Əbdülxalıq Axundov

Azərbaycan ictimai xadimi, həkim, publisist, dramaturq, naşir və tərcüməçi

Mirzə Əbdülxalıq Hüseyn oğlu[1] Axundov və ya Axundzadə (14 dekabr 1863, Bakı, Bakı qəzası, Bakı quberniyası, Rusiya imperiyası1950, Tehran, Pəhləvilər İranı[d]) — Azərbaycan tibb alimi, yazıçı, ictimai xadim[2], publisist, naşir və tərcüməçi. "Səadət" Xeyriyyə Cəmiyyətinin qurucularından və katibi, Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyətinin, "Nəşri-maarif" CəmiyyətininBakı Şəhər Dumasının üzvü olmuşdur.[3]

Mirzə Əbdülxalıq Axundov
Əbdülxalıq Hüseyn oğlu Axundov
Abdulkhalig Akhundov.jpg
Doğum tarixi 14 dekabr 1863(1863-12-14)
Doğum yeri
Vəfat tarixi 1950
Vəfat yeri
Dəfn yeri
Vətəndaşlığı
Təhsili
Fəaliyyəti həkim, naşir, publisist, yazıçı, tərcüməçi

HəyatıRedaktə

Mirzə Əbdülxalıq Axundov 14 dekabr (köhnə təqvimlə 1 dekabr) 1863-cü ildə Bakıda dəmirçi ailəsində doğulub. Öncə özəl bir məktəbdə, sonra Mirzə Həsib Qüdsinin İçərişəhərdəki Örtülü məscid mədrəsəsində oxuyub.[4] 1877–1884-cü illərdə Bakı real (edadi) məktəbində təhsilini davam etdirib.[1] O, hələ gənc yaşlarından ərəb, fars və rus dillərini öyrənmiş, 1888-ci ildə Almaniyadakı Erlangen Universitetininin Tibb fakültəsində göz xəstəliklərinə dair yazdığı əsərini magistr elmi dərəcəsi almaq üçün müdafiə etmişdir. Əsər iki il sonra ayrıca kitab şəklində nəşr olunmuşdur.[5]

 
"Əbu Mənsur Müvəffəq bin Əli Hərəviyə görə əczaçılığın əsasları" (lat. Liber fundamentorum pharmacologiae) adlı əsəri (Halle, 1893)

1892-ci ildə Azərbaycan alimi Mirzə Əbdülxaliq Axundov Azərbaycanda tibb tarixinin araşdırılmasının təməlini qoydu. O, Əbu Mənsur Hərəvinin[6] XI əsrə aid məşhur əczaçılıq ensiklopediyasını fars dilindən alman dilinə tərcümə etdi. 1893-cü ildə Derpt Universitetində doktorluq disertasiyası müdafiə etmişdir.[7] Doktorluq işi həmin il Derpt Universitetinin Əczaçılıq fakültəsinin "Tarixi araşdırmalar" seriyasında nəşr olunmuşdur.[8]

XIX əsrin sonlarında Bakıya dönərək burada ilk göz xəstəlikləri məntəqəsi və iki aptek açan M.Ə.Axundov həm də həkim Məmmədrza Vəkilovla birgə Azərbaycanda ilk ruhi xəstəliklər müəlicəxanasının yaradıcılarından olmuşdur. O, 24 aprel 1892-ci ildə açılan bu xəstəxanada 1903-cü ilədək işləyib.[9] 1895-ci ildə Məmmədrza Vəkilov və Kərim bəy Mehmandarov ilə birgə Bakı Tibb Cəmiyyətini təsis etmişdir.

Nəşriyyat və kitabxanalar yaratmış, geniş xeyriyyəçilik işlərilə məşğul olmuşdur. 1901-ci ildə M.Ə.Axundov "Əvvəli hənək, axırı dəyənək" adlı 3 pərdəli komediya yazmışdır.[2] O, Birinci rus inqilabının süqutundan sonra "Səadət" adlı xeyriyyə cəmiyyətinin yaradıcılarından biri olmuşdur. Cəmiyyətin orqanı "Səadət" jurnalının yaradılması üçün Tiflisdəki Senzura Komitəsi ilə yazışmalara başladı. Amma təəssüf ki, heç bir müsbət nəticə əldə olunmadı.[10] Fəal publisist olan Mirzə Əbdülxalıq Axundov ozamankı Azərbaycan dövri mətbuatında xeyli yazı dərc etdirib. "Təkamül" qəzeti redaksiya heyətinin üzvü olmuşdur.[3]

Mirzə Əbdülxalıq Axundov 1909-cu ildən çıxmağa başlamış "Zənbur" jurnalının təsisçisi və naşiri idi. Yaxın Şərq ölkələrində məşhur olan satirik aylıq "Zənbur" jurnalı XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan dilində "Səadət" Xeyriyyə Cəmiyyəti tərəfindən buraxılırdı.[10] Özü burada "Palazqulaq", "Zorba", "Cümləqayğu", "Sövtüməli", "Dünyamalı", "Vərzad", "Toxmaq", "Çərənçi" və b. imzalarla çıxış etmiş[3], yeni əsrin qabaqcıl elm və maarif məsələlərini təbliğ edən onlarca yazılarını dərc etmişdir.[11]

Həkim kimi də maarifçiliklə məşğul olub. Onun 1914–1919-cu illərdə "Müalicə kitabı" (1914), "Uşaq hifzü-səhhəsi" (1916), "Həzm üzvlərinin azarları" (1919) kimi kütləvi kitablar çap etdirmişdir.[3][12] Mirzə Əbdülxalıq Axundov 20-ci əsrin əvvəllərində Bakıda vəbacüzam xəstəlikləri ilə mübarizə aparmış, vəbaya qarşı mübarizədə göstərdiyi qeyri-adi fədakarlığa görə ona "əsilzadə zadəgan" fəxri titulu verilmişdir. Azərbaycanda universitet açılmasına illərlə səy göstərmişdir.[13]

1920-ci ildə XI ordunun Bakını işğal etməsilə əlaqədar İrana mühacirət etmişdir.[2] Öncə RəştƏrdəbildə, daha sonra Tehranda yaşayıb və həkimliklə məşğul olub. Əbdülxalıq Axundov 1950-ci ildə Tehranda vəfat edib, Tehrandan bir az aralıda yerləşən Kulidə[10] və ya İranın ən məşhur adamlarının dəfn olunduğu Qumda[13][14] dəfn edilib.

AiləsiRedaktə

Mirzə Əbdülxalıq Axundov Bakıda Mark Bekov adlı bir yəhudi provizorun qızı Fatma xanımla (müsəlmanlığı qəbul etdikdən sonrakı adı) ailə qurub.[15]

M.Ə.Axundovun iki oğlu var idi: Yusif və Cahangir.

ƏsərləriRedaktə

  • Axundov, Mirzə Əbdülxaliq. Əvvəli hənək, axırı dəyənək. Komediya.- Badkubə, 1901.- 55 s.
  • Axundov, Mirzə Əbdülxalıq. Müalicə kitabı.- B.: [s. n.], 1914.
  • Axundov, Mirzə Əbdülxalıq. Uşaq hifzü-səhhəsi.- B.: [s. n.], 1916.- 59 s.
  • Axundov, Mirzə Əbdülxalıq. Həzm üzvlərinin azarları.- B.: [s. n.], 1919.

Həmçinin baxRedaktə

İstinadlarRedaktə

  1. 1 2 Axundzadə (Mirzə) Əbdülxalıq Hüseyn oğlu // M.Mərdanov, Ə.Tahirzadə. 1920-ci ilədək ali məktəblərdə oxumuş azərbaycanlılar. C. 1 A. Bakı: Təhsil, 2018, səh. 352–353
  2. 1 2 3 "Cəlil Məmmədquluzadə Ensiklopediyası. Bakı: Şərq-Qərb, 2008, səh. 44–45". 2022-08-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-08-12.
  3. 1 2 3 4 Axundzadə (Mirzə) Əbdülxalıq Hüseyn oğlu // M.Mərdanov, Ə.Tahirzadə. 1920-ci ilədək ali məktəblərdə oxumuş azərbaycanlılar. C. 1 A. Bakı: Təhsil, 2018, səh. 358
  4. İslam Ağayev. Satirik "Zənbur" jurnalı. Bakı: Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası, 1969, səh. 7
  5. Klinische Beiträge zur Lehre vom Colomboma oculi : Inaugural-Dissertation zur Erlangung der Doctorwürde vorgelegt der Hohen medicinischen Facultät der Friedrich-Alexanders-Universität zu Erlangen am 13. Juli 1888 / von Abdul-Chalig Achundoff. Erlangen : Jacob, 1890
  6. "L. Richter-Bernburg, Abū Manṣūr Heravī, Encyclopædia Iranica, I/3, pp. 336-337". 2022-08-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-08-07.
  7. "Commentar zum sogenannten Liber fundamentorum pharmacologiae des Abu Mansur Muwaffak-Ben-Ali-el Hirowi / .... von Abdul-Achundow. Dorpat : Schnakenburg, 1892". 2021-12-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-08-07.
  8. Die pharmakologischen Grundsätze (Liber fundamentorum pharmacologiae) des Abu Mansur Muwaffak bin Ali Harawi / zum ersten Male nach dem Urtext übers. und mit Erklärungen versehen von Dr. med. Abdul-Chalig Achundow (pract. Arzt. in Baku). Halle a.S. : Tausch & Grosse, 1893
  9. Axundzadə (Mirzə) Əbdülxalıq Hüseyn oğlu // M.Mərdanov, Ə.Tahirzadə. 1920-ci ilədək ali məktəblərdə oxumuş azərbaycanlılar. C. 1 A. Bakı: Təhsil, 2018, səh. 356–357
  10. 1 2 3 4 5 Rasim Hacıyev. İlk Azərbaycanlı oftalmoloq Əbdülxaliq Axundov Arxivləşdirilib 2021-05-13 at the Wayback Machine. Elm və həyat. — 2007. — № 3–4. — S. 21–23
  11. İslam Ağayev. Satirik "Zənbur" jurnalı. Bakı: Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası, 1969, səh. 10
  12. İslam Ağayev. Satirik "Zənbur" jurnalı. Bakı: Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası, 1969, səh. 9
  13. 1 2 Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. Cild: I. Bakı: Lider. 2004. səh. 119–120 Arxivləşdirilib 2022-03-10 at the Wayback Machine. ISBN 9952-417-14-2.
  14. Axundzadə (Mirzə) Əbdülxalıq Hüseyn oğlu // M.Mərdanov, Ə.Tahirzadə. 1920-ci ilədək ali məktəblərdə oxumuş azərbaycanlılar. C. 1 A. Bakı: Təhsil, 2018, səh. 360
  15. Axundzadə (Mirzə) Əbdülxalıq Hüseyn oğlu // M.Mərdanov, Ə.Tahirzadə. 1920-ci ilədək ali məktəblərdə oxumuş azərbaycanlılar. C. 1 A. Bakı: Təhsil, 2018, səh. 356
  16. Axundov Yusif Mirzə Əbdülxalıq oğlu // M.Mərdanov, Ə.Tahirzadə. 1920-ci ilədək ali məktəblərdə oxumuş azərbaycanlılar. C. 1 A. Bakı: Təhsil, 2018, səh. 340