Gilanlılar və ya Giləklər (gil. گیلک, fars. گیلک, rus. Гилянцы) — İranda yaşayan İrandilli xalq. Gilan dilinə ən yaxın dil MazandaranTalış dilidir. Qalışların tərkibinə daxil olduğu Gilək xalqı əsasən Gilan ostanında[2], az sayda Tehran ostanında və Mazandaran ostanında da yaşayırlar .

Giləklər
gil. گیلک, fars. گیلک
Mirza teeghi.jpgDr.Mohammad Ali Mojtahedi.jpg
Mirzə Kuçik Xan  · Məhəmməd Əli Mojtahedi
Ümumi sayı
2,211,400 (1995) - 2,453,300 (2000)[1]
Yaşadığı ərazilər
İran İran (Gilan, TehranMazandaran ostanları)
Dili

Gilan diliFars dili

Dini

İslam, şiə

Qohum xalqlar

Talışlar, Mazandaranlılar, Farslar


Giləklərin yayılma arealı

İqtisadiyyatRedaktə

Gilaklar həm Alborz dağlarında, həm də bitişik düzənliklərdə yaşayırlar. Nəticə olaraq Alborz dağlarının şimal tərəfində yaşayanlar heyvandarlığa meylli olurlar, düzənlik təsərrüfatlarında yaşayanlar. Gilaklar vilayət və milli iqtisadiyyatda mühüm rol oynayaraq bölgənin əsas düyü, taxıl, [5] tütün [6] və çay kimi kənd təsərrüfatı məhsullarının əsas hissəsini təmin edir. [7] Digər əsas sənaye sahələrinə balıqçılıq və kürü ixracatı və ipək istehsalı daxildir. [4] [8] Gilaklar əkinçilik fəaliyyətinə əlavə olaraq Gilan vilayətinin ticarətinin turizm kimi digər əsas sahələrinə də nəzarət edir və İranın digər bölgələrindəki hökumət nümayəndələri ilə inzibati və dövlət vəzifələrini bölüşürlər.

XalqRedaktə

Gilak əhalisinin 3 [1] - 4 milyon [2] arasında olduğu təxmin edilir (2006-cı il təxmini). Əsasən Xəzər dənizinin cənub-qərb sahillərində yaşayırlar və İranın şimal hissələrində yaşayan əsas etnik qruplardan biridir. Gilaqlar qonşu Mazandarani və gürcülər, ermənilər və azərbaycanlılar kimi digər Qafqaz mənşəli qruplarla sıx əlaqələndirilir. [13]

DilRedaktə

Əsas məqalə: Gilaki dili Gilaki dili İran dillərinin şimal-qərb qolunun üzvüdür. Gilaki dilinin müxtəlif regional və yerli ləhcələri ümumi olmasına baxmayaraq, Gilaki xalqının danışdığı ana dildir [9]. Gilakilər həm Gilaki, həm də Standart Fars dilində səlis danışırlar [10]. İran dilində Fars dili rəsmi tədris dilidir və müəllimlərə sinifdə regional ləhcələrdən və vurğulardan istifadə etmələri tövsiyə edilmədiyi üçün [11], uşaqlara evdə Gilaki dili öyrədilir.

Gilaki və Mazandarani dillərinin (lakin digər İran dillərinin deyil) Qafqaz dilləri ilə müəyyən tipoloji xüsusiyyətləri vardır. [İstiqamət lazım] Tati dil qrupu, Şimali-Qərbi İran və Zaqafqaziya dilləri içərisində D. Stilo, səhifələr 137-185 </ref> [12] Bununla birlikdə, təhsil və mətbuatın böyüməsi ilə Gilaki ilə digər İran dilləri arasındakı fərq aradan qalxacaq. [10] Gilaki Mazandarani ilə yaxından əlaqəlidir və iki dildə oxşar söz ehtiyatları var. [10] Bu iki dildə, Fars dilindən çox, qədim İran dilləri üçün xarakterik olan isim azalma sistemi qorunur [10].

GenetikaRedaktə

Onlara yaxın Gilaklar və Mazandarani İranın Cənubi Xəzər bölgəsində yaşayırlar və İran dillərinin şimal-qərb qoluna aid dillərdə danışırlar. Onların atalarının Qafqaz bölgəsindən gəldikləri, ehtimal ki, Cənubi Xəzərdəki daha əvvəlki bir qrupu köçürdükləri irəli sürüldü. [3] Gilaki və Mazandarani dilləri (digər İran dilləri deyil) Qafqaz dilləri ilə bəzi tipoloji xüsusiyyətləri paylaşdığından dil sübutları bu ssenarini dəstəkləyir. [3] Gilaki və Mazandarani’də mtDNA və Y-xromosom dəyişikliklərinin qanunauyğunluqları analiz edilmişdir.

HV1 mtDNA ardıcıllığına əsaslanan Gilaklar və Mazandarani coğrafi və linqvistik qonşularına, yəni digər İran qruplarına daha çox bənzəyirlər. Lakin onların Y xromosom növləri Cənubi Qafqazdan gələn qruplarda ən çox oxşardır [3]. Bu fərqləri izah edən ssenari, Gilaki və Mazandarani'nin əcdadlarının Cənubi Qafqaz mənşəli olmasıdır, ardından yerli İran qruplarından olan qadınların (ancaq kişilərin deyil), vətənpərvərlik səbəbiylə müdaxiləsidir. [3] Həm mtDNA, həm də dilin ana yolu ilə ötürüldüyünü nəzərə alsaq, yerli İran qadınlarının daxil edilməsi yerli Qafqaz dilinin və Gilaki və Mazandarani mtDNA növlərinin mövcud İran dili və mtDNA tipləri ilə eyni vaxtda əvəz olunmasına səbəb olardı. Dil və mtDNA-nın eyni vaxtda əvəzlənməsi əvvəllər düşünüləndən daha çox ola bilər. <ref>"Georgian communities in Persia". İstifadə tarixi: 17 April 2014.</ref

Mazandarani və Gilaki qrupları, Qafqaz və Qərbi Asiya əhalisindən ibarət olan böyük bir qrupa düşür və xüsusilə Cənubi Qafqaz qruplarına - gürcülərə, ermənilərə və azərbaycanlılara yaxındır. Tehran və İsfahandan olan iranlılar bu qruplardan daha uzaqda yerləşirlər. [3]

MənbəRedaktə

  1. Prayer Profile : The Gilaki of Iran
  2. Ethnologue:Languages of the World 14th Edition : Languages of Iran:...Gilan region, coastal plain, south of Talish.

Xarici keçidlərRedaktə