Psedax (çeç. Доьлака, inquş Долакоа) - İnquşetiya Respublikasının Malqobek rayonunda yerləşən kənd.[4][5]

Psedax
Пседах
Село Пседах.jpg
43°28′02″ şm. e. 44°34′09″ ş. u.
Ölkə
Tarixi və coğrafiyası
Sahəsi
  • 3 km²
Mərkəzin hündürlüyü 460 m
Əhalisi
Əhalisi
  • 6.114 nəf. (2022)[3]
Rəqəmsal identifikatorlar
Poçt indeksi 386332
Psedax xəritədə
Psedax
Psedax

CoğrafiyaRedaktə

Kənd Malqobek rayonunun qərb hissəsində və MalQobek şəhərinin rayon mərkəzindən cənubda, İnquşetiyanın paytaxtı Maqas şəhərindən şimal-qərbdə düz bir xəttdə 35 km məsafədə yerləşir. Şimal-şərqdə Psedax Saqopşi kəndinə, qərbdə İnarki kəndinə, cənub-şərqdə ən yaxın yaşayış məntəqəsi Qeyrbek-Yurt, cənub-qərbdə isə Batako (Şimali Osetiya) ilə həmsərhəddir.

Kənd Sunjenski silsiləsinin şimal ətəyində, dağətəyi zonada yerləşir. Musakay zirvəsi kəndin cənubunda (872.5 m), cənub-şərqində Babalo dağı (818.1 m) yüksəlir. Kənddəki təpəlik ərazilərində dəniz səviyyəsindən mütləq hündürlüyü 420-540 metr arasında dəyişir. Hidroqrafik şəbəkə Musakay dağının şimal yamacında başlayan və kənddən axan kiçik Psedax ​​çayı ilə təmsil olunur. Qərbdə, Sunjenski silsiləsinin şimal yamacında Joronka çayı axır.[6]

İqlimi orta dərəcədə soyuq rütubətlidir. Hava temperaturunun iyulun orta aylıq amplitudası + 21.7 ° C, yanvarda −3.5 ° C arasında dəyişir. Orta illik yağıntının miqdarı 677 mm-dir. Ən çox yağıntı aprel-avqust ayları arasında düşür. [7]

TarixRedaktə

Kənd 1820-ci ildə Kiçik Kabarda ərazisində qurulmuşdur.[8]1860-cı illərdə ərazi Kiçik Kabarda Bekoviçi-Çərkəz şahzadələrindən geri alındı ​​və Nazran cəmiyyətinə verildi.[9]

Kəndin adının etimologiyasına gəldikdə, Psedax kabardin dilindəki "gözəl su / çay" mənasını verən Pudaçe sözünün təhrif olunmuş halıdır.[10]

1926-cı ildə kənd İnquş Muxtar Vilayətinin Açalukovski rayonunun mərkəzi və eyni zamanda Psedaxdan əlavə kənd təsərrüfatını da əhatə edən Psedax Kənd Sovetinin mərkəzi idi: Şərqi Sovetski, Doxolber, Qərbi Sovetski, Mazaevski, 1920-1921-ci illərdə yaranmışdır. Kəndin özündə 344 ev (325 kəndli və 19 kəndli olmayan), 1802 nəfər yaşayırdı (884 kişi və 918 qadın).[8]

1944-cü ilə qədər kənd Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Psedax bölgəsinin inzibati mərkəzi idi. 1944-cü ildə çeçenlərin və inquşların deportasiyasından və Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının ləğv edilməsindən sonra Psedax kəndi Alanski adlandırıldı.[11] 1957-ci ildə Çeçen-Inguş Muxtar Sovet Sosialist Respublikası bərpa edildikdən sonra kənd əvvəlki adı - Psedaha qaytarıldı.

Psedax ​​kəndinin yaxınlığında 1 sentyabr 2004-cü ildə Beslan şəhərində 1 nömrəli məktəbi ələ keçirən terrorçuların düşərgəsi var idi.[12].

ƏhaliRedaktə

İllərə görə əhali: Psedax
(Mənbə: [13][14][15][16][17][13])
İl1926200220062007200820092010201120122013201420152016201720182019
Əhali1802631265236590666367704606461947534909503652055369551456445799

Milli tərkibRedaktə

Год переписи 1939[18] 1970[19] 2002[20] 2010[21]
çeçenlər 1 804 2 615 652 3 807
inquşlar 178 403 5 485 760
ruslar 130 176 59 11
digərləri 133 107 116 28
cəmi 2 245 3 301 6 312 4 606

İnfrastrukturRedaktə

  • 8 nömrəli uşaq bağçası "Çeburaşka" - Karl Marks küçəsi, 40a
  • 7 nömrəli orta məktəb - Nuradilova küçəsi, 35
  • 25 nömrəli orta məktəb - Şkolnaya küçəsi, 19a
  • Tam hüquqlu bir rayon xəstəxanasına çevrilməsi planlaşdırılan feldşer məntəqəsi.
  • Mədəniyyət evinin binasında kənd kitabxanası

İstinadlarRedaktə

  1. 1 2 http://www.gks.ru/free_doc/2016/oktmo/tom4_oktmo.rar.
  2. 1 2 GEOnet Names Server. 2018.
  3. https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/chisl_МО_Site_01-01-2022.xlsx.
  4. "Закон Республики Ингушетия от 23 февраля 2009 года № 5-рз «Об установлении границ муниципальных образований Республики Ингушетия и наделении их статусом сельского поселения, муниципального района и городского округа»". 2018-01-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-22.
  5. "Поиск кодов ОКАТО. Сельское поселение Пседах, Малгобекский район". 2016-06-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-22.
  6. "Росреестр. Публичная кадастровая карта". 2020-03-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-22.
  7. "Климат Пседаха // Climate-Data.org". 2019-10-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-10-02.
  8. 1 2 "Список населённых мест Ингушской автономной области, составленный по материалам Всесоюзной переписи населения 1926 года". 2021-10-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-22.
  9. "Сборник сведений о кавказских горцах. Вып. II. / Тифлис. 1869. С. 37-61". 2019-10-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-22.
  10. "А. В. Твёрдый. Топонимический словарь Кавказа. Пседах". 2020-08-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-22.
  11. В Президиум Верховного Совета РСФСР. Президиум Верховного Совета Северо-Осетинской АССР просит утвердить его постановление о переименовании населённых пунктов в новых районах, вошедших в состав Северо-Осетинской АССР… Arxivləşdirilib 2022-03-28 at the Wayback Machine (см. документ № 99)
  12. "Послесловие к Беслану. Тезисы выступления заместителя председателя Совета Федерации, председателя Парламентской комиссии по расследованию причин и обстоятельств совершения террористического акта в городе Беслане Республики Северная Осетия — Алания 1-3 сентября 2004 года А. П. Торшина". 2022-01-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-22.
  13. 1 2 "Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года" (rus). Федеральная служба государственной статистики. January 1, 2019. July 19, 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: October 1, 2019.
  14. "Россия / Rossija". pop-stat.mashke.org (ingilis). January 11, 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: October 1, 2019.
  15. "Том 1. Численность и размещение населения". www.gks.ru (rus). Федеральная служба государственной статистики. September 11, 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: October 1, 2019.
  16. "ЧИСЛЕННОСТЬ НАСЕЛЕНИЯ РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ". www.gks.ru (rus). Федеральная служба государственной статистики. January 1, 2012. May 13, 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: October 1, 2019.
  17. "ЧИСЛЕННОСТЬ НАСЕЛЕНИЯ РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ". www.gks.ru (rus). Федеральная служба государственной статистики. January 1, 2013. May 13, 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: October 1, 2019.
  18. "Этнокавказ. Национальный состав населения Пседахского района по переписи 1939 года". 2022-09-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-22.
  19. "Этнокавказ. Национальный состав населения Малгобекского района по переписи 1970 года". 2020-09-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-22.
  20. "Этнокавказ. Национальный состав населения Малгобекского района по переписи 2002 года". 2021-01-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-22.
  21. "ВПН, том 4. Таблица 4. Население по национальности и владению русским языком Республики Ингушетия". 2016-03-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-06-15. (#parameter_ignored_suggest)