Əhalinin həyat keyfiyyəti

ƏHALİNİN HƏYAT KEYFİYYƏTİ — әhalinin iqtisadi, siyasi-sosial, etnik-milli, konfessional (dini), tәbii-coğrafi amillәrin qarşılıqlı tәsiri ilә müәyyәn olunan xüsusiyyәtlәri vә tәkrar istehsalının mәcmu xarakteristikası . Əhalinin həyat keyfiyyəti әhalinin tәkrar istehsalının hәm kәmiyyәtcә, yәni xüsusi demoqrafik göstәricilәrlә (tәkrar istehsal әmsalı, ölüm sayının xüsusi göstәricilәri, körpәlәr vә analar, әmәkqabiliyyәtli yaşdakı әhalinin ölüm sayı), hәm dә sosial (tәhsil, sәhiyyә, әrazi vә әmәk mobilliyi vә s.) sәviyyәsini әks etdirәn keyfiyyәt xarakteristikası ilә müәyyәnlәşdirilir [1].

Ümumi məlumatRedaktə

Həyat keyfiyyəti, həyat səviyyəsi istər bazar və qeyri-bazar təsərrüfatı sistemində, istərsə də keçid dövründə əhalinin yaşayış təminatı kimi xarakterizə olunur. Bununla da, iqtisadiyyatda sosial kateqoriya kimi səciyyələndirilir [2]. Belə dәyәrlәndirmә sadә göstәricilәr dәsti, yaxud xüsusi aqreqasiya olunmuş göstәricilәr vasitәsi ilә aparıla bilәr. Lakin bu fenomenin keyfiyyәt göstәricilәrini bütünlükdә formalaşdırmaq qeyri-mümkündür. Əhalinin həyat keyfiyyəti insan amilinin iqtisadiyyata tәsirinin müxtәlif formalarını üzә çıxaran mühüm makro iqtisadi meyardır. O, insan, insan qrupu vә ya hәr hansı birliyin fiziki, mental, sosial-mәdәni inkişafını müәyyәnlәşdirәn әlamәtlәri xarakterizә edir.

Əhalinin həyat keyfiyyəti ilә әhalinin tәkrar istehsalının sәmәrәliliyi anlayışları arasında (demoqrafiyada bu, doğum sayının azalması müşahidә edilәrkәn, ölüm sayının daha da azaldılması yolu ilә tәbii artımın eyni sәviyyәdә saxlanması demәkdir) qarşılıqlı әlaqә vardır. Əhalinin tәkrar istehsalı homeostazis (özünü tәkrar istehsal edәn) sistem kimi onun mühüm keyfiyyәt әlamәtlәrindәn biridir [1]. Əhalinin həyat keyfiyyətinin әsasını sağlamlıq tәşkil edir. Çünki saglamlığın yaxşılaşması, yaxud pislәşmәsi insan kapitalının digәr parametrlәrinin sәmәrәliliyi vә intensivliyini ya artırır, ya da azaldır.

GöstəriciləriRedaktə

Əhalinin həyat səviyyəsinə təsir göstərən amillər üç qrupa bölünür:

1. Ölkədə təzahür edən böhrandan yaranan amillər;

2. Qarışıq iqtisadiyyatın meydana gəlməsi, bazar münasibətlərinin şəkil alması və daha çox inkişaf etməsi ilə əlaqədar olan amillər;

3. Dövlətin dünya bazarına açılması ilə əlaqədar amillər.

Birinci qrupa, əsasən, böhranlı dövrdə meydana çıxan amillər aid edilir. Bunlar təsərrüfatlar arasında iqtisadi münasibətlərin pozulması, totalitar rejimin aradan götürülməsi prosesinin məntiqi davamı kimi keçmiş ittifaqdakı dövlətlər arasında illərlə meydana gəlmiş və bir- birlərindən asılı vəziyyətə salınmış iqtisadi münasibətlərin kəskin şəkildə dağılması və s. amillərdir.

İkinci qrupa mülkiyyətin şəxsiləşdirilməsi və dövlətsizləşdirilməsi, təsərrüfatçılığın yeni alternativ növlərinin meydana gəlməsi, suveren dövlətin iqtisadi və siyasi müstəqilliyinin bərpa edilməsinə göstərilən diqqət, qayğı, bunlara uyğun olaraq idarəetmə sahəsindəki dəyişikliklər daxildir.

Üçüncü qrupa dünya bazarına inteqrasiyanın məntiqi nəticəsi kimi iqtisadiyyatın fərqli sektorlarına xarici sərmayələrin cəlb edilməsi, daxili bazarın xarici bazarlardan gətirilən mal və əmtəələrlə doldurulması, sərbəst iqtisadi zonaların yaradılması və s. bu kimi amillər aid edilir [2].

Ölkә әhalisinin, sosial-professional vә ya demoqrafik qruplarının sağlamlığı sosial mühitdәn, hәmçinin әhaliyә mәxsus bir sıra digәr xüsusiyyәtlәrdәn asılıdır. Daha az inkişaf etmiş ölkәlәrin әhalisi üzәrindә aparılan tәdqiqatlar göstәrir ki, ailәnin gәlir sәviyyәsindәn asılı olmayaraq tәhsilli anaların uşaqları daha sağlam böyüyür [1].

Əhalinin həyat keyfiyyətinin yüksәlmәsi ölkәnin sosial-iqtisadi tәrәqqisinin göstәricisidir; o, yalnız iqtisadi artım vә hәyat sәviyyәsinin yaxşılaşdırılması ilә deyil, hәmçinin ailә vә cәmiyyәt vәsaitlәrinin insan kapitalına çevrilmәsi sayәsindә dәyişir. İnsan kapitalı nәzәriyyәsinә әsasәn aparılan tәdqiqatlar göstәrir ki, XX әsrin son onilliyindә ABŞ Ümumi Daxili Məhsulun tәqr. 10%-ni әhalisinin tәhsilinә yönәltmişdir [1]..

Əhalinin həyat keyfiyyətinin başlıca xarakteristikaları sırasında aqreqasiya olunan, yәni ölkәnin sosial-iqtisadi inkişaf sәviyyәsini vә әhalinin bir sıra (doğulduqdan sonra gözlәnilәn yaşama müddәti, әhalinin tәhsil sәviyyәsi, adambaşına düşәn ÜDM-in hәcmi vә s.) xarakteristikalarını cәmlәşdirәn insan potensialının inkişaf indeksi xüsusi yer tutur.

Əhalinin həyat keyfiyyəti iqtisadi, sosial, ekoloji, elmi-texniki sistemlәrin inkişaf sәviyyәsi ilә birbaşa әlaqәdә olan hәyat sәviyyәsi ilә yanaşı, әhalinin yaş tәrkibi, cinsә görә bölünmәsi, demoqrafik proseslәrin adaptasiya imkanları vә s. kimi ictimai tәkrar istehsalla birbaşa әlaqәsi olmayan demoqrafik xarakteristikalar vasitәsilә müәyyәnlәşdirilir. Əhalinin həyat keyfiyyətini müəyyənləşdirən ünsürlər aşağıdakılardır:

  • Gəlir və istehlakın səviyyə və quruluşunu özündə əks etdirən meyarlar — istehsalın sahə quruluşu və ictimai əməyin paylaşdırılımasında region iqtisadiyyatının yeri, rolu, məşğulluq səviyyəsi və quruluşu. Sosial demoqrafik quruluş, əmtəə və xidmətlərin dəyəri, iqlim şəraiti, regionlar arası iqtisadi əlaqələrin forması, səviyyə və həcmi.
  • Ölkə vətəndaşlarının həyat keyfiyyətinin fərqli-fərqli tərəflərini özündə birləşdirən meyarlar — maaşların nominal səviyyəsi , istehlak üçün əzərdə tutulan eytiyyatların miqdarı, - Fərqli-fərqli əmtəələrin, əmtəə səbətlərinin istehlakı, məskunlaşdırılma.
  • Sosial qruplar — sosial qruplar daxilində ailələrin maddi yardımına müəyyən olunan həyat keyfiyyəti [2].

Əhalinin həyat keyfiyyəti müxtәlif aspektlәri vә onunla әlaqәdar yaranan problemlәr Qәdim YunanıstanÇin dә daxil olmaqla, insan cәmiyyәtini daim düşündürmüşdür; XVIII–XIX әsrlәrdә iqtisadçılar, filosof vә sosioloqlar öz işlәrindә əhalinin həyat keyfiyyəti anlayışından geniş istifadә edirdilәr; XX әsrdә o, demoqrafik optimum, insan kapitalı vә Yevgeni nәzәriyyәlәrinin yaranmasında artım hәddinin qlobal modellәşdirilmәsi üzrә Roma klubunun yaranmasında mühüm rol oynamışdır. XXI әsrdә hәr hansı dövlәtin iqtisadiyyatında innovasiya-informasiya imkanlarını müәyyәnlәşdirәn əhalinin həyat keyfiyyətinin özü dә informasiya cәmiyyәti vasitәsilә sürәtlә yüksәlir [1].

İstinadlarRedaktə

  1. 1 2 3 4 5 Azərbaycan Milli Ensiklopediyası. VIII cild. Bakı: NPB. 2019. səh. 600.
  2. 1 2 3 Rüstəmov A. A. (2003). Respublikada əhalinin maddi rifahının yüksəldilməsinin iqtisadi problemləri. Bakı. səh. 7-29.

ƏdəbiyyatRedaktə

  • Əliyev A., Qasımov N. (2000). Azərbaycanda əhalinin həyat səviyyəsinin yüksəldilməsinin aktual problemləri. Bakı.