Əsas menyunu aç

Selenga çayı (monq. Сэлэнгэ мөрөн[1]; rus. Селенга[2]; buryat.:Сэлэнгэ мүрэн;ing. Selenga River) - Monqolustandan başlayaraq Rusiya Federasiyası subyektlərindən olan Buryatiya Respublikası ərazisində yerləşən Baykal gölünə qədər axan çay. Uzunluğu 992 km[Q 1], hövzəsinin sahəsi 447 000 km2-dir. Selenga adının monqol dilində "Göy qurşağı" mənasındadır.

Selenga
monq. Сэлэнгэ мөрөн[1]
Selenga2.jpg
Ölkələr
Mənbəyi Bügsin gölü, Delgermörön çayı, İder çayı
Mənsəbi Baykal gölü
Uzunluğu 992[Q 1] km
Su sərfi 935 m³/san
Hövzəsinin sahəsi 447 000 km²
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Mündəricat

EtimalogiyasıRedaktə

Buryat dilində sel-enge: enge-suyun töküldüyü göl, sel isə selin tökülməsi mənasındadır[3]. Monqol dilində isə sele üzən su mənasını ifadə edir.

TarixiRedaktə

Selenga çayının axdığı coğrafiyada VI-VIII əsrlərdə Birinci Göytürk xaqanlığıİkinci Göytürk xaqanlığı, 744-840-cı illərdə Uyğur xaqanlığı, IX əsrin 40-cı illərindən X əsrin 10-cu illərinə qədər Yenisey qırğızları hökmranlıq etmişdir. XI əsrdən etibarən bu bölgələr Monqol dilində danışan tayfaların əlinə keçmişdi.

CoğrafiyasıRedaktə

Rusiya Federasiyası ərazisində Buryatiya Respublikasının Ulan-Ude şəhər inzibat dairəsi və 7 rayon ərazisində axan çay. Buryatiya ərazisinə çayın 409 km-lik hissəsi daxildir. Hövzəsinin sahəsi 447 min km2-dır. Selenga çayı İderDelgermoron çaylarının birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Baykal gölünə töküldüyü ərazidə 680 km2-lik geniş deltaya təşkil edir. Baykal gölünə tökülən çayların gətirdiyi suyun təqribən 1/2 hissəsi Selenga çayının payına düşür.

HidrologiyasıRedaktə

Selenga çayı qış aylarında (noyabrdan aprelədək) buzla örtülü olur. Yaz, yaypayızda daşqınlar, yağış günlərdə sellər müşahidə olunur.

Monqolustanla Rusiya arasındakı sərhəd bölgədə orta illik su sərfi 310 m3/s, 127 km uzaqlıqda isə 935 m3/s-dir[4].

May və sentyabr aylarında isə təqribən 270 km-lik hissəsi gəmiçilik çün yararlı hala gəlir.[5]

QollarıRedaktə

QalereyaRedaktə

QeydlərRedaktə

  1. 1,0 1,1 Digər bir məlumata əsasən çayın uzunluğu 1024 km-dir

İstinadlarRedaktə

  1. 1,0 1,1 Карта М-48-Б,Г ОХУ, МОНГОЛ УЛС Төв, Дархан-Уул ба Сэлэнгэ аймаг 1:500 000 «ЗУГАР ЗҮЙ» ХХК-д шинэчлэн хэвлэв. 2003 он.
  2. Реестр зарегистрированных в Государственном каталоге географических названий объектов по республике Бурятия. İstifadə tarixi:2015-11-5
  3. Гидроним Селенга: этимология и ассоциация. İstifadə tarixi:2015-11-5
  4. Массив данных с гидропоста РЖД-Мостовой сервер Юнеско. İstifadə tarixi:2015-11-6
  5. CIA Factbook - Mongolia monqol dilində. İstifadə tarixi:2015-11-6