Qüteybə ibn Müslüm

(Quteybə bin Müslüm səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)

Qüteybə ibn Müslüm (668, Bəsrə715, Fərqanə vadisi) — Ərəb sərkərdəsi.

Qüteybə ibn Müslüm
Şəxsi məlumatlar
Doğum tarixi 668
Doğum yeri
Vəfat tarixi 715
Vəfat yeri
Vətəndaşlığı
Hərbi fəaliyyəti
Mənsubiyyəti Əməvilər xilafəti
Rütbə general

HəyatıRedaktə

Qüteybə ibn Müslüm ərəblərin Bahili qəbiləsindən idi. Qüteybə ibn Müslüm ƏfqanıstanOrta Asiyada apardığı fətihlərlə Əməvi torpaqlarının sərhədlərini genişlətmişdir.

704-cü ildə Əbdülməlik bin Mərvan tərəfindən Xorasan valiliyinə gətirilən Qüteybə, təqribən 50 min nəfərlik bir ordunun da sərkərdəsı oldu. Şimala və şərqə düzənlədiyi səfərlərin ilkində (705) Toxarıstana girərək paytaxt Bəlxi ələ keçirdi; təslim olsalar da şəhəri dağıtdı. Ardından o tarixdə Oxus olaraq bilinən Ceyhunu (Amu Dərya) aşaraq Buxara (bugün Özbəkistanda) və çevrəsindəki Soqdiana torpaqlarını fəth etdi (706-709); 706-cı ildə Bəykəndi aldı, bu şəhəri də dağıdaraq bütün kişiləri öldürtdü. İrəlləyişini durdurmaq üçün Buxara hökumətincə vəzifələndirilən Vərdan xudanı da məğlubiyyətə uğratdı. Vərdanın ölümündən (708) sonra Buxaranı ələ keçirdi.

Daha sonra Səmərqəndı (710-712), Xarəzm və paytaxtı Xivəyi ələ keçirdi. Səmərqənd hökmdarı Nizak Tarxan da ona boyun əydi. Həccacın buyruğu üzərinə, Sistanın Türk hökmdarı Rutbilin üstünə yürüdü, ancaq Ərəb hegomonluğunu qəbul etdirə bilmədi. Xarəzm hökmdarı Çiğan, qardaşı Hurrəzata qarşı ondan yardım istədi, o da Bəlx valisi olan qardaşı Əbdurrahmanı göndərdi və Əbdürrəhman, Hürrəzatı öldürdü, Xarəzmin üç böyük şəhərini Ərəb hegomonluğu altına aldı. Qüteybə ibn Müslim, İraq valisi Həccacın icazəsiylə mühasirəyə aldığı Səmərqəndi sərkərdə Gürəkin dirənməsinə qarşı ələ keçirdi. Baş qərargahını buraya köçürdükdən sonra (714) sonra İsficapa gəldi.

715-ci ildə Orta Asiyanın iç hissəlrinə doğru ilərləyərək Fərqanənı Ərəb imperiyasına qatdı. Çin sərhədlərinə qədər irəlilədiyi deyilsə də, bu haqqda yazılı sənəd yoxdur.

Vəlid tərəfindən Xorasan əyalətinin idarə edilməsinə gətirildi. I Vəlidin ölümündən sonra xəlifə olan qardaşı Süleyman bin Əbdülməlikə bağlılıq andı içməyi rədd edən Qüteybə, əsgərləri arasında bu səbəblə çıxan üsyan ərəfəsində öldürüldü.

Qüteybənin fəth etdiyi torpaqların çoxu idarəçilik baxımından Mavəraünnəhrə (Ceyhunun ötəsindəki torpaqlar) bağlandı. Qüteybənin ələ keçirdiyi bölgələrdə hərbi idarəçilik yaratdığından o günə qədər çoxu Buddist olan bölgə xalqlarını müsəlmanlaşdırdı. Qüteybənin fəth etdiyi Səmərqənd və Buxara zamanla İslam mədəniyyətinin ən böyük şəhərləri və Orta Asiya xalqlarının elm mərkəzi oldu. Bununla birliktə, Qüteybənin ölümündən sonra ərəblər, Mavəraünnəhirdə tutunamadılar. Göytürklərin yenidən gücəndikləri vaxtda Gültəkin, Mavəraünnəhirdəki bəzi yerləri Ərəblərdən geri aldı.[1].

İstinadlarRedaktə