"Marian çökəkliyi" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

815 bayt əlavə edildi ,  1 ay öncə
Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.2
(Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.2)
}}
 
'''Marian çökəkliyi'''<ref name="soz6">{{cite web|title=Lüğətdə|url=http://soz6.com/nedir/15061/marian-cokekliyi|access-date=2015-02-14|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305002450/http://soz6.com/nedir/15061/marian-cokekliyi|url-status=live}}</ref> — [[Sakit Okean|Sakit okeanın]] qərbində yerləşən (daha dəqiq [[Filippin dənizi]]ndə) okeanik dərinsulu çökəklik, dünyaya məlum olan çökəkliklərdən ən dərinidir<ref name="Yeni">{{cite web|title=Ən dərin çökəklik|url=http://yeni.az/index.php?newsid=66629|access-date=2015-02-14|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304231104/http://yeni.az/index.php?newsid=66629|url-status=dead}}</ref>. "Marian" adı yanında olan [[Marian adaları]]na görə adlanıb.
 
Marian çökəyinin ən dərin nöqtəsi "'''Challenger Uçurumu'''"-dur ({{Dil-en|Challenger Deep}}). O, çökəkliyinin cənub-qərb hissəsində yerləşir (koordinatlar: {{coord|11|22.4|N|142|35.5|E}}). 2011 ilin ölçmələrinə görə onun dərinliyi dəniz səviyyəsindən 10 994 ± 40 m aşağı təşkil edir.
Tədqiqat 2010-cu ilin avqustundan oktyabrınadək çoxşüarlı exolotun yardımı ilə keçirilirdi ki, dənizin sahəsi (400 000 km²) haqqında ətraflı məlumatlar almışdılar. Nəticədə ən azı hündürlüyü 2,5 kilometr olan 4 okeanik dağ silsiləsi tapılmışdır, hansıki Marian çökəkliyinin səthi üstündə keçir (Sakit okean və Fillipin litosfer plitələrinin təmas yerində).
 
Tədqiqatçıların biri bunu belə başa salıb: "Bu yerdə okean yer qabığının geoloji quruluşu çox mürəkkəbdir… Bu silsilələr təxminən 180 milyon il əvvəl litosfer plitələrin daimi hərəkət prosesində formalaşmışdır. Sakit Okeanın plitəsinin uc hissəsi daha qoca və "ağır" olduğu üçün bir milyon il ərzində tədricən Filipin plitəsinin altına "sürünə-sürünə gəlir"… Bu proses zamanı qırış əmələ gəlir"<ref name="ria">{{cite web|title=Ученые обнаружили горы|url=http://ria.ru/discovery/20120208/560335759.html|access-date=2015-02-14|archive-date=2016-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160821120437/http://ria.ru/discovery/20120208/560335759.html|url-status=live}}{{ref-ru}}</ref>
 
== Geologiya ==
 
== Çökəkliyə enişlər ==
* Marian çökəkliyinin dibinə ilk eniş 23 yanvar 1960-cı ildə [[ABŞ]]-ın hərbi dəniz qüvvələri leytinantı [[Don Uolş]] və tədqiqatçı [[Jak Pikkar]] tərəfindən "Triest" batiskafında edilmişdi. Batiskafı Jak Pikarın atası [[Oqyust Pikard]] layihələşdirmişdi. Cihazlar 11, 521 metrlik rekord dərinliy qeydə almışdılar (sonrada düzəldilmiş ölçü isə 10 918). Tədqiqatçılar dibdə gözlənilmədən [[Dəniz kambalası|kambalaya]] bənzər 30 sm olan yastı balığla qarşılaşdılar<ref name=NOAA_Man_at_the_Deepest_Depth>[http://oceanexplorer.noaa.gov/history/quotes/soundings/soundings.html National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA) webpage. Section "1960 — Man at the Deepest Depth"] {{Vebarxiv|url=https://web.archive.org/web/20090509203311/http://oceanexplorer.noaa.gov/history/quotes/soundings/soundings.html |date=2009-05-09 }}{{ref-en}}</ref>.
[[Fayl:Bathyscaphe Trieste.jpg|thumbnail|right|Triest Batiskafı (layihəçi Oqust Pikard) Marian çökəkliyinə enmək üçün idarə edilə bilən ilk nəqliyyat vasitəsi]]
* Kayko ({{dil-ja|海溝}}) adlı yapon zondu 24 mart 1995-ci ildə çökəkliyin maksimal dərinlik rayonuna endirilib və 10911,4 metr dərinliyi qeydə alıb<ref name="web-japan">{{cite web|title=Japan Marin Science and Technology Center|url=http://web-japan.org/atlas/technology/tec03.html|access-date=2015-02-14|archive-date=2011-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20110818115320/http://web-japan.org/atlas/technology/tec03.html|url-status=live}}{{ref-en}}</ref>. Zondun nümunə kimi götürmüş lildə [[Foraminifera]] sayılan canlı orqanizmlər tapılıb.
* 31 may 2009-cu ildə Marian çökəkliyinin dibinə Nereus avtomatik sualtı aparatı daldı. Aparat 10 902 metr dərinliyə enib, burada video çəkib, bir neçə fotoşəkil edib, həmçinin dibində çöküntülərinin nümunələri toplamışdı.
* [[Rejissor]] [[Ceyms Kemeron]] 26 mart 2012-ci il tarixində, dünya okeanının ən dərin nöqtəsinə çatan üçüncü və bunu tək edən ilk insan oldu. Bura enən ilk iki şəxsdən fərqli olaraq Kemeron 3 saat keçirmişdir<ref name="azadlıq radiousu">{{cite web|title=James Cameron Mariana çökəkliyinə enə bilən 3-cü şəxs oldu|url=http://www.azadliq.org/content/article/24527591.html|access-date=2015-02-14|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305010157/http://www.azadliq.org/content/article/24527591.html|url-status=live}}</ref>. Kemeron oraya [[Deepsea Challenger]] adında olan biryerli batiskafda dalmışdır. Bu enmə aparatda şəkil və video çəkmək üçün bütün avadanlıqlarla təchiz edilmişdir, hətta kino [[3D]] formatda çəkildiyi üçün batiskafa xüsüsi işıq avadanlığı qoşulmuşdur. Kinematoqrafçı suyun 10 898 metr dərinliyinə enib<ref name="ANS press">{{cite web|title="Titanik"in rejissoru yerin dibinə batdı, çıxdı|url=http://www.anspress.com/index.php?a=2&lng=az&nid=144234|access-date=2015-02-14|archive-date=2014-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20140403105320/http://anspress.com/index.php?a=2&lng=az&nid=144234|url-status=dead}}</ref> (dalma zamanı dərinliyi müəyyən edən cihazın dəqiq hesablamaları göstərir ki, batiskaf 10898 yox, 10908 metr dərinliyə çatıb<ref>{{cite news|url=http://nat-geo.ru/article/3953-dzheyms-kemeron-pogruzhenie-na-dno-marianskoy-vpadinyi/|title=Джеймс Кэмерон: погружение на дно Марианской впадины в батискафе Deepsea Challenger|date=2013-06|publisher=Nat-Geo.ru|access-date=2015-02-14|archive-date=2015-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20150226040812/http://www.nat-geo.ru/article/3953-dzheyms-kemeron-pogruzhenie-na-dno-marianskoy-vpadinyi/|url-status=dead}}{{ref-ru}}</ref>). O, canlı orqanizmlərin süxur nümunələri götürdü və kino çəkmək üçün 3D kameraları istifadə etdi. Rejissorun çəkdiyi kadrlar "[[National Geographic Channel]]" kanalının elmi-sənədli filmin əsasını təşkil etdi.
 
== İstinadlar ==