku]], [[Marağa|Mağara]], [[Mərənd]], [[Miyanə|MiyanicMiyanıc]], [[Miyandoab|Miyandab]], [[Nəmin]], [[Nir|Neyər]], [[Xalxal (Ərdəbil)|HeroHirov (Xalxal)]] şəhərləri var idi (1, s.48).<ref name=":0">1. Fateme Fəridi Məcid. Sərqozəşt-e təqsimat-e keşvəri-ye İran (ketab-e əvvəl əz 1285 ta 1385). Celd-e əvvəl, Azərbaycan-e Şərqi, Azərbaycan-e Qərbi, Ərdəbil və İsfəhan, Bonyad-e İranşenasi, 1388.</ref>
 
Bu inzibati-ərazi bölgüsündə sonralar müəyyən dəyişikliklər edilmişdir. Qacarlar dövrünə aid olan ikinci bir bölgüyə görə, ölkə 6 əsas əyalətə - Şimal-qərb, Şimal, Şərq, Cənub, Qərb və İraqi-Əcəmə (Mərkəzi) bölünmüşdür. Bu bölgüdə Azərbaycan Şimalqərb'''Şimal-qərb əyalətinə''' aid edilmişdir.
 
AzərbaycanTərkibinə Azərbaycanın daxil olduğu Şimal-qərb əyalətinə aid aşağıdakı vilayətlərin adı çəkilir:
 
* '''Ərdəbil''' (Ərşəq, Ucarud, Muğan (Biləsuvar), Nəmin, NeyərNir, Astara, Meşkin),
* '''Urmiya''' (MərqurMərgəvər, TərqurTərgəvər, Ənzəl, BərdəstBəradost, Sumay-Bəradusti Bəradost, Sulduz, Üşnəviyyə),
* '''Təbriz''' (Rudqat (SufyanSufiyan), ƏrnəvəqƏrvənəq, Gəni, Ənzab (buraya Təsuc, Şəbüstər, XamnəXamənə, Kuzəkonan, Şərəfxana aid idi), Sərdrud, İskəndan, Üskü, Mehranrud (buraya Basmınc, Sədadya, Səhəndabad aid idi), Ucan (Hacıağa), Abbas (Tikmədağ), Bədustan, XamnerudXamənərud (Şəhrək),
* '''Xoy''' (Çors, Kirs, Ovacıq, Çaldıran, Qotur, Maku, Salmas, Dilməqan, Çəhriq, Köhnəşəhər, Xosrovabad, Sədiqiyan),
* '''Sərab''' (Şərəbiyan, Bəraquş, Xalxal),
* '''SayinqalaSayınqala və Əfşar vilayəti''' (Tikantəpə, YalquzağacYalqızağac, Həştrud (Sərəskənd qəsəbəsi),
* '''Qaracadağ vilayəti''' (Əhər, Kəleybər, Çələbiyan, Vərgəhan və Dizmar),
* '''Marağa''' (Dehxarqan, Mamaqan, KukanGogan, BinabBünab, Əcəbşir),
* '''Mərənd''' (Zunuz, Ələmdar, QırqırGərgər, Culfa),
* '''Mokra''' (Savucbulaq, Lahican, Sərdəşt qəsəbəsi, MiyandabMiyandoab),
* '''MiyanicMiyanıc''' (Türkmənçay, Camalabad) (1, s.48).<ref name=":0" />
 
==== Pəhləvilər dövrü ====
Bu dövrə aid inzibati-ərazi bölgüsünə Tohid Məlikzadə tərəfindən çap edilmiş Türkiyə Nizami Ordusu nümayəndəsinin 1927-ci ildə tərtib etdiyi “İran Azərbaycanı tədqiq raporu” adlı kitabda (kitab İranda “Azərbaycan Pəhləvi hakimiyətinin ilk illərində” adı ilə çap edilmişdir) rast gəlinir.
 
Burada Azərbaycanda 1920-ci illərdə mövcud olan inzibati-ərazi bölgü sistemi verilmişdir. Bu mənbəyə əsasən, '''Azərbaycan əyaləti''' 12 vilayətə bölünmüşdür.
 
Bu vilayətlər, onların bölündüyü bölük və mahallar bunlar idi:
 
* '''Təbriz hakimliyi''' (mərkəzi [[Təbriz]]): Rudqat (mərkəzi SufyanSufiyan), Təsuc, Şəbüstər, Kuzəkonan, Şərəfxana, BasmıcBasmınc, Səədabad, Mehranərud (Səhəndabad), Ucar (Hacıağa), Tikmədaş, Xanımrud (Şəhrək);
* '''Ərdəbil hakimliyi''' (mərkəzi [[Ərdəbil]]): Ərşələ, Ucarud, Muğan (Biləsuvar), Nəmin, NeyərNir, Astara, Meşkin (Unar);
* '''Qaradağ hakimliyi''' (mərkəzi [[Əhər]]): Kəleybər, Çələbiyan, VərkəhanVərgəhan, Dizmar;
* '''Mərənd hakimliyi''' (mərkəzi [[Mərənd]]): Gəlinqaya, Zunuz, Ələmdar, Gərgər, Culfa;
* '''Xoy hakimliyi''' (mərkəzi [[Xoy (şəhər)|Xoy]]): Çors, Giris, Çaldıran, QuturQotur;
* '''Maku hakimliyi''' (mərkəzi [[Maku]]): AvacıqOvacıq (Kilsə kəndiKilsəkəndi), ŞutŞövt, Çaypara (QaraziyaddinQaraziyaəddin), [[Puldəşt|Ərəblər]];
* '''Salmas hakimliyi''' (mərkəzi Dilman, yəni müasir [[Salmas]] şəhəri): Köhnəşəhər, Xosrovabad, SədəqiyanSadiqiyan, ÇehriqÇəhriq;
* '''Urmu hakimliyi''' (mərkəzi [[Urmiya]]): Mərgəvər, Dəşt, Bərdəsur, Sumay, BaradustBəradost, UşnuÜşnəviyyə, Ənzəl, Tərgəvər;
* '''Mokra hakimliyi''' (mərkəzi [[Məhabad|Savucbulaq]]): Lahican, Sərdəşt, MiyandabMiyandoab, Rəhmətabad;
* '''Marağa hakimliyi''' (mərkəzi [[Marağa]]): Dehxarqan, MəməkanMamaqan, GuganGogan, BinabBünab, Əcəbşir;
* '''Sayinqala və Əfşar hakimliyi''' (mərkəzi SayinqalaSayınqala, yəni müasir [[Şahindej]] şəhəri): Tikantəpə, YalquzağacYalqızağac, Həştrud (Sərəskənd);
* '''Miyanic hakimliyi''' (mərkəzi [[Miyanə]], digər yaadı MiyanicMiyanıc): Türkmənçay, Camalabad;
* '''Sarab hakimliyi''' (mərkəzi Sarab[[Sərab]]): Şərəbiyan, Alanbəraquş, Xalxal (HerovHirov) (2, s.61-64).<ref name=":1" />
 
1932-ci ildə vahid Azərbaycan əyaləti iki əyalətə - [[Şərqi Azərbaycan ostanı|'''Şərqi Azərbaycan''']] '''əyaləti''''''[[Qərbi Azərbaycan ostanı|Qərbi Azərbaycan]] əyalətlərinəəyalətinə''' bölündü. Bu bölgüdə Azərbaycan ərazisindən Xoy, Rzaiyyə, Savucbulaq, Şahpur, Maku, MiyandabMiyandoab ayrılaraq yeni təşkil olunmuş onuncu'''10-cu nahiyəyə''' daxil edildi. Bu bölgənin mərkəzi Rzaiyyə oldu. Şərqi Azərbaycana isə [[Astara (İran)|Astara]], Dəbil, BolukBölük-ei Səlasə, Təbriz, [[Culfa (İran)|Culfa]], [[Çaroymaq şəhristanı|ÇəharoymaqÇaroymaq]], Xalxal, Sərab, SayinqalaSayınqala, Qaracadağ, Gərmrud, Mərənd, Marağa daxil idi (1, s.50).<ref name=":0" />
 
1937-ci ilin noyabr ayında İranın yeni bölgüsü aparılarkən ölkə 6 [[ostan]]a bölündü. Onların tarixi adları ləğv olundu. Ostanlar Şimal-qərb, Şimal, Cənub, Mekran, Şərq, Qərb ostanları adlandırıldı.
 
Cənubi Azərbaycan ərazisi '''3-cü''''''10-cu bölgə''' ilə birlikdə '''Şimal-qərb ostanına''' aid edildi. Bu ostan 6 şəhristandan ('''Ərdəbil''', '''Təbriz''', '''Xoy''', '''Rzaiyyə''', '''Marağa''', '''Mahabad''') ibarət idi.
 
* '''Ərdəbil şəhristanına''' Ərdəbil ətrafı, Ucarud, Muğan, Meşkin, Ərşəq, Nəmin, VəlgicVilgic, Astara, Xalxal və onun ətrafı;
* '''Təbriz şəhristanına''' Məvaze-yeyi Xan, [[Bostanabad|Ucan]], Abbas, Mehranrud, [[Üskü]], Veydəhər, [[Azərşəhr|Dehxarqan]] (tarixi adı Tufarqan, indiki adı Azərşəhr - C.M.), Sərdsəhra, Rudqat, ƏrvənqƏrvənəq, Ənzab, Şəha, [[Mərənd]], [[Hadişəhr|KərkərGərgər]], Yekanat, Bədustan, XanemrudXanımrud, Alan Bəraquş, Əhər, Diklə, Yaft, ƏzəndelÜzümdil, Gərmadüz, Meyxan, Ənkut, Meşəpara, Dizmar, Didangəh, Keyvan-e Kəleybər, Sərab, Gərmrud, Yərvanan, Kələbuz, [[Kənduvan|Kəndovan]], [[Həştrud]], Quruçay, Gərmxaran, Qoçkanlı;
* '''Xoy şəhristanına''' Xoy, Qotur, Çaybasar, [[Çaldıran şəhristanı|Çaldıran]], AvacıqOvacıq, Sökmənabad, Maku, Bəycik, Qaraqoyunlu, [[Çaypara şəhristanı|Çaypara]];
* '''Rzaiyyə şəhristanına''' Rzaiyyə şəhəri ([[Urmiya]] şəhərinin [[Rza şah Pəhləvi|RzaiyyəRza şəhərişah Pəhləvinin]] şərəfinə verilərək dəyişdirilmiş adı) və ətrafı, Nazlıçay, Bərgişli çay, TərqurTərgəvər, MərqurMərgəvər, ŞapurŞahpur ([[Salmas]] şəhərinin dəyişdirilmiş adı), Çəhriq, Sumay-ei BəradustBəradost, [[Üşnəviyyə]];
* '''Mahabad şəhristanına''' [[Məhabad|Mahabad şəhəri]] və ətrafı, ŞəhreŞəhr-i Viran, Qarasu, [[Nəqədə|Sulduz]], Köhnə Lahican, Teymur eli, Turcan, ƏxtəçiAxtaçı, [[Sərdəşt]] və ətrafı, [[Saqqız (şəhər)|Saqqız]] və [[Banə]];
* '''Marağa şəhristanına''' Binacı, Dizəc, Satılmış, Səracı, Qavdul, [[Miyandoab|Miyandab]], Acarlı, Çəhardolu, [[Şahindej]], Tikantəpə, Səfaxana daxil idi (1, s.52).<ref name=":0" />
[[Fayl:Iran1934.PNG|thumb|345x345px|İranın 1937-1960-cı illər arası inzibati bölgüsünün təxmini xəritəsi. Bu illər ərzində ostanlar rəsmi olaraq xüsusi adlarla yox, 1-10 arası müvafiq rəqəmlərlə adlandırılırdı.]]
1937-ci ilin dekabrında ostanlar üzrə bölgü yenidən aparıldı. Ölkə 10 ostana, 49 şəhristana və 290 bəxşə bölündü. Bu dəfə ostanların adları dəyişdirilərək 1-dən 10-a qədər rəqəmlərlə əvəz edildi. Bunlar müvafiq olaraq (Gilan mərkəzli) "birinci ostan", (Mazandaran mərkəzli) "ikinci ostan", (Şərqi Azərbaycan mərkəzli) "'''üçüncü ostan'''", (Qərbi Azərbaycan mərkəzli) "'''dördüncü ostan'''", (Kirmanşah mərkəzli) "beşinci ostan", (Xuzistan mərkəzli) "altıncı ostan", (Fars mərkəzli) "yeddinci ostan", (Kirman mərkəzli) "səkkizinci ostan", (Xorasan mərkəzli) "doqquzuncu ostan" və (İsfahan mərkəzli) "onuncu ostan" idi.
 
1930-cu illərdə aparılmış bölgülərdən sonra nəticə olaraq, [[Zəncan]] [[Gilan ostanıQəzvin]]na şəhərləri və onların ətraf əraziləri Gilanda mərkəzləşmiş 1-ci ostana, [[Həmədan]] şəhəri və onun ətraf ərazisi isə [[KürdüstanKirmanşahda ostanı]]namərkəzləşmiş 5-ci ostana qatıldı. Ərdəbilin Səfarud adlanan bölgəsi 1-ci, yəni Gilan ostanına aid olanostanın [[Rəşt şəhristanı]]na birləşdirildi. Cənubi Azərbaycanın qalan ərazisi mərkəzi Təbriz olmaqla '''üçüncü ostan''' (Şərqi Azərbaycan), mərkəzi RzaiyəRzaiyyə (Urmiya) olmaqla '''dördüncü ostan''' (Qərbi Azərbaycan ostanı) arasında bölüşdürüldü. Üçüncü ostana həmçinin Ərdəbil şəhəri, dördüncü ostana isə [[Xoy (şəhər)|Xoy]], [[Məhabad|Mahabad]], [[Marağa]] və [[Bicar]] şəhərləri daxil idi.
 
1938-ci ildə yenidən inzibati bölgü aparıldı. İran ərazisi 17 ostana bölündü. Bu bölgüdə [[Zəncan]] ərazisi [[Mərkəzi ostanı|Mərkəzi ostan]]a qatıldı.
 
1940-cı illərdə [[Saqqız şəhristanı|Saqqız]] bölgəsi Mahabaddan ayrılıb [[Sənəndəc şəhristanı]]na (5-ci -ostanın [[KürdüstanSənəndəc ostanışəhristanı]])na birləşdirildi. Daha sonra Saqqızda ayrıca olaraq [[Saqqız şəhristanı|Saqqız ayrıca bir şəhristan]] elan olunduyaradıldı, [[Banə]] və [[Sərdəşt]] əraziləri də 4-cü ostanın [[Məhabad şəhristanı|Mahabad şəhristanışəhristanından]]nın tabeliyindən çıxarılıb [[5-ci ostanın Saqqız şəhristanı]]naşəhristanına qatıldı. Lakin bir müddət sonra göstərilən ərazilərdən yalnız Sərdəşt yenidən 4-cü ostanın (Qərbi Azərbaycan) ərazisində yerləşən Mahabad şəhristanının tərkibinə daxil edildi.
 
1940-cı illərdə daha bir neçə ərazi 4-cü ostandan ayrılıb 5-ci ostanın ərazisinə qatıldı. 1945-ci ildə 4-cü ostana aid olan [[Bicar şəhristanı]] öncə bu ostanın tabeliyindən çıxarılaraq birbaşa mərkəzə tabe edildi, 1946-ci ildə isə 5-ci ostana əlavədaxil edildi. Təqribən eyni zamanda [[Təkab|Tikab]] bölgəsi də 4-cü ostanaostanın aid[[Marağa şəhristanı|Marağa şəhristanından]] çıxarılaraq 5-ci ostana,ostanın [[Sənəndəc şəhristanı|Sənəndəc şəhristanına]] verildi., Lakinlakin bir ay sonra yenidən Marağa şəhristanına birləşdirildiqaytarıldı.
 
1950-ci illərdə İranın inzibati ərazi bölgüsü yenidən bir neçə dəfə dəyişdirilərək əvvəl 11, daha sonra isə 14 ostana ayrıldı. Cənubi Azərbaycan ərazisi də bir daha bölündü. Onun tərkibinə daxil olan [[Astara (İran)|Astara]] ərazisi [[Gilan ostanı|Gilan]]a, [[Savə]] isə [[Tehran ostanı|Tehran]]a qatıldı. Ümumiyyətlə, Astara şəhəri XX20-ci əsrdə həyata keçirilmiş inzibati bölgü zamanı vaxtaşırı olaraq gah [[Gilan ostanı|GilanGilana]], gah da [[Şərqi Azərbaycan ostanı|Şərqi AzərbaycanAzərbaycana]] ostanına aid edilirdi.
 
1960-cı ildə İranın inzibati bölgüsündə aparılan dəyişikliklərə görə ostanların rəqəmlərlə adlandırılması aradan qaldırıldı. 3-cü və 4-cü ostanlar Şərqi Azərbaycan və Qərbi Azərbaycan ostanları adlandırıldı.
 
1960-1970-ci illərdə yenidən aparılan inzibati-ərazi bölgülərində İran ərazisi 13 ostana, əvvəl 8, daha sonra isə 11 fərmandarlığa (qubernatorluq) və 151 şəhristana bölündü. [[Həmədan]][[Zəncan]] əvvəlcə ayrıca fərmandarlıqlar kimi qəbul olundu., Dahadaha sonra, isə (1973-cü il)ildə isə ayrıca ostanlara çevrildilər. Ərdəbil şəhristanına aid olan [[Astara şəhristanı|Astara şəhəri də ayrıca şəhristan]] (1968) oldu.
[[Fayl:Şərqi Azərbaycan ostanı, 1993-cü il.png|thumb|343x343px|[[Şərqi Azərbaycan ostanı]]nın 1993-cü ildəki inzibati bölgüsünün xəritəsi (indiki [[Ərdəbil ostanı]] ərazisinin Şərqi Azərbaycan ostanından ayrılmasına qədərki dövrdə)]]
[[Rza şah Pəhləvi|Rza şah]] dövründə aparılan bölgü siyasəti yalnız iqtisadi siyasət deyildi. Onun əsas qayəsini, İranı təkdilli, təkmillətli dövlətə çevirmək siyasəti təşkil edirdi. Bu yöndə görülən işlərdən biri də qeyri-fars mənşəli yer adlarının aradan aparılması idi. Bunu ostanlara bölgü keçirməklə, bu ostanların adlandırılmasında yeridilən siyasətlə bərabər, bu dövrdə yer adlarının dəyişdirilməsi də sübut edir.
Bu dəyişikliklərə nümunə olaraq aşağıdakıları göstərmək olar:
 
* MakıMaku yaxınlığında yerləşən ƏrəbƏrəblər kəndinin adı dəyişdirilərək PoldəştPuldəşt adlandırıldı.
* Yenə də MakıMakudan yaxınlığında (cənubqərbində)cənub-qərbdə yerləşən Qaraeyni adlı yaşayış məskəninin adı SiyahçeşmeSiyahçeşmə ilə əvəz olundu.
* Bundan başqa, dəmiryolu vağzalları və Urmiya gölü üzərində yerləşən limanların da adlarında dəyişikliklər edildi. Yam dayanacağı “Peyam”“Pəyam”, Hülakü dayanacağı “Hərzənd”, Qaragöz dayanacağı “Zal”, Dizəc Xəlil dayanacağı “Dizə”, Ağgünbəd limanının adı “Sefidgonbəd”“Səfidgünbəd”, Naharxaran limanı isə “Namavəran” ilə əvəz olundu (1, s.51).<ref name=":0" />
 
==== İslam Respublikası dövrü ====
[[İran|İran İslam Respublikası]] elan olunduqdan sonra da inzibati ərazi bölgüsündə aparılan dəyişikliklər davam etdi. Ölkə əvvəlcə 24, daha sonra isə 28 ostana bölündü.
 
1990-cı illərin əvvəllərində Cənubi Azərbaycan ərazisi əsasən '''[[Şərqi Azərbaycan ostanı|Şərqi Azərbaycan]]''' ([[Ərdəbil şəhristanı|Ərdəbil]], [[Əhər şəhristanı|Əhər]], [[Bünab şəhristanı|BinabBünab]], [[Bostanabad şəhristanı|Bostanabad]], [[Təbriz şəhristanı|Təbriz]], [[Xalxal şəhristanı|Xalxal]], [[Sərab şəhristanı|Sərab]], [[Şəbüstər şəhristanı|Şəbüstər]], [[Kəleybər şəhristanı|Kəleybər]], [[Marağa şəhristanı|Marağa]], [[Mərənd şəhristanı|Mərənd]], [[Meşkinşəhr şəhristanı|Meşkinşəhr]], Muğan, [[Miyanə şəhristanı|Miyanə]], [[Heris şəhristanı|Heris]], [[Həştrud şəhristanı|Həştrud]], [[Biləsuvar şəhristanı|Biləsuvar]], [[Parsabad şəhristanı|Parsabad]]), '''[[Qərbi Azərbaycan ostanı|Qərbi Azərbaycan]]''' ([[Urmiya şəhristanı|Urmiya]], [[Bükan şəhristanı|BukanBükan]], [[Piranşəhr şəhristanı|Piranşəhr]], [[Təkab şəhristanı|TikabTəkab]], [[Xoy şəhristanı|Xoy]], [[Sərdəşt şəhristanı|Sərdəşt]], [[Salmas şəhristanı|Salmas]], [[Şahindej şəhristanı|Şahindej]], [[Maku şəhristanı|Maku]], [[Məhabad şəhristanı|Mahabad]], [[Miyandoab şəhristanı|MiyandabMiyandoab]], [[Nəqədə şəhristanı|NəqdəNəqədə]]), '''[[Həmədan ostanı|Həmədan]]''' ([[Tuysirkan şəhristanı|TəvisərkanTuysərkan]], [[Kəbudər Ahəng şəhristanı|Kəbudərahəng]], [[Məlayir şəhristanı|MəlayerMəlayir]], [[Nəhavənd şəhristanı|Nəhavənd]], [[Həmədan şəhristanı|Həmədan]], [[Əsədabad şəhristanı|Əsədabad]]), '''[[Zəncan ostanı|Zəncan]]''' ([[Əbhər şəhristanı|Əbhər]], [[Takistan şəhristanı|TakestanTakistan]], [[Xudabəndə şəhristanı|Xudabəndə]], [[Zəncan şəhristanı|Zəncan]], [[Qəzvin şəhristanı|Qəzvin]]) ostanları arasında bölünmüşdür (3, s.5).<ref>3. Salname-ye amar-e keşvər 1371. Şomare-ye mosəlsəl-e nəşriyyat-e mərkəz-e amar-e İran:1849, çap dər çapxane-ye mərkəz-e amar-e İran, 1372.</ref>
 
1993-cü ildə [[Ərdəbil ostanı|Ərdəbil ayrıca ostan]] elan edildi. Daha sonra isə Qəzvin ərazisi Zəncan ostanından ayrılaraq [[Qəzvin ostanı|müstəqilQəzvin əyalətostanını]] oldutəşkil etdi.
 
=== 21-ci əsrdəki vəziyyət ===
İran İslam Respublikası Statistika mərkəzinin 2006-cı ilin hesablamaları üzrə nəşr etdirdiyi “Ərazinin və əhalinin ümumi hesablanmasına” əsasən, demək olar ki, ölkə 30 ostan, 336 şəhristan, 889 bəxş, 2400 dehestandehistan, 1012 şəhər, 63904 kiçik yaşayış məskəninə bölünmüşdür (4, s.24).<ref>4. Nətayec-e təfsili-ye sərşomari-ye omumi-ye nofus-oməskən - 1385. Koll-e keşvər, şomare-ye mosəlsəl-e nəşriyyat-e Mərkəz-e Amar-e İran: 4232, Mərkəz-e Amar-e İran, 1387.</ref> Bu bölgüyə görə, 6 ostan, bu ostanlara aid edilən 62 şəhristanşəhristandan ibarət Cənubi AzərbaycanınAzərbaycan ərazisinə aşağıdakılar daxildir.:
 
* O cümlədən [[Şərqi Azərbaycan ostanı|Şərqi Azərbaycan]]a 45,663 km<sup>2</sup> əraziyə malik olaraq 19 şəhristan, 24 bəxş, 58 şəhər, 141 dehestan aid edilir. Ostanın ərazisi 45663 km2dehistandan -diribarətdir.
* [[Qərbi Azərbaycan ostanı]]nın payına37,465 km<sup>2</sup> əraziyə malik isəolaraq 14 şəhristan, 36 bəxş, 57 şəhər və 141 dehestandehistandan, 57 şəhər,toplamda 2731-i daimi olmaqla 3091 yaşayış məskəniməskənindən düşüribarətdir (6, s.52). Ərazisi 37465 km2 -dir.
* [[Ərdəbil ostanı]]nın payına17,844 km<sup>2</sup> əraziyə malik olaraq 10 şəhristan, 27 bəxş, 23 şəhər, 69 dəhestan düşməklə 17844 km2 ərazini69 əhatədehistandan ediribarətdir.
* [[HəmədanZəncan ostanı]] 921,773 şəhristankm<sup>2</sup> əraziyə bumalik şəhristanlaraolaraq aid7 olanşəhristan, 2516 bəxş, 27şəhər18 şəhər7346 dehestandandehistandan ibarətdir. Ərazisi 19,368 km2 -dir.
* [[ZəncanQəzvin ostanı|Zəncan]] 2177315,567 km2km<sup>2</sup> əraziyə malik olubolaraq 75 şəhristan, 1619 bəxş, 1825 şəhər, 46 dehestandan,dehistandan ibarətdir.
* [[QəzvinHəmədan ostanı|Qəzvin]] isə19,368 15567 km2km<sup>2</sup> əraziyə malik olubolaraq 59 şəhristan, 1925 bəxş, 2527 şəhər, 46 dehestandan təşkil73 olunmuşdurdehistandan (5)ibarətdir.<ref>5. Ətləs-e rahnəmai-ye ostanha-ye İran, enteşarat-e sazeman-e coğrafiyai-ye niruha-ye mosəlləh, 1390.</ref>
 
Bundan başqa, bu altı ostana qonşu olan [[Gilan ostanı|Gilan]], [[Kürdüstan ostanı|Kürdüstan]], Fars və s. ostanlara aid edilən bəzi ərazilər elmi mənbələrdə və ya kütləvi informasiya vasitələrində azərbaycanlıların kompakt yaşayış yerləri və Cənubi Azərbaycanın tarixi əraziləri kimi qeyd olunur. Cənubi Azərbaycanda və ümumiyyətlə İranda yaradılmış tələbə və ziyalı təşkilatlarının nəşr etdirdikləri bir çox buraxılışlarda Cənubi Azərbaycan ərazisinə aid edilən bu və ya başqa bölgələrdən bəhs edilmişdir. Bu kimi ərazilərə [[Astara (İran)|Astara]], [[Savə]], [[Bicar]], [[Qürvə|Qərvə]], Şəkərəli, [[Sonqur]] kimi vilayətlər daxildir.
 
2006-2010-cu illərdə İranda ostanlara bölgü yenidən aparılaraq onların sayı otuz ikiyə32-yə çatdırılmışdır. Qərbi Azərbaycan ostanında üç yeni şəhristan - [[Puldəşt şəhristanı|PoldəştPuldəşt]], [[Çaypara şəhristanı|Çaypara]], [[Şövt şəhristanı|ŞutŞövt]] yaradılmışdır.
 
* Son dövrlərdə internet səhifələrində və digər kütləvi informasiya vasitələrində Xoy, MiyandabMiyandoab, Marağa, mərkəzi Mahabad və ya BukanBükan olmaqla '''''KordestaneKordestan-e Mokri''''' ostanlarıostanının yaradılması təklifləri irəli sürülür.
* Xoy şəhəri mərkəz olmaqla '''''Xoy-Sərhəd''''' ostanının yaradılması layihəsi isə artıq nazirlər kabinetinə təqdim olunmuşdur. İİR-in sabiq prezidenti [[Mahmud Əhmədinejad]] Xoya etdiyi səfəri zamanı əhali qarşısında çıxış edərək, qısa bir zamanda nazirlər kabinetinə Xoy-Sərhəd ostanının yaradılması ilə bağlı göstəriş verəcəyini qeyd etmişdi (7).<ref>7. <nowiki>http://ata-khoy.blogfa.com/post-32.aspx</nowiki></ref>
 
8. Astara şəhristanı (8, s.66).<ref>8. Ş.Tağıyeva., Ə.Rəhimli.,S.Bayramzadə. Güney Azərbaycan (məlumat kitabı). Bakı, “Orxan”, 2000.</ref>
 
XX əsrin 201920-ci illərindənillərdən etibarən İranda aparılmış inzibati ərazi bölgüsü prosesini nəzərə alaraq Cənubi Azərbaycana aid olan bölgələri aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:
 
# Cənubi Azərbaycan ərazinə aid edilən əyalətlər ([[ostan]]lar): Cənubi Azərbaycan ərazisi 6 ostana (Şərqi Azərbaycan, Qərbi Azərbaycan, Ərdəbil, QəzvinZəncan, HəmədanQəzvin, ZəncanHəmədan) bölünmüşdür.
# Cənubi Azərbaycan ərazisinə aid edilən əyalətlərdən kənarda qalan bölgələr ([[şəhristan]]lar): Müxtəlif dövrlərdə [[Kürdüstan ostanı]]naostanına aid edilən [[Bicar]] və [[Qürvə|Qərvə]], Gilan ostanına aid edilən Astara, FarsMərkəzi ostanına aid edilən Savə mənbələrdə Cənubi Azərbaycan ərazisi kimi qeyd olunur.
 
Beləliklə, İranın tərkibində Cənubi Azərbaycanın inzibati-ərazi bölgüsü tarixindən aydın olur ki, burada sabit inzibati-ərazi bölgüsü olmamışdır. XX20-ci əsrin əvvəllərindən, Pəhləvilər hakimiyyətinin ilk dövrlərindən başlayaraq Cənubi Azərbaycan ərazisi kiçik inzibati ərazi vahidlərinə bölünmüşdür. Bu bölgü yalnız iqtisadi əsaslara malik olmayıb, siyasi xarakter də daşımışdır. Belə ki, mərkəzi hakimiyyət Cənubi Azərbaycanın torpaqlarını müxtəlif inzibati-ərazi vahidləri arasında bölməklə etnik konsolidasiyanın qarşısını almağa çalışmışdır.<ref>Cəmalə Mirzəyeva - XX əsrdə Güney Azərbaycan ərazisində aparılmış inzibati-ərazi bölgüsü haqqında (“Güney Azərbaycan: tarix və müasirlik”. Bakı, “Zərdabi” nəşriyyatı, 2014, 216 səh.) http://shirvan.cls.az/front/files/libraries/2474/books/812713203.pdf</ref>
 
==== Azərbaycan-Kürdüstan sərhədi ====
Hazırda [[Kürdüstan ostanı]]nın sərhədləri daxilində yerləşən [[Bicar şəhristanı|Bicar]] və [[Qürvə şəhristanı|Qürvə]] şəhristanlarının ərazisi tarixən Azərbaycan hüdudları daxilində yerləşibləryerləşirdi. Bu ərazi miladdan öncə manena-midiya[[Atropatena]] dövləti, sasanılərsonralar zamanıisə və…Sasanilər zamanlardadövründə Azərbaycan sınırlarındasərhədləri yerləşibdirdaxilində yerləşirdi.
 
Qacar sülaləsinin ikinci padşahı [[Fətəli şah Qacar|Fətəli şah Qacarın]] dövründə (1213–1176hicri şəmsi təqvimiylə 1176-1213, 1834–1797hicri miladiqəməri təqvimiylə 1212-12501250–1212miladi qəməritəqvimlə 1797-1834-cü illər illərindəarasında) hələ [[Həmədan ostanı|Həmədan]], [[Zəncan ostanı|Zəncan]] və indiki Kürdüstan əyalətinəostanına tabi olan Bicar, Gərrus və Qürvə Azərbaycan sərhədlərində yerləşirdilər. "Əfzəl ət-Tarix"də yazılan kimi Fətəli şahın dövründə şahzadələrin hər birisi bir vilayətin başçılığına təyin olunurdular, ancaq o zaman şahzadə Dara hökümətsiz qalır, sədr-i əzəm Şəfisədr belə qərara gəlir ki, Qəzvin, Gərrus, Həmədan və Fəlan bölüyünü Azərbaycandan ayırıb Zəncanla birlikdə Xəmsə vilayətini yaratsın ki, şahzadə oranı idarə edə bilsin. Bu zaman Xəmsə vilayəti Azərbaycana tabe qalır və şahzadə nayib üs-səltənə nəzəri altında işə başlayır (Qacarlar dövrü Təbriz ikinci paytaxt kimi naibüssəltənənin məkanı idi). Fətəli şahın ölümündən sonra Məhəmməd şah hökümətə və Mirzə ağası [[sədrəzəm]]liyə çatır. Vəzir Məhəmməd Sadıq xan Gərrusinin ölümündən sonra 1260-cı qəməri ilində Gərrus vilayətini naibüssəltənənin ixtiyarı altından çıxardır və idarəsini müstəqil edir ki, şah və sədr-i əzəm edə və oranın hakimini rahatcasına əzl və nəsb edə bilsinlər.<ref>[http://www.zibaweb.com/bijarhistory1.htm از بام ایران تا سرزمین طوفان] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120223120238/http://www.zibaweb.com/bijarhistory1.htm |date=2012-02-23 }} / محمد کامیار . _ تهران : شرکت توسعه کتابخانه های ایران , 1380 . 366 ص . : مصور , نقشه , جدول , عکس .</ref>
 
1325-ci qəməri ilində İranın əyalətlər və vilayətlər qanunu (qanun-e iyalat və vilayat-e İran) Milli Məclisin təsvibindən keçdi, və bu qanun əsasında İran 27 əyalət və vilayətə bölündü. Bu bölünmələr əsasında Gərrus hələ də müstəqil bir vilayət kimi saxlanıldı. Pişəvərinin başçılığı altında Azərbaycan Milli Höküməti dövründə Gərrusu ələ keçirməyə cəhd olunmuşdu.
 
==== Azərbaycan-Gilan sərhədi ====
[[Sasanilər İmperiyası|Sasanilər]] zamanı hazırkı [[Gilan ostanı|Gilan ostanının]] Azərbaycanaərazisi Adurbadaqan (Azərbaycan) kustuna tabedaxil idi.<ref name="Markwart"/><ref name="irşadifər"/> [[Astara şəhristanı]] bu ostanın son bölgəsi kimi 1339 (H.Ş) (1961-ci M)dəildə Azərbaycandan ayrılıb [[Gilan ostanı]]na verildi.<ref>http://www.karkan.ir/post-1542 تاریخچه آستارا</ref> 1386 (2008)-incici ildə bu bölgənin [[Ərdəbil ostanı|Ərdəbil ostanına]]nan qaytarmığıqaytarılmasına cəhd göstərilmiş, və bununla bağlı mətrəhtələblər olsadadaha nəhayətdəsonralar uğursuzda olduedilmişdir.<ref>{{Cite web |title=خبرگزاري فارس، الحاق آستارا به استان اردبيل قطعي مي‌شود |url=http://www.farsnews.com/printable.php?nn=8605210114 |access-date=2012-02-07 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304210643/http://www.farsnews.com/printable.php?nn=8605210114 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=آستارا را پيش بندر شهر اردبيل نوشته اند |url=http://www.ardabil.info/DiscView.asp?mid=422&forum_id=10& |access-date=2012-02-07 |archive-date=2011-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111002061003/http://www.ardabil.info/DiscView.asp?mid=422&forum_id=10& |url-status=dead }}</ref>
 
== Mənbə ==