Ayaz Mütəllibov

Azərbaycan Respublikasının ilk prezidenti

Ayaz Niyazi oğlu Mütəllibov (12 may 1938[1], Bakı27 mart 2022[2], Bakı) — Azərbaycan siyasi və dövlət xadimi, Azərbaycan Respublikasının 1-ci prezidenti, Azərbaycan SSR Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin sonuncu, 14-cü birinci katibi.

Ayaz Mütəllibov
Аяз Ниязи оглы Муталибов.jpg
bayraqAzərbaycan Respublikasının
1-ci Prezidenti
bayraq
8 sentyabr 1991 — 6 mart 1992
Sələfi Vəzifə təsis edilib
Xələfi Yaqub Məmmədov (i. e.)
14 — 18 may 1992
Sələfi Yaqub Məmmədov (i. e.)
Xələfi İsa Qəmbər (i. e.)
Əbülfəz Elçibəy
bayraqAzərbaycan SSR Prezidentibayraq
18 may 1990 — 5 fevral 1991
Sələfi Vəzifə təsis edilib
Xələfi Vəzifə ləğv edilib
bayraqAzərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibibayraq
25 yanvar 1990 — 14 sentyabr 1991
Sələfi Əbdürrəhman Vəzirov
Xələfi Vəzifə ləğv edilib
bayraqSovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi Siyasi Bürosunun üzvübayraq
1 iyul 1990 — 21 avqust 1991
bayraqAzərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin sədribayraq
27 yanvar 1989 — 26 yanvar 1990
Sələfi Həsən Seyidov
Xələfi Həsən Həsənov
bayraqAzərbaycan SSR Nazirlər Soveti sədrinin müavini — Dövlət Plan Komitəsinin sədribayraq
30 oktyabr 1982 — 27 yanvar 1989
Sələfi Sabit Abbasəliyev
Xələfi Rəhim Hüseynov
bayraqAzərbaycan SSR yerli sənaye naziribayraq
4 iyul 1979 — 30 oktyabr 1982
Sələfi Əlibala Əsədullayev
Xələfi Sənan Axundov
Şəxsi məlumatlar
Doğum tarixi 12 may 1938(1938-05-12)[1]
Doğum yeri
Vəfat tarixi 27 mart 2022(2022-03-27)[2] (83 yaşında)
Vəfat yeri
Dəfn yeri
Partiya
Təhsili
Atası Niyazi Mütəllibov
Anası Kübra Mütəllibova
Həyat yoldaşı
Uşaqları oğulları:
Azad (1962–2011)
Zaur (d. 1970)

Təltifləri "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

HəyatıRedaktə

Ayaz Niyazi oğlu Mütəllibov 12 may 1938-ci ildə Bakıda ziyalı ailəsində anadan olub. Əslən Şamaxının Sarıtorpaq məhəlləsindəndir.[3] 1962-ci ildə Azərbaycan Neft-Kimya İnstitutunu maşınqayırma ixtisası üzrə bitirib.[4]

Əmək fəaliyyətinə 1958-ci ildə Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Hidrotexnika və Meliorasiya İnstitutu bürosunun böyük texnik-konstruktoru kimi başlamışdır. 1959–1974-cü illərdə Bakı məişət elektrik cihazlar zavodunda işləmişdir. Burada o, quraşdırma sexinin ustası, mühəndis, texniki nəzarət şöbəsinin rəisi, baş konstruktor, baş mühəndis, zavodun direktoru olmuşdur. 1974–1977-ci illərdə "Bakelektroməişətmaş" istehsalat birliyinin baş direktoru olmuşdur.[4][5]

Ayaz Mütəllibov 27 mart 2022-ci ildə 83 yaşında vəfat etmişdir.[6] Sabiq prezident Birinci Fəxri Xiyabanda torpağa tapşırılmışdır.[7]

Siyasi fəaliyyətiRedaktə

Ayaz Mütəllibov 1963-cü ildə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasına üzv qəbul edilmişdir. 1977-ci ildə Bakı şəhəri Nərimanov Rayon Partiya Komitəsinin ikinci katibi seçilmiş, 1979-cu ildə respublikanın yerli sənaye naziri təyin olunmuşdur. 1982-ci ilin oktyabrında Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti sədrinin müavini — Dövlət Plan Komitəsinin sədri,[8] 1985-ci ildən isə Azərbaycan SSR Ali Soveti sədrinin müavini vəzifələrini tutmuşdur.[4]

Ayaz Mütəllibov 1981–1986-cı illərdə Azərbaycan Kommunist Partiyası Təftiş Komissiyasının üzvü, 1986-cı ildən Mərkəzi Komitənin üzvü olmuşdur.[4] 1989-cu ilin yanvarından Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin sədri olmuş, 1990-cı ilin yanvar ayında Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi, daha sonra, 1990-cı il may ayının 18-də Azərbaycan SSR Ali Soveti tərəfindən yeni təsis olunmuş Azərbaycan SSR Prezidenti vəzifəsinə seçilmişdir.[5]

1990-cı ilin iyulundan 1991-ci ilin avqustuna kimi Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası MK-nin və Sov.İKP MK-nin Siyasi Bürosunun üzvü olmuşdur. 1991-ci ilin avqustunda Moskvada SSRİ prezidenti Mixail Qorbaçova qarşı baş verən Avqust qiyamını dəstəkləyən az sayda respublika rəhbərlərindən biri də Ayaz Mütəllibov idi. Lakin 2016-cı ildə verdiyi müsahibədə Mütəllibov bunu inkar edərək çevrilişi dəstəkləmədiyini deyib.[9]

1991-ci il sentyabrın 8-də ümumi seçkilərdə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilmişdir. Prezident seçilməsinə baxmayaraq müxalif AXC hərəkatının təzyiqi nəticəsində Ayaz Mütəllibov Ali Soveti buraxmışdır. Onun yerinə Milli Məclisi təşkil edilmiş, oradakı 50 nəfərlik deputat yerlərinin yarısı müxalifətə verilmişdir.[10]

1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Xocalıda ermənilər rus ordusunun köməkliyi ilə dəhşətli qətliam törədirlər, azərbaycanlıları soyqırıma məruz qoyurlar (bax: Xocalı soyqırımı). Bu faciədən sonra Milli Məclisdə xalqın dəstəyini qazanan o vaxtkı müxalifət növbədənkənar sessiyanın çağırılmasına nail olur və Ayaz Mütəllibovu tutduğu vəzifədən istefa verməyə məcbur etmiş, nəticədə 1992-ci il martın 6-da istefa vermişdir.

Həmin ilin mayında faciənin səbəblərini araşdıran komissiya Ayaz Mütəllibovun günahını təsdiq edən faktlar aşkar etmədiyindən Ali Sovet öz qərarını ləğv edir və onu mayın 14-də vəzifəsinə qaytarır. Buna baxmayaraq, müxalif cəbhədə duran "Xalq Cəbhəsi"nin təzyiqi altında Ayaz Mütəllibov yeniden istefası barədə sənədi imzalamalı olur və ölkəni tərk edir. O vaxtdan etibarən o, 1992-ci ildən 2012-ci ilə qədər Moskvada yaşayıb. 2012-ci ildə yenidən Azərbaycan qayıdıb.

Azərbaycan Sosial Demokrat Partiyasının həmsədri olub.

 
Azərbaycan Respublikasının 4-cü prezidenti İlham Əliyev və 1-ci prezidenti Ayaz Mütəllibov Xocalı Soyqırımı qurbanlarının anım yürüyüşündə.

Azərbaycanda sabiq prezidentə cinayət işləri qaldırılıb. Baş Prokurorluq Ayaz Mütəllibovu Nazirlər Sovetinin sədri və prezident vəzifələrində işlədiyi, habelə istefa verəndən sonrakı dövrdə çoxsaylı ağır cinayət əməlləri törətməkdə ittiham etmişdir.[11]

Azərbaycan Sosial Demokrat Partiyasının 2012-ci il iyunun 30-da Bakıda keçirilən qurultayına təbrik məktubu göndərən Ayaz Mütəllibov partiyanın həmsədri vəzifəsindən və siyasətdən getdiyini bəyan etmişdir.[12]

İstinadlarRedaktə

  1. 1 2 Ayas ogly Mutalibow // Munzinger Personen (alm.).
  2. 1 2 https://vesti.az/politika/skoncalsya-byvsii-prezident-azerbaidzana-ayaz-mutallibov-459853.
  3. "AYAZ MÜTƏLLİBOV BİRİNCİ VİTSE-PREZİDENTDƏN DANIŞDI:"Ana Vətən bu xanımı hazırlaşdırıb"-VİDEO". 2022-01-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-01-17.
  4. 1 2 3 4 Rahr, Alexander G. Mutalibov, Ayaz Niyazi ogly // A biographical directory of 100 leading Soviet officials (ingilis). Boulder, Colorado: Westview Press. 1990. səh. 124. ISBN 0-8133-8015-4.
  5. 1 2 Ајаз Нијази оғлу Мүтәллибов: [Азәрбајҹан Совет Сосиалист Республикасынын Президенти] // Коммунист. № 109 (21177). 19 мај 1990-ҹы ил. С. 1.
  6. Ayaz Mütəllibov vəfat edib
  7. "Ayaz Mütəllibov dəfn olundu". 2022-03-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-03-28.
  8. Ајаз Нијази оғлу Мүтәллибов: [Азәрбајҹан ССР Назирләр Советинин сәдри] // Коммунист. № 24 (20792). 28 јанвар 1989-ҹу ил. С. 1.
  9. "Ayaz Mütəllibov: "Bu, düşmənlərimin böyük hiyləgərliyi idi"". 2020-09-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-08-26.
  10. "POLITICS, PARTIES AND PRESIDENTS IN TRANSCAUCASIA". 2020-02-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-08-26.
  11. "AYAZ MÜTƏLLİBOV: "TALEYİMİN ƏSİRİYƏM"". 2010-05-24 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-05-14.
  12. "AYAZ MÜTƏLLİBOV SİYASƏTDƏN GETDİ". 2013-11-02 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-07-02.

Xarici keçidlərRedaktə