İran ilankölgəsi (lat. Ferula persica) — çətirkimilər fəsiləsinə aiddir.

IUCN Qırmızı Siyahısna göre növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar '' kateqoriyasına aiddir – VU A2c+3c; B1ab(iii). Azərbaycanın nadir növüdür.[1][2]

Qısa morfoloji təsviriRedaktə

Çoxillik bitkidir. Yarpaqları tez quruyan, bozumtul, hər iki tərəfədən qısa tüklü, kökətrafı yarpaqları qısa, yoğunsaplaqlı, enli romb şəklində, üçər, üçqat lələkvari yarılmışdır. Gövdə yarpaqları çox kiçilmiş, enli şişkin, qınlıdır. Çətirləri çoxçiçəklidir, mərkəzdəkilər oturaq, 12 -20 şüalıdır, yan tərəfdəkilər uzun, yoğun ayaqlardadır. Meyvə uzunsov ellipsvaridir, 11-14 mm uzunluğunda, 7-9 mm enindədir. [3][4]

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləriRedaktə

Çiçəkləməsi aprel-may, meyvə əmələgəlmə iyun aylarına təsadüf edir. Kserofitdir. Toxumla çoxalır. Aranda aşağı dağ qurşağına kimi quru, daşlı və gilli yamaclarda Artemisia fragrans+Pimpinella peregrina+Anthemis candidissima bitkilərindən təşkil olunmuş assosiasiyada komponent kimi iştirak edir. Dərman bitkisidir. [3][5]

YayılmasıRedaktə

Abşeron, Qobustan (Qobustan Dövlət Təbiət Qoruğunun ərazisi), Naxçıvan düzənliyi (Culfa rayonu –Darıdağ, Şərur rayonu-Ardıcdağ və Noxuddağ, Babək rayonu-Duzdağ).[3][4][6][7]

Sayı və tendensiyasıRedaktə

Antropogen amillər populyasiyanın azalmasını sürətləndirir, tədricən 30% azalmaqdadır. [4][8]

Məhdudlaşdırıcı amillərRedaktə

Mal-qara tərəfindən tapdalanma olur.

Mühafizə tədbirləriRedaktə

Yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq, yasaqlıqların yaradılması, toxum bankında toxumlarının saxlanılması, bərpasının təmin edilməsi, yeni yayılma yerlərinin axtarılması təklif olunur. 

İstinadlarRedaktə

  1. Azərbaycan Respublikasının Qırmızı Kitabı. Nadir və nəsli kəsilməkdə olan bitki və göbələk növləri, II nəşr, Bakı-2013
  2. http://redbook.az/?options=project&id=%C4%B0ran%20ilank%C3%B6lg%C9%99si
  3. 1 2 3 Флора Азербайджана, 1955
  4. 1 2 3 İbadullayeva S.C., 2004
  5. Мехтиева Н.П., 2007
  6. Azərbaycan SSR-in Qırmızı kitabı, 1989; 3. İbadullayeva S.C., 2004
  7. Movsumova N.V., İbadullayeva S.J., Sultanova Z.R., 2009
  8. Naxçıvan Mr-in Qırmızı Kitabı, 2010