AMEA nəzdində Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzi

AMEA nəzdində Respublika Seysmoloji Xidmət MərkəziAzərbaycan Respublikasında zəlzələlərin tədqiqatı və öyrənilməsi ilə məşğul olan əsas təşkilatdır. Mərkəzdə seysmoloji, geofiziki, geokimyəvi və geodinamik kompleks tədqiqatlar aparılır[1]. AMEA nəzdində RSXM MDB məkanında yeganə təşkilatdır ki burada seysmoloji tədqiqatlar ən müasir, peyk rabitəsi ilə işləyən seysmik stansiyalar şəbəkəsi vasitəsi ilə aparılır. Hazırda Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəznin respublika ərazisində 35 peyk rabitəsi ilə işləyən seysmik stansiyaları var. Quruda daha beş seysmik stansiyanın qurulması nəzərdə tutulur. Bununla yanaşı Mərkəz tərəfindən respublika ərazisində 24 GPS stansiya quraşdırılmışdır. Azərbaycanın Saatlı rayonundakı dərinliyi 8324 metr olan quyu üzərində yerləşdirilmiş GPS stansiya öz unikallığı ilə seçilir. RSXM-nin respublika ərazisində həmçinin geofiziki və geokimyəvi stansiyaları da fəaliyyət göstərir. MDB məkanında ilk dəfə olaraq Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda 3 ədəd dənizdibi seysmik stansiyaların qurulması nəzərdə tutulur ki, həmin stansiyaların qurulması nəticəsində həm dənizin dibində gedən yeraltı tektonik proseslər, həm də bu proseslərin neft yataqlarına, neft hasilatına göstərdiyi təsirlərlə bağlı daha mükəmməl tədqiqatlar aparılmasına imkan yaranacaq. Qeyd edək ki, Ermənistanın Azərbaycana qarşı apardığı işğalçılıq siyasəti, Dağlıq Qarabağ və ətraf ərazilərin işğalı nəticəsində ermənilər AMEA nəzdində RSXM-in Ağdam, Kəlbəcər və Cəbrayıl rayonlarında yerləşən seysmik stansiyalarını da vəhşicəsinə dağıdıblar. Ağdam və Füzuli rayonlarının Azərbaycanın nəzarətində olan hissəsində isə yeni seysmik stansiyalar quraşdırılıb.

AMEA nəzdində Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzi
Az-seismo-logo.jpg
Tipi şirkət
Yaranma tarixi 1979
Yeri Bakı, Azərbaycan
Hakim simaları Qurban Yetirmişli
Sayt seismology.az
Xerite az.az.jpg
Isgal rayonlar.az.jpg

TarixiRedaktə

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası nəzdində Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzinin yaranmasının tarixi mərhələləri olmuşdur.Azərbaycanda ilk dəfə instrumental müşahidələrə XX əsrin əvvəllərində başlanılmışdır. 1902-ci ildə Şamaxıda baş verən güclü zəlzələdən sonra Bakıda neft sənayesi ilə məşğul olan Nobel qardaşları baş verən zəlzələlərin neft yataqlarının işinə hər hansı təsirlərinin ola biləcəyindən narahat olurlar. Onların təşəbbüsü ilə elə həmin il Azərbaycan ərazisində üç yerdə seysmik stansiyalar quraşdırılmış və bununla da instrumental müşahidələrə başlanılmışdır. Keçmiş sovetlər birliyi zamanı uzun müddət Azərbaycanda müstəqil seysmoloji xidmətin fəaliyyətinə icazə verilməsə də, 1979-cu ildə Azərbaycan SSRI Nazirlər Sovetinin qərarına və Milli Elmlər Akademiyasının sərəncamına əsasən AMEA Geologiya İnstitutunda “Geofizika” Elmi Mərkəzində Təcrübi-Metodiki Geofizika Partiyası yaradılmışdır. 1980-ci ildə isə bunun əsasında Təcrübi – Metodik Geofizika Ekspedisyası təşkil edilmişdir. Ekspedisyaya AMEA-nın müxbir üzvü, geologiya-minerologiya elmlər doktoru Arif Həsənov rəhbərlik etmişdir. 1980-1990-cı illərdə respublika ərazisinin bütün seysmogen zonanı əhatə edən stasionar geokimyəvi və geofiziki stansiyalar şəbəkəsi yaranmış, episentral zona yaxınlığında geofiziki, hidro-qaz və radiokimyəvi sahələrin planlı şəkildə öyrənilməsinə başlanılmış, seysmogen zonanın gərginlik deformasiya vəziyyətinin qiymətləndirilməsi və geofiziki sahə variasiyalarının və geokimyəvi sahə parametrlərinin anomal dəyişmələrinin seysmoproqnoz əlamətlərinin aşkarlanması metodikası işlənib hazırlanmışdır. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 01. 09.1998-ci il tarixli 179 saylı və Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Rəyasət Heyətinin 17.12.1998-ci il tarixli 22/2 saylı qərarları ilə TMGE-yə 1999-cu ildən AMEA – nın nəzdində Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzi statusu verilmişdir.

Baş DirektorRedaktə

 
Qurban Yetirmişli, 2008-ci ildən RSXM-in direktorudur.

2008-ci ildən AMEA nəzdində Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzinə AMEA-nın müxbir üzvü, Əməkdar Elm xadimi,geologiya-mineralogiya elmlər doktoru, professor Qurban Cəlal oğlu Yetirmişli rəhbərlik edir.

Qurban Cəlal oğlu Yetirmişli – 4 sentyabr 1952 – ci ildə anadan olmuşdur. 1974 – cü ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (BDU) Geologiya fakültəsini bitirmişdir.

1980 - 2008 - ci illlərdə AMEA nəzdində RSXM - də Baş direktor müavini, 2008-ci ildən AMEA nəzdində Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzinin Baş direktorudur.Geologiya-mineralogiya elmlər doktoru, professordur. 2014-cü ildə AMEA-nın müxbir üzvü seçilib. Q.C.Yetirmişli geodinamik, seysmoaktiv şəraiti mürəkkəb olan zonalarda, dərin qatlarda neft - qazlılığın qiymətləndirilməsi və perspektivliyi haqqında (Aşağı Kür çökəkliyi) bir-sıra elmi-nəzəri işlər aparmış, 178-dən çox elmi məqalənin müəllifidir. Dünyanın bir sıra nüfuzlu elmi jurnallarında məqalələri dərc olunub. 2000-ci ildə «Aşağı Kür çökəkliyində seysmo-geodinamik şərait və kəsilişlərdə neft və qaz yataqlarının paylanması» mövzusunda namizədlik dissertasiyasını müdafiə etmişdir. 2010-cu ildə «Cənubi Xəzər çökəkliyinin seysmikliyi (Azərbaycan sektoru )» mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müvəffəqiyyətlə müdafiə edərək, geologiya-mineralogiya elmlər doktoru elmi dərəcəsini almışdır. AMEA nəzdində Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzində telemetrik seysmik stansiyalar şəbəkəsinin genişləndirilməsində, peyk rabitəli seysmik stansiyaların sayının 14-dən 35-ə çatdırılmasında, eləcə də mərkəzin beynəlxalq standartlara uyğun proqramlarla təmin olunmasında və işin keyfiyyətinin ən yüksək səviyyəyə qaldırılmasında müstəsna xidmətləri olmuşdur. Q.C.Yetirmişlinin təşəbbüsü ilə AMEA nəzdində RSXM dünyanın ən aparıcı seysmik təşkilatları və inkişaf etmiş ölkələri ilə əməkdaşlığa başlamışdır. Bir kitabın (Geofizika cildinin) həmmüəllifi, “Azərbaycan ərazisinin seysmik rayonlaşdırılmasında gərginlik-deformasiya amillərinin nəzərə alınması metodikası” kitabının müəllifidir. AMEA nəzdində RSXM-in elmi nəşri olan “Azərbaycan ərazisində seysmoproqnoz müşahidələri” elmi jurnalın Baş redaktorudur. Q.C.Yetirmişlinin rəhbərliyi altında mərkəzin iki gənc əməkdaşı geologiya-minerologiya üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi üzrə müdafiə etmişdir. Hazırda 10-a yaxın doktorant və dissertant onun rəhbərliyi altında elmi tədqiqatlarını davam etdirirlər.

AMEA "Xəbərlər" (Yer elmləri seriyası) jurnalının redaksiya heyətinin üzvüdür. AMEA nəzdində RSXM-in Elmi-Texniki Şurasının sədri, Avropa Seysmoloji Komissiyasının üzvüdür.

2003-cü ildə AMEA Rəyasət Heyəti tərəfindən 50 illik yubleyi münasibəti ilə “Fəxri Fərman”la təltif edilmişdir.

2005-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı ilə “Tərəqqi” medalı ilə təltif edilmişdir.

2015-ci ildə "Avropa nəşr evi" tərəfindən "İlin vətənpərvər alimi" qızıl medalı ilə təltif edilmişdir.

2015-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərmanı ilə "Əməkdar elm xadimi" fəxri adına layiq görülmüşdür.

Azərbaycan Seysmoloqlar Assosasiyasının prezidentidir.

FəaliyyətRedaktə

SEYSMOLOGIYA

GEOFIZIKA

GEOKIMYA

GEODINAMIKA

AMEA nəzdində RSXM-də elmi tədqiqatlar əsasən üç istiqaməti əhatə edir:

• Respublika ərazisinin seysmikliyinin öyrənilməsi • Geofiziki və Geodinamiki tədqiqatlar (GPS); • Geokimyəvi tədqiqatlar Mərkəzdə Seysmoloji tədqiqatlar 35 telemetrik seysmik stansiyalardan ibarət müşahidə şəbəkəsi əsasında respublika ərazisinin seysmik rejimi, zəlzələ episentrlərinin paylanması qanunauyğunluğu, ocaq zonalarındakı seysmik proseslərin dinamikası tədqiq edilir, dərinlik qırılmalarının aktiv hissələri müəyyənləşdirilir və bu sahələrdə mümkün maksimal güclü zəlzələlərin intensivliyi qiymətləndirilir. Güclü zəlzələ ocaqlarının mexanizmi öyrənilir, böyük şəhərlərin seysmik riski qiymətləndirilir, iri tikinti obyektləri sahələrinin seysmikliyi tədqiq edilir. Geofiziki və geokimyəvi stansiyalar şəbəkəsi vasitəsilə geomaqnit sahəsi gərginliyinin, ağırlıq qüvvəsi və qravitasiya potensialin ikinci tərtib törəməsinin variasiyaları araşdırılır. Qeyd edək ki, seysmik stansiyalarla yanaşı respublika ərazisində 24 GPS stansiya quraşdırılıb. Bunlardan ən unikalı Saatlı rayonunda 8324 metr dərinlikdə olan quyu üzərində quraşdırılmış GPS stansiyasıdır.

Seysmologiya

• Respublika ərazisinin seysmikliyinin, zəlzələlərin kinematik və dinamik parametrlərinin öyrənilməsi ilə məşğul olur.Seysmoloji tədqiqatlar 35 daimi, 17 müvəqqəti və 7 mobil stansiyalardan ibarət müşahidə şəbəkəsi əsasında respublika ərazisinin seysmik rejimi, zəlzələ episentrlərinin paylanması qanunauyğunluğu, ocaq zonalarındakı seysmik proseslərin dinamikası tədqiq edilir, dərinlik qırılmalarının aktiv hissələri müəyyənləşdirilir və bu sahələrdə mümkün maksimal güclü zəlzələlərin intensivliyi qiymətləndirilir. Güclü zəlzələ ocaqlarının mexanizmi öyrənilir, böyük şəhərlərin seysmik riski qiymətləndirilir, iri tikinti obyektləri sahələrinin seysmikliyi tədqiq edilir. • 2003 – cü ildə AMEA nəzdində Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzi respublika ərazisində seysmik monitorinq sistemini yenidən qurmağa başlamışdır.ABŞ-ın “Kinemetrics” şirkətindən alınan telemetrik avadanlıqlarla bölgələrdə seysmik monitorinq aparılır. • 2016-cı ildən başlayaraq Ulu Öndər H.Əliyevin 93 illiyi münasibəti ilə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Gənclər Fondu və AMEA nəzdində Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzi tərəfindən " Azərbaycan ərazisinin seysmik təhlükəliliyi və zəlzələdən qorunmaq üçün davranış qaydaları" layihəsi çərçivəsində məktəblərdə təlimlər keçirilir. • RSXM əməkdaşları tərəfindən Bakı şəhəri Nərimanov rayonu 43 saylı bağça-məktəb-lisey kompleksində, Akademik Zərifə Əliyeva adına liseydə, Səbail rayonu 189/190 nömrəli tam orta məktəbdə, Suraxanı rayonu 232 saylı tam orta məktəbində, Avropa-Azərbaycan məktəbində, Nəsimi rayonu 46 saylı tam orta məktəbdə, Xızı rayonunda və Qobustan rayonu 1 saylı tam orta məktəbdə təlimlər keçirilib. Qeyd edək ki, layihə çərçivəsində təlimlər respublikanın şəhər və rayon məktəblərində davam etdirilir. • 2017-cı ilin may ayından etibarən ilk dəfə olaraq Azəbaycan ərazisində seysmotomoqrafiya işlərinin aparılmasına başlanılıb. Bununla əlaqədar olaraq yerli və amerikalı mütəxəssislərin iştirakı ilə - Hacıqabul, Göyçay, Qusar və Neftçala rayonlarında müvəqqəti seysmik stansiyalar quraşdırılıb.

Zəlzələlərin tədqiqatı bürosu

 
Zəlzələlərin tədqiqatı bürosu

Zəlzələlərin Tədqiqatı Bürosu seysmik stansiyalarda qeydə alınmış zəlzələ yazılarının analizi, onların kinematik və dinamik parametrlərinin təyini ilə məşğuldur. 25 noyabr 2000-ci il tarixində baş vermiş güclü (Mlh=6.2) Xəzər (Bakı) zəlzələsindən sonra Ulu Öndər Heydər Əliyevin Azərbaycanda seysmik müşahidə şəbəkəsinin ən müasir cihazlarla təchiz edilməsi haqqında göstərişinə əsasən AMEA nəzdində Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzi üçün 14 dəst "Kinemetrics" şirkətinin (ABŞ) istehsalı olan, peyk rabitə sistemli, rəqəmsal telemetrik seysmik stansiya alınmışdır və 2003–cü ildən bu müşahidə şəbəkəsi fəaliyyətə başlamışdır. Azərbaycan Prezidenti cənab İlham Əliyevin göstərişi ilə seysmik müşahidə şəbəkəsinin 2009-cu ildə RSXM üçün daha 7 dəst "Kinemetrics" (ABŞ) şirkətinin seysmik stansiyası və “Apple” şirkətinin 2 kompyuterindən ibarət yeni proqram təminatlı sistem alınmışdır.

2009-2010-cu illərdə daha 11 "Kinemetrics" stansiyası ("Astara", "Zərdab", "Gədəbəy", "Xınalıq", "Altıağac", "Kürdəmir", "Lerik", "Zaqatala", "Mingəçevir", "Qazax", "Saatlı") alınaraq quraşdırılmışdır. 2011-ci ildə RSXM tərəfindən daha 6 telemetrik seysmik stansiya ("Qobustan", "Qəbələ", "Qusar", "Ordubad", "Şahbuz", "Heydərabad") quraşdırılaraq işə salınmışdır və bununla da seysmik stansiyaların sayı 31-ə çatmışdır.

Yeni sistemlə serverin yaddaşı artırılmış, "Antelope 5.2-64" proqramının son versiyası yüklənilmişdir. Yeni sistem zəlzələlərin emalında və digər proqramlarda, məlumatlar bazasının yaradılmasında və arxivləşdirilməsində istifadə olunur. "Apple" şirkətinin kompüterləri "Mac OS X 10" əməliyyat sistemində işləyir.

Makroseysmik tədqiqatların yerinə yetirilməsi baş vermiş zəlzələlərin makroseysmik intensivliyini təyin etməkdən ibarətdir. MSK-64 seysmik cədvəli üzrə zəlzələnin gücünü səciyyələndirmək üçün müxtəlif əlamətlərdən istifadə olunur: bina və tikililərin zədələnmə dərəcələri, qruntlarda qalıq deformasiyaları, qrunt suları rejiminin dəyişməsi, titrəyişlərin hiss edilməsi və s.

Makroseysmik titrəyişlər, alınmış statistik materialların analizi intensivliyin balla qiymətləndirilməsinə imkan verir. Nəticə olaraq izoseystlər xəritə-sxemi qurulur və bu da makroseysmik təzahürlərin coğrafi paylanmasını özündə əks etdirir. Daha sonra makroseysmik müşahidələrin nəticələri zəlzələ ocağının parametrlərinin: onun koordinatlarının, dərinliyinin, uzantı istiqamətinin, ölçülərinin və maqnitudasının təyin edilməsi üçün istifadə olunur.

Makroseysmik Tədqiqatlar şöbəsi

 
Zəlzələ ocaqlarının dinamikası

Makroseysmik tədqiqatlar seysmoloji tədqiqatların mühüm tərkib hissələrindən biridir və zəlzələnin yer səthində təzahür effektlərinin öyrənilməsinə əsaslanır. Bu tədqiqatlar müxtəlif intensivlik qiymətlərinə malik sahələrin konturlarının müəyyən edilməsinə, seysmik rejim haqqında informasiya verilməsinə, zəlzələ ocağının parametrləri və mühitin quruluşu haqqında fikir irəli sürməyə imkan verir. Makroseysmik məlumatlar mühəndisi seysmologiya və seysmik mikrorayonlaşdırma işləri zamanı mühüm əhəmiyyətə malikdir. Makroseysmik müşahidələr nəticəsində toplanmış məlumatların təhlili seysmik effektin həm kəmiyyət, həm də keyfiyyət üsulu ilə qiymətləndirilməsi metodikası əsasında aparılır. Makroseysmik tədqiqatların yerinə yetirilməsi baş vermiş zəlzələlərin makroseysmik intensivliyini təyin etməkdən ibarətdir. MSK-64 seysmik cədvəli üzrə zəlzələnin gücünü səciyyələndirmək üçün müxtəlif əlamətlərdən istifadə olunur: bina və tikililərin zədələnmə dərəcələri, qruntlarda qalıq deformasiyaları, qrunt suları rejiminin dəyişməsi, titrəyişlərin hiss edilməsi və s. Makroseysmik titrəyişlər, alınmış statistik materialların analizi intensivliyin balla qiymətləndirilməsinə imkan verir. Nəticə olaraq izoseystlər xəritə-sxemi qurulur və bu da makroseysmik təzahürlərin coğrafi paylanmasını özündə əks etdirir. Daha sonra makroseysmik müşahidələrin nəticələri zəlzələ ocağının parametrlərinin: onun koordinatlarının, dərinliyinin, uzantı istiqamətinin, ölçülərinin və maqnitudasının təyin edilməsi üçün istifadə olunur. Makroseysmik müşahidələrin lazımi həcminə və dəqiqliyinə nail olmaq üçün makroseysmik müşahidələrin üç əsas metodundan istifadə etmək lazımdır: -Yerində müayinə (Imax≥VI bal olduqda);

-Sorğu aparılması (zəif hiss olunmuş zəlzələlər zamanı);

-Anketlərin göndərilməsi (II≤ Imax≤VI bal olduqda);

Makroseysmik tədqiqatlar şöbəsinin fəaliyyət planı aşağıdakı işlərin yerinə yetirilməsindən ibarətdir:

1.Azərbaycanın tarixi zəlzələlərinin makroseysmik sahələrinin və ocaq parametrlərinin analizi.

2.Zəlzələnin təzahür effektlərini qiymətləndirmək məqsədilə binalarda və relyefdə vizual müşahidələrin aparılması, əhali arasında sorğuların keçirilməsi.

3.Zəlzələnin parametrlərinin təyin olunması.

4.Qrafiklərin, cədvəllərin, xəritə-sxemlərin tərtib edilməsi.

5.Dövrü olaraq elmi məqalələrin çapı.

6.İllik hesabatların hazırlanması.

Zəlzələ ocaqlarının dinamikası şöbəsi

 
Beynəlxalq seysmotomoqrafiya laboratoriyası

35 rəqamsal telemetrik stansiyalardan alınmış dalğaların məlumatlarının əsasında Yer qabığının gərginlik və deformasiya sahələrini öyrənir. Şöbənin elmi fəaliyyətinin əsas istiqamətləri: - fokal mexanizmin parametrlərinin qiymətləndirilməsi, onların formalaşması şəraiti və mexanizmlərinin analiz - zəlzələ ocaqlarının dinamik parametrlərinin (spektral analiz) giymətləndirilməsi. - güclü zəlzələlərin seysmik dalğalarınnın spektirlərinin (müxtəlif tezlik intervalında) əsasında orta Mw maqnitudasının hesablanmsı Əsas elmi-praktiki nailiyyətlər aşağıdakılardır: Azərbaycan seysmotelemetrik stansiyaların məlumatları əsasında, ocaq mexanizmlərinin məlumat bazası yaranıb (М≥3.0) 2003-2019-cuillərdə Azərbaycan ərazisində baş vermiş zəlzələlərin ocaq mexanizmləri М≥3.0) P-dalğaların ilk gəlmə qiymətlərin əsasında, 2003-2018-ci illər ərzində baş vermiş zəlzələlərin (M≥3.0) ocaq mexanizmləri qurulmuşdur. Respublika ərazisinin fərdi seysmogen zonalarında seysmotektonik deformasiyaların xüsusiyətləri müəyyən olunub. 2019-сu ildə 74 zəlzələnin (ml≥3.0) ocaq mexanizmi işlənilmişdir. Onlardan ən güclu zəlzələ 5 fevral tarixində yerli vaxtla saat 23:31:37-də, maqnitudası ml=5.2 olan, Pirqulu stansiyasından 11 km qərbdə İsmayıllı ərazisində. Zəlzələnin sıxılma oxunun (P) və gərilmə gərginlik oxunun (T) istiqaməti üfüqə yaxın (PL=4, PL=7) müstəvidə istiqamətlənmişlər. Birinci və ikinci nodal müstəviləri üçün iti (DP=82, 87) düşmə bucağı müəyyənləşmişdir. Ocaqda yerdəyişmənin qiyməti (SLİP= 8-177) sağ tərəfli yer dəyişmə tipli hərəkətin üstünlük təşkil etdiyini göstərir və Qərbi Xəzər qırılması ilə uzlaşır. Zəlzələ ocağı çökmə qatında, demək olar ki, Alpa qədər fundamentin sərhəddində yerləşir. 05.02.2019 tarixində saat 23:31:37-də İsmayıllı ərazisində baş vermiş zəlzələnin ocaq mexanizmi Geodinamika şöbəsi ilə birlikdə 2003-2018-ci illərdə Azərbaycan ərazisində baş vermiş güclü zəlzələlərin ocaq mexanizmləri (ml ≥ 4.5) və GPS stansiyaların məlumatların əsasında horizontal hərəkətlərinin istiqamətləri xəritəsi qurulmuşdur. Lavrens Livermol Milli Laboratoriyasının “Yerin atmosferası və energetikası” şöbəsinin əməkdaşları - Rengin Gok və Robert Mellorslə birgə mühitin seysmik küylərin əsasinda seysmotomoqrafiya üsulu öyrənmişdir.

Beynəlxalq seysmotomoqrafiya laboratoriyası

2017-ci ildə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası nəzdində Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzində (AMEA nəzdində RSXM), ABŞ-ın E.Lourens adına Livermor Milli Laboratoriyasınında və ABŞ-ın Missuri Elm və Texnologiya Universitetində fəaliyyət göstərən “Beynəlxalq seysmotomoqrafiya” laboratoriyası yaradılmışdır. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası nəzdində Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzi (AMEA RSXM) ilə ABŞ-ın E.Lourens adına Livermor Milli Laboratoriyasınında və ABŞ-ın Missuri Elm və Texnologiya Universiteti 2014-2017 illər ərzində fəaliyyət göstərən Beynəlxalq seysmotomoqrafiya” laboratoriyası çərçivəsində 2016-ci il iyul ayının 16-dan avqustun 12-dək ABŞ-ın Kaliforniya Universitetinin Berkeley Seysmologiya Laboratoriyasında küy əsasında və 16 avqust – 10 sentyabr 2016-cı ildə ABŞ-ın Missuri Elm və Texnologiya Universitetində zəlzələlərin məlumatların əsasında seysmotomoqrafiya üsulu oyrənmişdir. Bundan əlavə qəbuledici funksiyalar (Receiver function) metodologiyası əsasında Moho sərhədin dərinliyini təyin edilmişdir. Qəbuledici funksiyalar metodologiyası dünyada tanınmış və geniş istifadə olunan usullardan biridir, və əks olunan Ps dalğaların qeydiyyata və təfsir edilməsinə yönəlmişdir. Əsas məsələ seysmik küylərin və diqər dalğaların arasından Ps dalğaların ayırmasıdır. Məlumdur ki, Ps dalğaların gəlmə vaxtları birinci P dalğalardan fərqli olaraq vaxt gecikmələri ilə gəlir: qranit-çöküntü qatın sərhədi gecikmə vaxtı ilə 0.6 saniyə; Moho sərhədi 4.3 saniyəlik gecikmə müddəti ilə; mantiyada faza keçid zonasının sərhədləri 42.4 və 66,4 saniyə gecikmə vaxtı ilə. Beləliklə, Böyük Qafqaz ərazisində yerləşən stansiyalarda qeyd olunan teleseysmik dalğaların məlumatların əsasında Moho sərhədi təyin olunub. Beləliklə, Siyəzən stansiya üzrə Moho sərhədin dərinliyi 53 km, Pirqulu stansiya üzrə 46 km, İsmayıllı stansiya üzrə 45 km Şəki stansiya üzrə 46 km, Zaqatala stansiya üzrə 45 km, Qəbələ stansiya üzrə 42 km, Qusar stansiya üzrə 42 km, Quba stansiya üzrə 48 km, Altıağac stansiya üzrə 50 km müəyyən olunub.

* Geofizika Geofiziki sahələrdəki seysmoanomal effektlərin təzahürü strukturları və xüsusiyyətlərinin kompleks tədqiqi ilə məşğul olur. Geofiziki stansiyalar şəbəkəsi vasitəsilə geomaqnit sahəsi gərginliyinin, ağırlıq qüvvəsi və qravitasiya potensialin ikinci törəməsinin variasiyaları araşdırılır. Geofiziki tədqiqatlar idarəsi aşağıdakı şöbə və stansiyalardan ibarətdir:

1.Geofiziki materialların təhlili və təfsiri şöbəsi 2. Geofiziki cihazlara texniki-nəzarət şöbəsi 3. Maqnitometriya şöbəsi 4. Qravimetriya şöbəsi 5. Geofiziki stansiyalar (6 stansiya)

Geomaqnit seysmoproqnoztik tədqiqatları

Seysmomaqnit tədqiqatlar iki istiqamətdə aparılır: Seysmomaqnit (tektomagnit) effektinin aşkarlanması və seysmogen zonaların gərgin-deformativ vəziyyətinin qiymətləndirilməsi 1. Seysmomaqnit effektinin və onun təzahürünün xarakterik xüsüsiyyətlərini aşkar etmək məqsədilə geomaqnit sahə gərginliyinin variyasiyalarının monitorinqi aparılır. 2. Baş verə biləcək güclü və hiss olunan zəlzələ ocaq zonalarının gərgin-deformativ vəziyyətini aşkar edib konturlamaq (əhatəyə almaq) məqsədilə geomaqnit sahə gərginliyinin məkan-zaman artımlarının monitorinqi aparılır. Bu tədqiqatlar Azərbaycanın Şəki-Şamaxı və Kürətrafı-Talış proqnoztik poliqonlarında həyata keçirilir. Şəki-Şamaxı poliqonunda 5 adəd müasir texnika əsasında hazırlanmış ABŞ istehsalı olan G 856 proton maqnitometrlə təchiz olunmuş maqnitovariasiya stansiyası quraşdıralaraq işə salınmış, və ayda bir dəfə ölcü götürmək ucün 63 geofiziki dayaq noqtəsi seçilmişdir. Kürətrafı-Talış poliqonu G 856 proton maqnitometri bazasında iki stansianar maqnitovariasiya stansiyası və ayda bir dəfə ölçü aparılan 30 dayaq nöqtəsilə təchiz olunmuşdur. Seysmoproqnoztik tədqiqatların axırıncı 30 illik praktikası AMEA RSXM-də məlumatların elektron bankının yaranmasına imkan vermişdir. Hansı ki özündə bütün geomaqnit sahəsində seysmoanomal aşkarlanmasını, sahə gərginliyi T~ f(t)-nin ardıcıl sıra: variasiyalarını və yerin qravitasiya sahəsinin ikinci törəməsini əhatə edir. Gələcəkdə maqnitovariasiya stansiyalar şəbəkələrinin genişləndirilməsi və təkrar ölçü dayaq nöqtələrinin sayının artırılması nəzərdə tutulur.

* Geokimya

2014-cü ildə Azərbaycanda ilboyu aparılan seysmoflüidogeodinamik (SFGD) tədqiqatlarının 35 ili tamam olur. Tədqiqatlar ilk dəfə olaraq AMEA-nın nəzdində RSXM-də 1979-cu ildə başlamış və bu vaxta kimi (2014-ci il) davam edir. İşlər seysmogeokimyəvi (SGK) və seysmohidrogeodinamik (SFHGD) metodlarla təmsil olunur (işlərin rəhbəri – g.-m.e.d. R.A.Kərəmova).

“Geokimya” bölməsində tədqiqatlar üç istiqamətlərdən ibarətdir: a) eksperimental – stasionar və çöl SFGD (flüidlərin seysmogeokimyəvi və seysmohidrogeoloji monitorinqi); b) nəzəri (seysmoproqnoz sahəsində) işlərlə; c) ilboyu aparılan məlumatların interpretasiyası üçün yeni proqram təminatının işlənib hazırlanması. İlboyu SFGD monitorinqi üzrə stasionar işlər dəniz suyu və yeraltı sular üçün, həmçinin yer səthinin lokal sahələrində 23 müşahidə obyektlərində aparılır.

* Geodinamika Geodinamik tədqiqatlar kosmosdan Yerin məsafədən zondlaması nəticəsində Yer qabığının quruluşu və geodinamik vəziyyətinin öyrənilməsinin elmi və metodoloji əsasını təşkil edir. Geodinamik modellərinin yaradılmasında ən mühüm element Yer səthində baş verən dəyişiklikləri müəyyən edən komponentidir. Eksperimental məlumat əldə etmək üçün ən effektiv yol - geodinamik test əsasında Yerə yaxın səthi təbəqələrinin hərtərəfli geomexaniki prosesləri öyrənməkdir. Bunan üçün məkan məlumatları əldə etmək üçün təkrar müşahidə aparılır. Qəbul edən üsullardan biri , dünyada indi geniş yayılmış peyk vasitəsi ilə qlobal naviqasiya sistemləri ( GNSS ) metodudur. GNSS texnologiyaları arasında geniş sahədə geodezik tədquqatlar aparmaq və yüksık dəqiqlik əldə etmək üçün ən müasir (bütün ölçüləriylə 3-10 mm ) texnologiyalar GPS – stansiyalarıdır. AMEA nəzdində RSXM-də geodiamik tədqiqatlara 2012-ci ildə başlanılmışdır. Hazırda respublika ərazisində 24 GPS (Trimble) stansiyalar quraşdırılmışdır. Bir GPS stansiyanın isı dünyada ilk dəfə olaraq Azərbaycan ərazisində Saatlı rayonunda qazılmış və dərinliyi 8324 metr olan quyu üzərində quraşdırılmışdır.

Elmi nəşrlərRedaktə

Jurnal

 
"Seismoprognosis observations in the territory of Azerbaijan"

• AMEA nəzdində RSXM-nin elmi nəşri olan "Azərbaycan ərazisində seysmoproqnoz müşahidələri" elmi jurnalının növbəti sayı çapdan çıxıb. İngilis dilində nəşr olunan jurnalda tanınmış amerikalı seysmoloq alimlərin və yerli alimlərin elmi məqalələri toplanılmışdır. Məqalələrdə Azərbaycan ərazisində aparılan kompleks seysmoloji tədqiqatların nəticələrinə dair analiz və təhlilllər öz əksini tapmışdır.

• Qeyd edək ki, beynəlxalq İSSN serfikatı olan "Azərbaycan ərazisində seysmoproqnoz müşahidələri" elmi jurnalı Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Ali Attestasiyası Komissiyası tərəfindən qeydiyyatdan keçib. Jurnalın baş redaktoru AMEA nəzdində RSXM-nin baş direktoru, AMEA-nın müxbir üzvü Qurban Yetirmişlidir.

• Jurnalda dərc edilmiş məqalələrlə http://seismology.az/journal/ səhifəsində tanış olmaq olar.

RSXM-nin seysmik stansiyalarıRedaktə

  • Zərdab seysmik stansiyası
  • Ağdam seysmik stansiyası
  • Altıağac seysmik stansiyası
  • Astara seysmik stansiyası
  • Beyləqan seysmik stansiyası
  • Bərdə seysmik stansiyası
  • Cəlilabad seysmik stansiyası
  • Gədəbəy seysmik stansiyası
  • Gəncə seysmik stansiyası
  • Heydərabad seysmik stansiyası
  • Horadiz (Fuzuli) seysmik stansiyası
  • Kürdəmir seysmik stansiyası
  • Lerik seysmik stansiyası
  • Lənkəran seysmik stansiyası
  • Mingəçevir seysmik stansiyası
  • Nardaran seysmik stansiyası
  • Naxçıvan seysmik stansiyası
  • Ordubad seysmik stansiyası
  • Pirqulu seysmik stansiyası
  • Qala seysmik stansiyası
  • Qazax seysmik stansiyası
  • Qobu seysmik stansiyası
  • Qobustan seysmik stansiyası
  • Quba seysmik stansiyası
  • Qusar seysmik stansiyası
  • Qəbələ seysmik stansiyası
  • Saatlı seysmik stansiyası
  • Siyəzən seysmik stansiyası
  • Xınalıq seysmik stansiyası
  • Yardımlı seysmik stansiyası
  • Zaqatala seysmik stansiyası
  • İsmayıllı seysmik stansiyası
  • Şahbuz seysmik stansiyası
  • Şirvan seysmik stansiyası
  • Şəki seysmik stansiyası

İstinadlarRedaktə

Xarici keçidlərRedaktə