"Monoteizm" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

20 bayt çıxarıldı ,  6 ay öncə
Düzəlişin təsviri yoxdur.
Redaktənin izahı yoxdur
Redaktənin izahı yoxdur
{{vikiləşdirmək}}
{{mənbə azlığı}}
{{Din}}
'''Monoteizm''' ({{langdil-gr|μόνος}} — ''tək'', {{langdil-gr|θεός}}, ''Tanrı'') — təktanrıçılıqla bağlı dini dünyagörüş və nəzəriyyə. İslam, Xristianlıq və Yəhudilik ən məşhur monoteist dinlərdir. Bunları "İbrahimi" monoteistik dinlər adlandırırlar, çünki rəvayətlərdə onların hamısının mənşəyi İbrahim peyğəmbərdən gəlir. Monoteizmə başqa baxışlar da vardır.
 
== İbrahimi təlimlərdə monoteizm ==
İbrahimi monoteisminə xas olan xüsusiyyətlər aşağıdakılardır:
 
'''1.'''# Bütün varlığı tanrı yoxluqdan Öz sözü ilə yaratmışdır;
# Tanrı yaratdığı maddi dunyada hər an mövcuddur və onu idarə edir. O təzahürlər vasitəsi ilə yox, hər an şəxsən kainatda mövcuddur və onu idarə edir.
 
'''3.'''# Monoteist təlimlərində şərti olaraq iki mərhələyə bölünür:
'''2.''' Tanrı İslama görə Zamansız və Məkansızdır.
:a) Bütün dünyanın 6 günə yaradılılmış;
 
:b) Mövcud dünyada daim baş verən yaradılış. Hər bir canlının həyata gəlməsi, ağacların çiçək açması və s. hallar bunun örnəyidir.
'''3.''' Monoteist təlimlərində şərti olaraq iki mərhələyə bölünür:
'''4.'''# Tanrı dünyanı yoxdan öz kamil iradəsi ilə yaratmışdır. İbrahimi monoteizmində isə iddia edilir ki, Tanrı Öz sözünü müqəddəs kitablar vasitəsilə insanlara peyğəmbərlər vasitəsi ilə çatdırmışdır və orada yaradılışın necə baş verməsi haqqında məlumat vardır.
a) Bütün dünyanın 6 günə yaradılılmış;
'''5.'''# Kainatın idarə edilməsində Tanrının heç bir yardımçıya ehtiyacı yoxdur. O özü, heç bir kömək olmadan bütün dünyanı idarə edir və hər bir prosesi nəzarət altında saxlayır. Onun razılığı olmadan heç nə baş verə bilməz. Tanrı tərəfindən yaradılan məlakələrin azad iradəyə malik olub-olmaması ilahiyyatçılar arasında mübahisəli məsələdir. Onlar bir-biri ilə onda razılaşırlar ki, mələklər özbaşına heç bir qərar qəbul edə bilməzlər və Tanrının iradəsini yerinə gətirirlər.
b) Mövcud dünyada daim baş verən yaradılış. Hər bir canlının həyata gəlməsi, ağacların çiçək açması və s. hallar bunun örnəyidir.
'''6.'''# Tanrının əzəli sifətləri (atributları) vardır. Onların vasitəsi ilə O dünyada təzahür olunur.
 
'''7.'''# Tanrı bütün insanlarla bilavasitə ünsiyyətə girmir. Onun sözü yalnız xüsusi insanlar – elçilər (peyğəmbərlər) tərəfindən insanlara çatdırılmışdır.
'''4.''' Tanrı dünyanı yoxdan öz kamil iradəsi ilə yaratmışdır. İbrahimi monoteizmində isə iddia edilir ki, Tanrı Öz sözünü müqəddəs kitablar vasitəsilə insanlara peyğəmbərlər vasitəsi ilə çatdırmışdır və orada yaradılışın necə baş verməsi haqqında məlumat vardır.
'''8.'''# Bütün ibadətlər yalnız Tanrıya edilməlidir. Ondan başqa heç bir ibadətə layiq varlıq yoxdur.
 
'''9.'''# Tanrı ilə insanların arasında heç bir vasitəçi varlıqlar və ya obyektlər yoxdur. Vasitəçiliyə hər bir iddia [[politeizm]]in əlaməti sayılır.
'''5.''' Kainatın idarə edilməsində Tanrının heç bir yardımçıya ehtiyacı yoxdur. O özü, heç bir kömək olmadan bütün dünyanı idarə edir və hər bir prosesi nəzarət altında saxlayır. Onun razılığı olmadan heç nə baş verə bilməz. Tanrı tərəfindən yaradılan məlakələrin azad iradəyə malik olub-olmaması ilahiyyatçılar arasında mübahisəli məsələdir. Onlar bir-biri ilə onda razılaşırlar ki, mələklər özbaşına heç bir qərar qəbul edə bilməzlər və Tanrının iradəsini yerinə gətirirlər.
 
'''6.''' Tanrının əzəli sifətləri (atributları) vardır. Onların vasitəsi ilə O dünyada təzahür olunur.
 
'''7.''' Tanrı bütün insanlarla bilavasitə ünsiyyətə girmir. Onun sözü yalnız xüsusi insanlar – elçilər (peyğəmbərlər) tərəfindən insanlara çatdırılmışdır.
 
'''8.''' Bütün ibadətlər yalnız Tanrıya edilməlidir. Ondan başqa heç bir ibadətə layiq varlıq yoxdur.
 
'''9.''' Tanrı ilə insanların arasında heç bir vasitəçi varlıqlar və ya obyektlər yoxdur. Vasitəçiliyə hər bir iddia [[politeizm]]in əlaməti sayılır.
 
== Başqa təlimlər ==
 
Qeyri-ibrahimi monoteistik təlimlərin baxışları aşağıda verilmiş kimidir:
'''1.'''# Bir olan Tanrı dünyanı yaradandan sonra onun inkişafını təmin edən prinsiplər və səbəb-nəticə ki qanunlar qoyaraq ondan aralanmış və artıq dünyanı bilavasitə idarə etmir. Bu kimi təlimləri [[Deizm|deistik]] adlandırırlar.
 
'''2.'''# Bütün varlığın Tanrının hissələri olması və varlığın vəhdəti haqqında təlimlər də vardır. Onlar da bir olan Tanrı ideyası ilə çıxış edir, ancaq təməlçi dini təlimlərdən fərqli olaraq onu varlıqda görür. Onlara [[Panteizm|panteist]] deyirlər.
'''1.''' Bir olan Tanrı dünyanı yaradandan sonra onun inkişafını təmin edən prinsiplər və səbəb-nəticə ki qanunlar qoyaraq ondan aralanmış və artıq dünyanı bilavasitə idarə etmir. Bu kimi təlimləri [[Deizm|deistik]] adlandırırlar.
'''3.'''# Qeyri-ibrahimi inanclarda çoxlu tanrıların olmasına baxmayaraq, onları bir olan Tanrının təzahürləri ya da simvolları kimi təsəvvür edənlər də var (örnək üçün hind dinlərində). Bu kimi baxışların sonda bir Tanrıya bağlandığından, onları da monoteizmlə bağlayırlar.
 
'''2.''' Bütün varlığın Tanrının hissələri olması və varlığın vəhdəti haqqında təlimlər də vardır. Onlar da bir olan Tanrı ideyası ilə çıxış edir, ancaq təməlçi dini təlimlərdən fərqli olaraq onu varlıqda görür. Onlara [[Panteizm|panteist]] deyirlər.
 
'''3.''' Qeyri-ibrahimi inanclarda çoxlu tanrıların olmasına baxmayaraq, onları bir olan Tanrının təzahürləri ya da simvolları kimi təsəvvür edənlər də var (örnək üçün hind dinlərində). Bu kimi baxışların sonda bir Tanrıya bağlandığından, onları da monoteizmlə bağlayırlar.
 
== Mənbə ==
* [[Aydın Əlizadə]]. İbrahimi ənənələrində və krişnaizmdə monoteist konsepsiyasının müqayisəli təhlili. Bakı: AMEA Fəlsəfə və Hüquq institutunun "Şərq-Qərb: Sivilizasiyaların dialoqu" jurnalı, N1(2). 2006, s. 190–192.
 
{{İnanc sistemi}}
 
[[Kateqoriya:Din]]
{{İnanc sistemi}}