Əsas menyunu aç

Sarımsaq (lat. Allium sativum)[1]soğankimilər fəsiləsinin soğan cinsinə aid bitki növü.[2]

?Sarımsaq
}}
Elmi təsnifat
Aləmi:Bitkilər
Şöbə:Örtülütoxumlular
Sinif:Birləpəlilər
Sıra:Quşqonmazçiçəklilər
Fəsilə:Soğankimilər
Cins:Soğan
Növ: Sarımsaq
Elmi adı
Allium sativum L.
Mühafizə statusu
Status iucn3.1 LC.svgen:Least Concern
Az qayğı tələb edənlər
Least Concern (IUCN 3.1)
BTTSMB  ???
Wikispecies-logo.svg
Vikinövlərdə
sistematika
Commons-logo.svg
Şəkil
axtarışı
ÜTMX  42652
MBMM  4682
IPNI  ???

Sarımsaq ağımtıl rəngli soğanaqlı bitkidir. Dadı çox kəskin yandırıcı olmaqla yanaşı, özünəməxsus ətirli iyi vardır. Sarımsaqdan Şərq təbabətində çox qədim zamanlardan dərman kimi bir sıra xəstəliklərə qarşı istifadə olunur. Məsələn, xroniki mədə-bağırsaq xoralarının müalicəsində, zəiflikdə, avitaminozda, zob xəstəliklərində və s. Tərkibində "fitonsid" maddəsinin mövcudluğundan, sarımsaq son dərəcə qüvvətli bakterisid təsirə malikdir. Sarımsaqdan alınan "allisin" maddəsinin çox qüvvətli bakterisid təsiri vardır. Onun on mində bir nisbətini su ilə durulaşdırdıqda belə yenə də bakteriyalara öldürücü təsir göstərir, onların inkişafını dayandırır. Son illərdə aparılan tədqiqatlar nəticəsində sarımsağın tərkibində bir sıra müalicə əhəmiyyətli maddələrin olduğu müəyyən edilmişdir. Bunlardan ən mühümü "dusulfid" adlanan kükürdlü üzvü birləşmələrdir. Sarımsağın tərkibində olan efir yağında kükürd olduğu üçün, onun iyi çox kəskindir və yandırıcıdır.

Xalq təbabətində sarımsaqdan xörəklərdə və ya turşuya qoyulmuş sarımsaqdan vərəm xəstəliyi zamanı iştaha artıran, bəlğəmgətirən və sinə iltihabını təmizləmək məqsədilə işlədilir. Soyuqdəymə və sətəlcəm olduqda tənəffüs yollarını açmaq üçün sarımsaq yeyirlər. Sarımsaqdan çəkilmiş spirtdən xroniki mədə katarı, mədənin həzm etmə zəifliyi, qarın köpü zamanı, eləcə də xroniki amyoblu ishalı müalicə etmək üçün istifadə olunur. Bundan başqa, sarımsaq yoğun bağırsaq xəstəliyi zamanı da işlədilir. Sarımsaq suyundan şəkər diabeti xəstəliyinə tutulanlara vermək də faydalıdır. Zaqatala rayonunda qabığı soyulmuş "sarımsaq bəhməzi" bişirilir. Həmin bəhməz hipertoniya xəstəliyinə tutulmuş adam üçün ən yaxşı müalicə vasitəsidir.

Sarımsağın müalicəvi əhəmiyyətiRedaktə

Hazırda sarımsağın struktur tərkibi sirr deyil və ona görə də aydındır ki, xarici görünüşcə sadə olan sarımsağa əla müalicəvi xassə verən nədir? Kəskin dad və iyi sarımsağa verən bir sıra kükürdlü birləşmələrin mürəkkəb qarışığından ibarət olan efir yağıdır. Bu efir yağının 35 %-i uçucu maddələrdən ibarədir.

Sarımsağın qidalı maddələrinin əsas hissəsini karbohidratlar və polisaxaridlər təşkil edir (27 %). Payızda sarımsaqda inulin və saxaroza onları təmsil etdiyi halda, yazda onların parçalanması hesabına qlukoza və fruktozanın miqdarı artır. Sarımsaqda zülalın miqdarı 6,1-dən 13,3 %-ə qədər, sellüloz – 0,8 %, dişciklərdə kül – 1,4-3,7 %, yarpaqlarda 8,8 %-ə qədər olur.

Sarımsağın soğanağında vitamin az olur: C vitamini 5-8 mq %, B, B2 və PP vitaminləri isə faizin onda birləri qədər. Amma yarpaqları və cavan gövdələri vitamin C ilə çox zəngin olur (140 mq %-ə qədər), digər tərəfdən onlarda A vitamin idə aşkar edilmişdir.

Sarımsağın külündə 17 element, o cümlədən, fosfor, kalium, kalsium, maqnezium, manqan, germanium, mis, molibden, kobalt, sirkonium, vanadium, titan, selen, natrium, qurğuşun və s. tapılmışdır.

Bundan başqa, sarımsağın tərkibinə pentozanlar, qlükozidlər, pektin maddələri və üzvi turşular da daxildir.

Sarımsaq yüksək kalorilidir. Onun 1 kq-ı 1110-1327 kkal verir. Rusiya Tibb Elmləri Akademiyasının Qida Institutunun məlumatlarına görə insan il ərzində soğan ilə birlikdə 6-10 kq sarımsaq istifadə etməlidir.

Sarımsaq dəmir duzları ilə (1,5 mq %), sink duzları ilə (1,0 mq %) və yod ilə zəngindir. Yod xüsusilə orqanizm üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bir kiloqram sarımsaqda 0,94 mq yod olur ki, o da qalxanabənzər vəzin funksiyasına müsbət təsir edir.

Qeyd olunanlarla yanaşı canlı sarımsaqda germanium vaxtilə geniş reklam olunan «Kreml tabletka»larında olduğundan çoxdur və bu da insan üçün çox faydalıdır. Məhz germanium damar sisteminin klapan aparatının elastikliyini təmin edir.

Sarımsaqda çoxlu miqdarda kükürdün olması da əhəmiyyətlidir. Kükürdlü birləşmələr və ya sulfidlər olduqca heyrətləndirici xassələrə malikdirlər. Alimlər sarımsaqda 100-dən çox kükürdlü maddələr aşkar etmişlər. Məhz sarımsaqda olan sulfidlər sarımsaq şirəsinə stafilokoklara, dizenteriya və tifoz bakteriyalarına, qeyri-müəyyən sayda göbələklərə qarşı mübarizə gücü verirlər. Onlar həqiqətən də sarımsağı qüvvətli zəhər əleyhinə vasitəyə çevirirlər. Təsadüfi deyil ki, Roma imperatorları özlərini suiqəsd yolu ilə zəhərlənib öldürülməkdən qorumaq üçün profilaktika məqsədi lə olduqca çoxlu miqdarda sarımsaq yeməkdə haqlı ididlər.

Sarımsağın sulfidləri zəhərin sərbəst molekullarını özünə «yapışdıraraq» insan orqanizmi ilə təmasda olaraq onu zəhərləməyə imkan vermir. Sarımsaq zəhər molekulunu özünə elə möhkəm birləşdirir ki, zəhər təsirsiz, neytral hala düşür və orqanizm özünə ziyan vermədən onu özündən adi qaydada kənarlaşdırır.

Burada bir maraqlı faktı da oxuculara təqdim etməyi vacib sayırıq. Hindistanda iri şəhərlərin küçələrində zəhərli kobralarla oynayaraq pul qazanan insanlar çoxdur və çoxlu sayda hadisələr müşahidə olmuşdur ki, oyun zamanı ilan sahibini çalmış, amma sahibi ölməmiş və hətta yenidən ilanı oynamağa məcbur etmişdir. Bunun sirrini bilirsinizmi? Sirri çox sadədir. Ilan oynadanlar ilanla oynayarkən həmişə ağızlarında çeynəyərək sarımsaq saxlayırlar. Ilan çaldıqda dərhal həmin yerə ağızda çeynənmiş sarımsaq qoyaraq qısa müddətə sakit dayanırlar. Bu halda zəhər Qana keçməyə macal tapmamış sarımsaq vasitəsi ilə tutulur və öldürücü xassəsi itir.

Sarımsağın müalicəvi xassəsi hələ qədim dövrlərdən məlum idi.

Tədqiqatçıların fikrincə sarımsaqdan ilk olaraq savadlı istifadə qədim şumerlərdə, yəni türklərin ulu babalarında olmuşdur.

Qədim Misirdə piramidaların tikintisində çalışan minlərlə insanın xəstələnməməsi və onların arasında epidemiya yayılmaması üçün onlar çoxlu miqdarda turp, soğan və sarımsaq yeyirdilər.

Sarımsağın gizli gücünü rus alimi B.P.Tokin izah edir. O, qeyd edir ki, sarımsaqda elə fitonsidlər var ki, onlar insan üçün təhlükəli olan bütün mikrobları, virusları, göbələkləri məhv etməyə qadirdir. Əgər, karbol turşusu vərəm çöplərini bir sutkaya öldürürsə, sarımsaq fitonsidləri bunu 5 dəqiqəyə həyata keçirir.

Rəsmi təbabət bağırsaqların atoniyası, hipertonik xəstəliklər, ateresklerozun müalicəsində sarımsağın spirtdə tinkturasını (ekstraktını) təklif edir.

Müalicə məqsədi ilə təzə yığılmış və ya qısa müddət saxlanmış sarımsaq istifadə etmək faydalıdır. Soyuducuda 4 ay saxlanmış sarımsağın antibakterial təsiri onun ilkin vəziyyətinə nəzərən təxminən iki dəfə azalır. Otaq temperaturunda saxlanılan sarımsaq 8 aydan sonra fitonsid xassəsini tamamilə itirir.[3]

DindəRedaktə

"Quran"da sarımsaq haqqında belə bir ifadə var:

"Ey Musa, biz tək növ yeməyə əsla dözə bilməyəcəyik, yetər artıq bizim üçün Rəbbinə dua et, bizə yetişdirdiyi şeylərdən; tərəvəzindən, sarımsağından, mərciməyindən və soğanından çıxarsın."[4]

Xarici keçidlərRedaktə

İstinadlarRedaktə

  1. Nurəddin Əliyev. Azərbaycanın dərman bitkiləri və fitoterapiya. Bakı, Elm, 1998.
  2. Elşad Qurbanov. Ali bitkilərin sistematikası, Bakı, 2009.
  3. http://www.nkpi.az/?page=addread&id=751
  4. Quranda adı çəkilən bitkilər  (azərb.)

Vikianbarda Sarımsaq ilə əlaqəli mediafayllar var.