Supervulkan[a] qeydə alınan ən yüksək indeks dəyərinə - 8 dərəcəli Vulkanik Partlama İndeksli püskürməyə sahib geniş vulkandır. Bu o deməkdir ki, partlayış nəticəsində meydana gələn çöküntünün həcmi normaldan 1000 kub kilometr (240 kub mil) daha böyükdür.[1]

Toba gölünün peykdən çəkilmiş şəkli

Supervulkanlar maqmanın mantiya içərisindən yer qabığına doğru qalxıb, yer qabığını qıra bilməməsi və yaranan təzyiqə tab gətirə bilməyənədək böyük və artan ölçüdə maqma dənizinin yaratdığı təzyiq nəticəsində baş verir. Bu qaynar nöqtə şəklində (misal üçün Yellouston kalderi) və ya bir tavanın digər tava altına girdiyi əyilmə zonalarında (misal üçün Toba) meydana gələ bilər. Böyük həcimli supervulkanik partlayışlar, həmçinin, tez-tez lava və vulkanik küllü geniş əraziləri əhatə edən geniş püskürmə bölgələri ilə əlaqələndirilir.[2] Belə partlayışlar uzun müddət davam edən iqlim dəyişikliyinə (kiçik buz dövrünün tətiklənməsi kimi) və növlərin yox olma təhlükəsinə səbəb ola bilər.

Dünyada baş vermiş ən son 8 VEİ-li püskürmə, təxminən, 26 500 il əvvəl Yeni Zelandiyanın Taupo vulkanındakı Oruanuy püskürməsi olmuşdur.[3]

Bilinən super püskürmələrRedaktə

Tamamlanmamış statistikaya əsasən, indiyə qədər 8 dərəcəli VEİ-yə sahib ən az 60 supervulkan təsbit edilib.[4][5]

VEİ-si 8 olan püskürmə bölgələri aşağıda göstərilmişdir.
Adı Zona Yeri Qeydlər İl əvvəl (təxmin.) Vulkan külünün kütlə yığılması (təxmin.) İstinad
Düz eniş çay formasiyası Tetaquçe-Eksployts arxa qövs hövzəsi Nyu-Bransuik, Kanada Ola bilər ki, tək bir partlayışla 12,000 km3 (VEİ 9) və ya çoxlu partlayışla 2,000+ km3-lik püskürmə qeydə alınıb. 466,000,000 2,000-12,000 km3 [6][7]
Uah Uah bulaqları İndian Pik-Kalient kalder kompleksi Yuta, ABŞ Uah Uah bulaqları kimi qorunan İndian Pik-Kalient kalder kompleksi püskürmələrini zamanı 4,000 metr (13,000 ft) qalınlığında lava axını 30,600,000 5,500-5,900 km3 [8][9]
La Qarita kalderi San Xuan vulkanik ərazisi Kolorado, ABŞ Fiş Kanyon tufu 27,800,000 5,000 km3 [10][11]
Toba gölü Toba gölü, Şimali Sumatra Sumatra, İndoneziya 2200–4400 milyon ton H2SO4 meydana gəlib. 74,000 2,800 km3 [12][13][14]

[15][16][17][9]

Atana iqnimbriti Pakana kalderi Antofaqasta, Çili Altiplano–Puna vulkanik kompleksinin bir hissəsi 4,000,000 2,500 km3 [18]
Haklberri təpəlik püskürməsi Yellouston qaynar nöqtəsi Aydaho, ABŞ Haklberri təpəlik tufu 2,100,000 2,450-2,500 km3 [19][17]
Taupo vulkanı Taupo vulkanik zonası Şimal adası, Yeni Zelandiya Vakamaru iqnimribi 340,000 2,000 km3 [20]
Hayz vulkanik ərazisi Yellouston qaynar nöqtəsi Aydaho, ABŞ Kilqor tufu 4,500,000 1,800 km3 [21]
Hayz vulkanik ərazisi Yellouston qaynar nöqtəsi Aydaho, ABŞ Blekteyl tufu 6,000,000 1,500 km3 [21]
Serro Quaça Altiplano-Puna vulkanik kompleksi Sur Lipez, Boliviya Quaça iqnimbriti- nisbətən iki kiçik püskürmə təyin edilib 5,700,000 1,300 km3 [22]
Manqakino kalderi Taupo vulkanik zonası Şimal adası, Yeni Zelandiya Kidnepırlar püskürməsi 1,080,000 1,200 km3 [23]
Oruanuy püskürməsi Taupo vulkanik zonası Şimal adası, Yeni Zelandiya Taupo vulkanı (Taupo gölü) 26,500 1,170 km3
Serro Qalan And Mərkəzi Vulkanik Zonası Katamarka, Argentina 2,500,000 1,050 km3
Lava çay püskürməsi Yellouston qaynar nöqtəsi Aydaho, Montana, and Vayominq, ABŞ Lava çay tufu 640,000 1,000 km3 [19][17][9]

QeydlərRedaktə

  1. Bu termini Helen Bricmanın 1926-cı ildəki Dünyanın İşğalı kitabında istifadə etməsiylə ingilis dilinə supervolcano olaraq daxil olmudşur. [1]</ref>

İstinadlarRedaktə

  1. "Questions About Supervolcanoes". Volcanic Hazards Program. USGS Yellowstone Volcano Observatory. 21 August 2015. 3 July 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 August 2017.
  2. Keller, G (2014). "Deccan volcanism, the Chicxulub impact, and the end-Cretaceous mass extinction: Coincidence? Cause and effect?". Geological Society of America Special Papers. 505: 57–89. doi:10.1130/2014.2505(03). ISBN 9780813725055.
  3. Wilson, C. J. N. (2001). "The 26.5ka Oruanui eruption, New Zealand: An introduction and overview". Journal of Volcanology and Geothermal Research. 112 (1–4): 133–174. Bibcode:2001JVGR..112..133W. doi:10.1016/S0377-0273(01)00239-6.
  4. Bryan, S.E. (2010). "The largest volcanic eruptions on Earth" (PDF). Earth-Science Reviews. 102 (3–4): 207–229. Bibcode:2010ESRv..102..207B. doi:10.1016/j.earscirev.2010.07.001.
  5. BG, Mason (2004). "The size and frequency of the largest explosive eruptions on Earth". Bull Volcanol. 66 (8): 735–748. Bibcode:2004BVol...66..735M. doi:10.1007/s00445-004-0355-9.
  6. http://dnr-mrn.gnb.ca/Lexicon/Lexicon/Lexicon_View.aspx?UnitId=137
  7. http://www.mineralogicalassociation.ca/doc/StJohns2012_GAC-MAC_Abstracts.pdf
  8. Tingey, David G.; Hart, Garret L.; Gromme, Sherman; Deino, Alan L.; Christiansen, Eric H.; Best, Myron G. (2013-08-01). "The 36–18 Ma Indian Peak–Caliente ignimbrite field and calderas, southeastern Great Basin, USA: Multicyclic super-eruptions". Geosphere (ingilis). 9 (4): 864–950. Bibcode:2013Geosp...9..864B. doi:10.1130/GES00902.1.
  9. 1 2 3 https://geology.com/stories/13/volcanic-explosivity-index/
  10. Ort, Michael (22 September 1997). "La Garita Caldera". Northern Arizona University. 19 May 2011 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 August 2010.
  11. Lipman, Peter W. (2007-11-02). "Geologic Map of the Central San Juan Caldera Cluster, Southwestern Colorado". USGS Investigations Series I-2799. 31 August 2010 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 August 2010.
  12. Petraglia, M.; Korisettar, R.; Boivin, N.; Clarkson, C.; Ditchfield, P.; Jones, S.; Koshy, J.; Lahr, M. M.; və b. (2007). "Middle Paleolithic Assemblages from the Indian Subcontinent Before and After the Toba Super-Eruption". Science. 317 (5834): 114–6. Bibcode:2007Sci...317..114P. doi:10.1126/science.1141564. PMID 17615356.
  13. Knight, M.D., Walker, G.P.L., Ellwood, B.B., and Diehl, J.F. (1986). "Stratigraphy, paleomagnetism, and magnetic fabric of the Toba Tuffs: Constraints on their sources and eruptive styles". Journal of Geophysical Research. 91 (B10): 10355–10382. Bibcode:1986JGR....9110355K. doi:10.1029/JB091iB10p10355.
  14. Ninkovich, D., Sparks, R.S.J., and Ledbetter, M.T. (1978). "The exceptional magnitude and intensity of the Toba eruption, Sumatra: An example of using deep-sea tephra layers as a geological tool". Bulletin Volcanologique. 41 (3): 286–298. Bibcode:1978BVol...41..286N. doi:10.1007/BF02597228.
  15. Rose, W.I., Chesner, C.A. (1987). "Dispersal of ash in the great Toba eruption, 75 ka" (PDF). Geology. 15 (10): 913–917. Bibcode:1987Geo....15..913R. doi:10.1130/0091-7613(1987)15<913:DOAITG>2.0.CO;2. ISSN 0091-7613. 17 June 2010 tarixində arxivləşdirilib (PDF).
  16. Williams, M.A.J., Royce, K. (1982). "Quaternary geology of the middle son valley, North Central India: Implications for prehistoric archaeology". Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology. 38 (3–4): 139. Bibcode:1982PPP....38..139W. doi:10.1016/0031-0182(82)90001-3.
  17. 1 2 3 https://www.usgs.gov/faqs/what-a-supervolcano?qt-news_science_products=0#qt-news_science_products
  18. Lindsay, J. M.; de Silva, S.; Trumbull, R.; Emmermann, R.; Wemmer, K. (2001). "La Pacana caldera, N. Chile: a re-evaluation of the stratigraphy and volcanology of one of the world's largest resurgent calderas". Journal of Volcanology and Geothermal Research. 106 (1–2): 145–173. Bibcode:2001JVGR..106..145L. doi:10.1016/S0377-0273(00)00270-5.
  19. 1 2 Global Volcanism Program | Volcanoes of the World | Large Holocene Eruptions Arxivləşdirilib 13 fevral 2010 at the Wayback Machine. Volcano.si.edu. Retrieved on 2011-11-18.
  20. Froggatt, P. C.; Nelson, C. S.; Carter, L.; Griggs, G.; Black, K. P. (13 February 1986). "An exceptionally large late Quaternary eruption from Yeni Zelandiya". Nature. 319 (6054): 578–582. Bibcode:1986Natur.319..578F. doi:10.1038/319578a0. The minimum total volume of tephra is 1,200 km3 but probably nearer 2,000 km3, ...
  21. 1 2 Lisa A. Morgan, William C. McIntosh (2005). "Timing and development of the Heise volcanic field, Snake River Plain, Aydaho, western USA". GSA Bulletin. 117 (3–4): 288–306. Bibcode:2005GSAB..117..288M. doi:10.1130/B25519.1.
  22. Salisbury, M. J.; Jicha, B. R.; de Silva, S. L.; Singer, B. S.; Jimenez, N. C.; Ort, M. H. (21 December 2010). "40Ar/39Ar chronostratigraphy of Altiplano-Puna volcanic complex ignimbrites reveals the development of a major magmatic province". Geological Society of America Bulletin. 123 (5–6): 821–840. Bibcode:2011GSAB..123..821S. doi:10.1130/B30280.1.
  23. Rejuvenation and Repeated Eruption of a 1.0 Ma Supervolcanic System at Mangakino Caldera, Taupo vulkanik zonası, Yeni Zelandiya American Geophysical Union, Fall Meeting 2012, abstract #V31C-2797. Retrieved 10 September 2017.

MənbəRedaktə

Xarici keçidlərRedaktə