Tərxun (lat. Artemisia dracunculus)[1]yovşan cinsinə aid bitki növü.[2]

?Tərxun
Artemisia dracunculus
Starr 080103-1283 Artemisia dracunculus.jpg
Elmi təsnifat
Aləmi:Bitkilər
Şöbə:Örtülütoxumlular
Sinif:İkiləpəlilər
Yarımsinif:Asterid
Sıra:Astraçiçəklilər
Fəsilə:Mürəkkəbçiçəklilər
Cins:Yovşan
Növ: Tərxun
Elmi adı
Artemisia dracunculus L.
Wikispecies-logo.svg
Vikinövlərdə
sistematika
Commons-logo.svg
Şəkil
axtarışı
ITIS  
NCBI  
EOL  
GRIN  
IPNI 
TPL 

Botaniki təsviriRedaktə

Çoxillik ədviyyəli bitkilərdəndir. Yerüstü hissəsi kolşəkillidir.Bütün bitki çılpаq, hаmаr, yаşıldır. Gövdələri düz dаyаnаn, tək və yа bir neçə ədəddir, hündürlüyü 20-150 sm, buğumlu, аz budаqlıdır. Yаrpаqlаrı bütöv, xətvаri-neştərvаri və yа xətvаridir, uzunluğu 1,5-8 sm, eni 1–10 mm-ə çаtıb, аşаğı gövdə yаrpаqlаrı 3 hissəlidir. Səbətləri çохsаylı, şаrşəkilli, sаllаq, еni 2,5–4 mm, gövdənin və budаqlаrın ucundа sаlxımlаrlа yığılmış və süpürgəvаri hаmаşçiçək əmələ gətirir.[3]

Təzə tərxunda 0,1-0,5%, qurudulmuşunda isə 0,2-0,8% efir yağı vardır.

Tərxun bitkisi soyuğa davamlıdır, qışı yaxşı keçirir, 10-13 °C temperaturda belə normal inkişaf edir. Əkildiyi yerdə 8-10 il və daha çox inkişaf edərək məhsul verir. Lakin tərəvəz bitkisi kimi tərxunu 4-5 ildən artıq eyni sahədə saxlamaq məsləhət görülmür. Çünki bundan artıq saxlandıqda məhsuldarlığı aşağı düşür, zəif inkişaf edir.

SinonimRedaktə

  • Achillea dracunculus Hort. ex Steud.
  • Artemisia aromatica A.Nelson
  • Artemisia cernua Nutt.
  • Artemisia changaica Krasch.
    • Artemisia desertorum var. macrocephala Franch.
  • Artemisia dracunculoides Pursh
    • Artemisia dracunculoides var. brevifolia Torr. & A.Gray
    • Artemisia dracunculoides var. dracunculina (S.Watson) S.F.Blake
    • Artemisia dracunculoides var. dracunculoides dracunculoides
    • Artemisia dracunculoides var. glauca (Pall. ex Willd.) Munz
    • Artemisia dracunculoides var. incana Torr. & A.Gray
    • Artemisia dracunculoides var. tenuifolia Torr. & A.Gray
    • Artemisia dracunculoides var. wolfii Rydb.
  • Artemisia dracunculus Pursh [Illegitimate]
    • Artemisia dracunculus subsp. dracunculina (S.Watson) H.M.Hall & Clem.
  • Artemisia dracunculus f. dracunculus
    • Artemisia dracunculus subsp. dracunculus dracunculus
    • Artemisia dracunculus var. dracunculus dracunculus
    • Artemisia dracunculus subsp. glauca (Pall. ex Willd.) h.m.hall. ex H.M.Hall & Clem.
    • Artemisia dracunculus var. humilis Krylov
  • Artemisia dracunculus f. humilis Krylov
    • Artemisia dracunculus var. humilis (Krylov) Poljakov
    • Artemisia dracunculus var. pilosa Krasch.
    • Artemisia dracunculus var. pratorum Krasch.
    • Artemisia dracunculus var. redovskyi Ledeb.
    • Artemisia dracunculus var. wolfii Rydb.
  • Artemisia glauca Pall. ex Willd.
    • Artemisia glauca var. cernua (Nutt.) Bush
    • Artemisia glauca var. dracunculina (S.Watson) Fernald
    • Artemisia glauca var. dracunculoides Bush
    • Artemisia glauca var. glauca glauca
    • Artemisia glauca var. magacephala B.Boivin
  • Artemisia inodora Hook. & Arn.
  • Artemisia inodora Willd.
  • Artemisia nutans Pursh [Invalid]
  • Artemisia nuttalliana Besser
  • Artemisia redowskyi Ledeb.
  • Draconia dracunculus (L.) Soják
  • Dracunculus esculentus Garsault [Invalid]
  • Oligosporus dracunculiformis (Krasch.) Poljakov
  • Oligosporus dracunculus (L.) Poljakov
    • Oligosporus dracunculus subsp. dracunculinus (S.Watson) W.A.Weber
    • Oligosporus dracunculus subsp. dracunculus dracunculus
    • Oligosporus dracunculus subsp. glauca (Pall. ex Willd.) Á.Löve & D.Löve
  • Oligosporus glaucus (Pall. ex Willd.) Poljakov

İstifadəsi və tətbiqiRedaktə

Yeyinti məqsədi ilə yerüstü hissələrindən istifadə edilir. Tərxunun xoş tamı vardır. Tərkibində efir yağları olduğundan ondan təzə və qurudulmuş şəkildə məişətdə geniş istifadə edilir.

Tərxun indi də xalq təbabətində özünün müalicəvi əhəmiyyətini itirməmiş, hazırda avitaminoz və xroniki mədə iltihabı (qastrit) xəstəliklərinin müalicəsində istifadə olunur.

Azərbaycanda yayılmasıRedaktə

Аbşerоndа dənizkənаrı yаmаclаrdа, qаyаlıqlаrın ətəyində bitir. Iyuldаn-аvqustа qədər çiçəkləyir. Meyvələri аvqustdа yetişir. Tохum və yerаltı zоğlаrlа çoxalır.[3]

MənbəRedaktə

  1. Nurəddin Əliyev. Azərbaycanın dərman bitkiləri və fitoterapiya. Bakı, Elm, 1998.
  2. Elşad Qurbanov. Ali bitkilərin sistematikası, Bakı, 2009.
  3. 1 2 Tofiq Məmmədov, "Azərbaycan dendroflorası II cild", Bakı:-"Səda"-2015.

Həmçinin baxRedaktə