Gilan ostanı

Gilanİranın şimal-qərbində ostan.

Gilan ostanı
قلعه رودخان1.jpg

37°16′39″ şm. e. 49°35′20″ ş. u.


Ölkə
İnzibati mərkəz Rəşt
Tarixi və coğrafiyası
Sahəsi
  • 14.042 km²
Əhalisi
Əhalisi
Rəqəmsal identifikatorlar
ISO kodu IR-01
Rəsmi sayt
Gilan ostanı xəritədə
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

TarixRedaktə

1952-ci ildə Şərqi Azərbaycan ostanı ərazisi və əhalisinin bir qismi hesabına ayrıca Gilan ostanı təşkil edilmişdir.[2]

ƏraziRedaktə

Ostan Xəzər dənizinin qərbində yerləşir. Gilan ostanının ərazisi 14.106 km²[3] (İSM-nə görə 14.042 km²)[4]-dir.

ƏhaliRedaktə

Əhalisi 2006-cı il siyahıya almasına əsasən 669,221 ailədə 2.381.063 nəfərdir.[5][6]

Milli tərkibRedaktə

2010-cu ildə Gilan ostanında əhalinin
ana dilinə əsasən etnik tərkibi[7]
etnik qrup nisbəti
Şimallılar (Giləklər,Talışlar)
  
85.9%
Azərbaycanlılar
  
7.9%
Farslar
  
4.50%
Kürdlər
  
0.9%
Ərəblər
  
0.2%
Təsniflənməmiş
  
0.6%

Ümumi: Ostan əhalisinin çoxluğu giləklərdən[8] ibarətdir . Geridə qalan əhalini Azərbaycan türkləri (qeyri-rəsmi qaynaqlara görə əhalinin 1/3-ni)[9] , talışlar, tatlar, kürdlər, türkmənlər, yunanlar, ermənilər, farslar, yəhudilər, Hind-Avropa dil ailəsinə aid olan bir neçə köçəri kiçik etnik qrup (Sasani , Ağacani və sairə) və qaraçılar təşkil etməkdədir .[10] Giləklər, Azərbaycan türkləri, talışlar, tatlar və kürdlər etnik ərazi areallarına malikdirlər, yəni kompakt halda həm kəndlərdə həm də şəhərlərdə məskunlaşmışdırlar . Farslar, yunanlar, türkmənlər, ermənilər və yəhudilər dağılmış şəkildə yalnız şəhərlərdə yaşamaqdadırlar .

  • Giləklər: Gilan ostanında ən böyük etnik qrup giləklərdir. Giləklər ana dil olaraq giləkcə, ikinci dil olaraq farsca danışırlar. Gilək dilinin dialektləri[11]: Qaleşi, Rəşti, Rudbari, Someye Sarayi, Lahıcani, Ləngrudi, Rudsəri, Fuməni. Tarixən Təbəri dili adlandırılmış Mazandaran dili ilə Gilək dili olduqca yaxındır.[11] Anadili və ya ikinci dil olaraq 3,000,000 nəfər gilək dilində danışmaqdadır.[12]
  • Azərbaycanlılar:Azərbaycan vilayətlərindən Talış şəhristanının şəhərlərinə güclü miqrasiya nəticəsində talış və gilək dilləri öz mövqelərini itirərək öz yerlərini türkcəyə verirlər.[12] Azərbaycan türkləri Astara bölgəsi[13], Məncil, Lövşan[14], Həviq[15], Çubər, LisarHəştpər şəhərlərində üstünlük təşkil etməklə, geniş olaraq ostanın başqa bölgələrində də yaşamaqdadırlar.
  • Talışlar: Etnologue[16]-nin verdiyi təxminə görə 1993-cü ilə əsasən Gilanda talış dilində danışanların sayı təxminən 112,000 nəfərdir. DAK-ın yayınladığı məlumatlara əsasən hazırda 2012-ci ildə Gilan ostanında 200,000 nəfər talış əsilli əhali yaşamaqdadır.[17] İran İslam Respublikasının rəsmi dövlət saytlarından biri olan National Portal for Electronic Services of İran-a əsasən İran və Azərbaycan Respublikalarında toplam 500,000 nəfər talış əsilli əhali yaşayır.[18]
  • Tatlar:
  • Kürdlər: Kürd əsilli əhali üç müxtəlif tarixi mərhələdə Gilan ostanında məskunlaşmışdır.[19] Onlardan ilk mərhələdə gələnləri rişvan tayfasına mənsub insanlar təşkil edir.[19] XVII əsrin əvvəllərində 1622–1623-cü illərdə İrak torpaqlarını yenidən tamamiylə Səfəvilər İmperiyasının tərkibinə qaytaran I Şah Abbas tərəfindən Osmanlı tərəfində Səfəvi dövlətinə qarşı savaşmış ancaq müharibədə yenilərək tabe edilmiş və o zaman indiki Ərbil vilayətinin dağlıq bölgələrində yaşayan köçəri kürd tayfalarını Səfəvi dövlətinin ucqar sərhəd bölgələrinə sürgün etdirmişdir. O zaman Ərbil ətrafında yaşayan Rişvan (digər deyilişləri-Reşvan, Reşvand, Raşvand, Rəşvənd və s.) tayfası da Gilan vilayətinə sürgün olunmuşdur. Müəyyən iddialara əsasən Rişvan tayfası türk kökənlidir.[20][21][22] Rişvan tayfasından olan əhali Siyahkəl şəhristanının Deyləman bəxşində, Rudbar şəhristanının Amarlu (əslində Ömərli) bəxşində, Rudbar şəhristanının Rəhmətabad və Blukat bəxşində yaşamaqdadırlar.[19] 2-ci mərhələdə gələnləri Nadir şah (1736–1747) hakimiyyəti dövründə Xorasanın Quçan bölgəsindən buraya köçürmüşdür, onlar isə Rudbare Zeytun bölgəsində bəzi kəndlərdə yaşayırlar. 3-cü mərhələdə gələnlərin isə burada məskunlaşması XX əsrin əvvələrinə təsadüf edir. Bu mərhələdə gələnlər Kirmanşah ostanı ərazisindən buraya Ruslara qarşı mübarizədə istifadə edilmək üçün yerləşdirilmişdilər, onlar az saylıdırlar və hazırda Siyahkəl şəhristanının kənd əraziləri qismən bu kürdlərlə məskunlaşdırılmışdır.[19]
Gilan ostanı
Bölgə (Şəhristan) Əhalisi (2006 s.a.) Ərazisi (km²) Etnik çoxluq Digər millətlər
Astara 79,416[23] 432[24] Azərbaycanlılar[24][25] Talış[24]
Talış 179,499[23] 291,9[26] Talış[26][26], Azərbaycanlı[12][27] Gilək[12]
Rizvanşəhr 64,193[23] 783,5[28] Talış[28], Azərbaycanlı[28] Gilək[29]
Masal 47,648[23] 633[30] Talış[30][31] Gilək
Sövməə Sara 129,628[32] 572,9[33] Gilək, Talış[33] Azərbaycanlı, Kurmanc[34]
Bəndər Ənzəli 130,851[23] 304,7[35] Gilək[25][36] Azərbaycanlılar[36]
Fumən 96,788[23] 777,9[37] Gilək[38][39] Azərbaycanlı, Kurmanc[40]
Rəşt 847,680[23] 127,2[41] Gilək[41] Azərbaycanlılar[25], Fars[41], Erməni[41]
Şəft 63,375[23] 586,9[42] Gilək[43] Talış[43]
Astaneyi-Əşrəfiyyə 107,801[23] 42,8[44] Gilək[44] məlumat yoxdur
Rudbar 101,884[23] 237,2[45] Tat[46][47][25][45]Azərbaycanlı[48][45] Talış[45], Kurmanc[25][45] Gilək[45]
Siyahkəl 46,991[23] 1088[49] Gilək[49] Kürd[19]
Əmləş 46,108[23] 410[50] Gilək[51] məlumat yoxdur
Lahican 161,491[23] 436,7[52] Gilək[52] məlumat yoxdur
Ləngərud 133,133[23] 438[53] Gilək[53] məlumat yoxdur
Rudsər 144,576[23] 1331,1[54] Gilək[54] məlumat yoxdur

İstinadlarRedaktə

  1. https://www.amar.org.ir/%D8%B3%D8%B1%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3-%D9%88-%D9%85%D8%B3%DA%A9%D9%86/%D9%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%AC-%D8%B3%D8%B1%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C/%D8%AC%D9%85%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%D9%81%DA%A9%DB%8C%DA%A9-%D8%AA%D9%82%D8%B3%DB%8C%D9%85%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D9%84-1395
  2. Azərbaycanlıların və digər Türkdilli Xalqların əməkdaşlıq Mərkəzi :İtirilən Azərbaycan torpaqları Arxivləşdirilib 2012-03-12 at the Wayback Machine
  3. World Gazetteer :Divisions administratives of İran
  4. (Farsca:پورتال — مرکز آمار ایران) Portal — Statistical Center of Iran (Markaz-e Amar-e Iran) :گیلان Arxivləşdirilib 2012-07-05 at the Wayback Machine
  5. İranın amar mərkəzi Arxivləşdirilib 2012-11-15 at the Wayback Machine 2006-inci il
  6. Statoids.com :Provinces of Iran
  7. شماره کتابشناسی ملی:۲۸۷۹۶۷۷/طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی){گزارش}:استان گیلان/به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور؛ مدیر طرح و مسئول سیاست گذاری:منصور واعظی؛ اجرا:شرکت پژوهشگران خبره پارس -شابک:۱-۶۰-۶۶۲۷-۶۰۰-۹۷۸ *وضعیت نشر:تهران-موسسه انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱ *وضعیت ظاهری:۲۸۵ ص:جدول (بخش رنگی)، نمودار (بخش رنگی)
  8. Majzooban.org :A Paradise : Gilan , North of Iran Arxivləşdirilib 2014-04-01 at the Wayback Machine:…The majority of the population speaks Gilaki as their first language while many children, particularly in the cities, tend to use Standard Persian amongst themselves. Gilan has some Azerbaijani-speaking people in Astara and Manjil. The northern part of the province is inhabited by Talesh people. The Kurdish language is used by some Kurds who have moved from Arbil to the Amarlu region. The language of Rudbar is Tati. Gilanis call themselves gilamard, which is a combination of 'Gil' and 'Amard.'
  9. azenglishnews
  10. Science Alert :Factors Affecting the Success of Fisheries Co-Management as Perceived by Guilan`s Fishermen
  11. 1 2 Ethnologue report for language code :glk
  12. 1 2 3 4 Encyclopædia Iranica: Donald Stilo :GĪLĀN x. LANGUAGES--Originally Published: December 15, 2001
  13. Astara bölgəsinin icra hakimiyyəti[ölü keçid]
  14. İranica
  15. abadis
  16. Etnologue report for language code :tly
  17. Dünya Azərbaycanlıları Konqresi (DAK): GAMOH Umumi Əlaqələr Məsulu Məmməd GOLAN :İranda yaşayan Azərbaycanlı ve digər Türklərin sayı[ölü keçid]---yayınlanma tarixi: 07.01.2012
  18. National Portal for Electronic Services of İran (farsca: درگاه ملی خدمات الکترونیکی ایران): About İran :People
  19. 1 2 3 4 5 Encyclopædia Iranica: Christian Bromberger :GILĀN xiv. Ethnic Groups--Originally Published: November 12, 2010
  20. Kahta ilçesi Adıyaman ili , Nemrut ve Menzil hakkında her şey — Kahtanet.com :Rişvan aşiretinin kökeni Kürt değil, Türk Arxivləşdirilib 2012-11-10 at the Wayback Machine
  21. Gurmanc ve Kürtlerin Kökeni — Gurmanc.com :Rişvan (Reşvanlılar, Reşi, Rışan, Rışi), Aşiretinin Kökenleri Arxivləşdirilib 2012-10-31 at the Wayback Machine
  22. Kalemler ve Kılıçlar :Kürtleşen Türk boyları[ölü keçid]
  23. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 World Gazetteer :Gīlān: Administrative Divisions (population and area)[ölü keçid]
  24. 1 2 3 Guilans Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization : Astara (county)[ölü keçid]
  25. 1 2 3 4 5 Guilan İnformation : People and culture Arxivləşdirilib 2013-06-02 at the Wayback Machine:…themselves and also guilan has large Azeri speaking population in the city,s like Anzali, Astara, Rasht, Masouleh .
  26. 1 2 3 Guilans Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization : Talesh (county) Arxivləşdirilib 2012-06-23 at the Wayback Machine
  27. [1]
  28. 1 2 3 Guilans Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization : Rezvanshahr (county) Arxivləşdirilib 2012-06-23 at the Wayback Machine
  29. İran Radio Culture (İRİB — English Radio)-Department in Guilan :شهر رضوانشهر
  30. 1 2 Guilans Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization : Masal (county) Arxivləşdirilib 2012-06-23 at the Wayback Machine
  31. Encyclopædia Iranica :MĀSĀL
  32. "Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006)" (Excel)
  33. 1 2 Guilans Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization : Somesara (county) Arxivləşdirilib 2012-06-22 at the Wayback Machine
  34. Guilan.fa
  35. Guilans Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization : Anzali (county) Arxivləşdirilib 2012-06-23 at the Wayback Machine
  36. 1 2 Encyclopædia Iranica :ANZALĪ
  37. Guilans Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization : Fouman (county) Arxivləşdirilib 2012-06-23 at the Wayback Machine
  38. وبسایت ادبیات گیلکی، مسعود پورهادی
  39. Encyclopædia Iranica :FŪMAN, Talış
  40. gsi.ir
  41. 1 2 3 4 Guilans Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization : Rasht (county) Arxivləşdirilib 2012-06-23 at the Wayback Machine
  42. Guilans Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization : Shaft (county) Arxivləşdirilib 2012-06-23 at the Wayback Machine
  43. 1 2 Encyclopædia Iranica :ŠAFT
  44. 1 2 Guilans Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization : Astaneh Ashrafiyeh (county) Arxivləşdirilib 2012-06-23 at the Wayback Machine
  45. 1 2 3 4 5 6 Guilans Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization : Roudbar (county) Arxivləşdirilib 2012-06-23 at the Wayback Machine
  46. تا یک شاعر با یک زبانی صحبت می‌کند آن زبان نمی‌میرد.
  47. زبان تاتی (توصیف گویش تاتی رودبار)، دکتر جهاندوست سبزعلیپور.
  48. Iran Review :Iran's Heritage : A Paradise, Gilan North of Iran Arxivləşdirilib 2012-04-26 at the Wayback Machine:…Compiled By Deputy Editor of Iran Review-Firouzeh Mirrazavi
  49. 1 2 Guilans Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization : Siyahkal (county) Arxivləşdirilib 2012-06-23 at the Wayback Machine
  50. Guilans Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization : Amlash (county) Arxivləşdirilib 2012-06-23 at the Wayback Machine
  51. https://rankoohnews.ir/کتاب-فرهنگ-وگويش-گيلكي-شرق-گيلان-شهرست/
  52. 1 2 Guilans Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization : Lahijan (county) Arxivləşdirilib 2013-05-31 at the Wayback Machine
  53. 1 2 Guilans Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization : Langroud (county) Arxivləşdirilib 2012-05-02 at the Wayback Machine
  54. 1 2 Guilans Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization : Roudsar (county) Arxivləşdirilib 2012-06-23 at the Wayback Machine

Xarici keçidlərRedaktə