TalışlarAzərbaycan Republikasının cənub-şərqində, əsasən Lənkəran[3], Astara[3] , Lerik[3] və qismən Masallı[3] rayonunda, az sayda Yardımlı rayonu ərazisində, eləcə də İranın şimalında, əsasən Gilan ostanının Astara şəhristanı, Fumən şəhristanı, Şəft şəhristanı, Rudbar şəhristanı və az sayda Ərdəbil ostanının Nəmin şəhristanının Ənbəran bəxşində yaşayan xalq. Özlərini "toloş" və ya "tulış" adlandırırlar. Ana dilləri talış dilidir.

Talışlar
tal. Tolışon
fars. مردم تالش
Şirəli Müslümov.jpg Stamp of USSR 1931A.jpg Zulfugar Ahmedzade.png
Ümumi sayı
540 000[1]
Yaşadığı ərazilər
İran İran 152 000 (2018)[2]
Azərbaycan Azərbaycan 112 000 (2009)[3]
Rusiya Rusiya 2529 (2010)[4]
Qazaxıstan Qazaxıstan 691 (1999)[5]
Ukrayna Ukrayna 133 (2001)[6]
Qırğızıstan Qırğızıstan 32 (1999)[7]
Belarus Belarus 11 (2009)[8]
Estoniya Estoniya 7 (2011)[9]
Dili

Talış dili, Azərbaycan dili, Fars dili

Dini

İslam[10]

Qohum xalqlar

tatlar, giləklər, mazandaranlılar

Talışlar ürəkdi! Olara hər şey olar!

Antropologiya baxımından böyük avropoid irqinin Balkan-Qafqaz irqinin Ön Asiya variantına daxildir.

Azərbaycanİrandan sonra ən çox Rusiyada yaşayırlar.

2009-cu ildə keçirilmiş son ümumimilli siyahıalmanın nəticələrinə görə Azərbaycanda talışların sayı 112 min nəfər təşkil edir.[3][11] Lakin, bəzi tədqiqatçılar və yerli əhali hesab edirlər ki, talış dilinin və etnik mədəniyyətinin daşıyıcılarının sayı bu rəqəmdən müəyyən dərəcədə çoxdur.[12]

Talış etimologiyasıRedaktə

MəskunlaşmaRedaktə

Talışlar Azərbaycanın Xəzəryanı cənub şərqində, Lənkəran iqtisadi rayonuna daxil olan bölgələrdə, əsasən Astara, Lənkəran, Masallı, Lerik rayonlarında və az sayda Yardımlı rayonu ərazisində əsasən kompakt şəkildə yaşayırlar. Yardımlı rayonunun əhalisinin böyük qismi türklərindən ibarətdir. Lakin rayonun Alar, Şıxhüseyinli, KeçələkəranTilə kəndində talışlar yaşayırlar.[13] Onlar Xəzər sahillərinin həm ovalıq hissəsində, həm də onu qərb tərəfdən əhatə edən dağlıq hissəsində məskunlaşmışlar. Talışlar İranda da əsasən kompakt şəkildə yaşayırlar və müəyyən qədər farslardan fərqlənirlər. İran ərazisində Xəzərin ovalıq hissəsində talışların yaşadığı ərazi Kepri çalaya qədər uzanır və burada talış dili müəyyən qədər gilək dili ilə qarışır. Eləcə də İranın şimalında Gilan ostanında əsasən Talış şəhristanında, Rizvanşəhr şəhristanında,[14] Masal şəhristanında Astara şəhristanında, Fumən şəhristanındaƏrdəbil ostanının Nəmin şəhristanının Ambaran bəxşində, yaşayırlar. Ərdəbil şəhərinin yaxınlığında ana dilləri talış dili olan bir neçə talış kəndi var. Onlar Güleş (və ya özlərinin dediyi kimi: Quleş), Ceid, Gül-təpə, Sarıxanlıdır.[15]

Azərbaycanİrandan sonra ən çox Rusiyada, bir qismi isə Qazaxıstanda yaşayırlar.

TarixiRedaktə

 
Midiya dövlətinin ilkin yaranma ərazisi ellinizm dövründə Kiçik Midiya və ya Atropatena adlanırdı (müəllif: fransız kartoqraf Adrien-Hubert Brué (1839)
Əsas məqalə: Talış tarixi

Talışların ulu əcdadları Kadusilər hesab edilir[16][17][18]. Bu mülahizəni irəli sürməyə əsas verən yeganə fakt isə Kadusi tayfasının yaşadığı ərazinin bir hissəsində hazırda talışların yaşamasıdır.[19]

Strabon, Herodot, Plutarx, Dionis (eramızın II əsr tarixçisi) kimi tarixçilərin qeydlərində Kadusilərin adlarına rast gəlmək mümkündür.[20] Bu və digər müəlliflərin sitatlardan nəticəyə gəlmək olurki, Kadusiya şərq və cənub-şərqdən Xəzər dənizinəAmardların diyarına, cənub və qərbdən Midiya Atropatenasına və şimaldan ArranAlbaniya torpaqlarına qovuşurdu.[21].

İranın keçmiş ərazi-inzibati bölgüsünə görə, talışlar Xəmsəyi-Təvaliş adlanan beş rayonda əhalinin böyük əksəriyyətini təşkil edir. Bunlar, Kərgəkrüd, Əsalem, Talış-Dolab, ŞandərminMasaldır.

SaylarıRedaktə

 
Bakı quberniyasında yaşayan xalqların xəritəsi. 1870

2009-cu il ümumölkə əhali siyahıyaalınmasının rəsmi yekunlarına əsasən talışlar Azərbaycanda yaşayan de-fakto üçüncü, de-yuri isə dördüncü azsaylı xalqdır.

Talışların sayının tarixi dinamikası müəyyən qədər dolaşıq və mübahisəli məsələ hesab edilir. Belə ki, tarixdə ilk dəfə XIX əsrin 60-ci illərində müasir Azərbaycan ərazisinin Talış bölgəsində, talış dilinin 142 kənddə üstünlük təşkil edildiyi qeyd olunur.[22] Lakin bu əsas say göstəricisi hesab edilmir. Talışların sayına dair ilk yazılı mənbəyə Nikolay Karloviç Zeydlisin 1870-ci ildə Tiflisdə çap olunan "Списки населенных мест Российской империи" əsərində rast gəlinir.[23] Bu məlumatda qeyd olunur ki, Lənkəran qəzasında yaşayan talışların sayı 34,4 min nəfərdir.[23] Sonrakı illərdə dövrün siyahıyaalmalarının nəticələrinə əsasən talışların sayı artmağa doğru dəyişir. Belə ki, 1880-ci il siyahıyaalmaya görə onların sayı 39,2 min,[24]1886-cı ilin siyahıyaalma məlumatına görə isə 47,3 min nəfər təşkil etmişdir.[25] Lakin XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərində siyahıyaalma materiallarında talışların sayının kütləvi azalması müşahidə olunur. 1897-ci il siyahıyaalmasına əsasən Lənkəran qəzasında ana dili talışca olan 34.991 nəfər əhali yaşayır. Sonrakı siyahıyaalmada say bir daha artmağa doğru dəyişir və 1926-cı ildə etnik kökənə görə aparılmış siyahıyaalınma məlumatına əsasən Azərbaycan ərazisində 77.323 nəfər talışın yaşadığı göstərilir. Talışların sayının bu dövrdə kəskin şəkildə artması diqqəti çəkən cəhətlərdən biri olsa da talışdilli əhalinin sayı heç də milliyyətcə talış kimi qeydə alınanların sayından az deyildi. Bütün SSRİ-də 80.624 nəfər, Azərbaycan SSR-də isə 80.600 nəfərin ana dili talış dili olaraq göstərilirdi. Hətta, ana dili talış dili olan 3 min nəfər "türk" kimi qeydə alınmışdı.[26] 30 illik dövrdə (1897-1926 cı illər) talışdilli əhalinin sayı 2,3 dəfə artmış və Azərbaycanın etnik tərkibində onların xüsusi çəkisi 2 dəfəyə yaxın yüksəlmişdi. Nəticədə talışlar, ruslardan və ermənilərdən sonra 3-cü etnik azlığa çevrildilər.[26] Siyahıyaalma nəticəsinə əsasən Lənkəran qəzasında bu 30 illik dövrdə azərbaycanlıların sayı 31,1%, bütövlükdə isə bu qəzanın müsəlman əhalisinin sayı 57,3% artmışdı. Yəni, azərbaycanlıların sayının artım tempi talışlardan 7 dəfə geri qalırdı.[26]

Azərbaycan əhalisinin 1931-ci il siyahıaalmasına əsasən talışların sayı təxminən 90 min nəfər təşkil edir.[27] 1937-ci il Ümumi ittifaq siyahıalınmasının nəticələrində qeyd olunan məlumata əsasən talışların sayı 100 minə çatır.[28] Lakin sonrakı siyahıyaalınmalarda artıq talışlar etnos kimi qeydə alınmamağa başlayır və 1939-cu ildə aparılmış siyahıyaalınmada ciddi azalma müşahidə olunur. 1939-cu il siyahıyaalması Azərbaycanda 87.510 nəfər talışın yaşadığını göstərir və onlar Azərbaycan ərazisində yaşayan ümumi əhalinin 2.7%-ni təşkil edir. 1959-cu ildə aparılmış rəsmi siyahıyaalınmada Azərbaycan ərazisində yaşan talışların sayı kütləvi sürətdə azaldılır və respublika üzrə cəmi 85 nəfər talış qeydə alınır.[29] Buna səbəb, 1959-cu ilin əhali sayımında bütün talışlar azərbaycanlı kimi qeydə alınmışdılar. Artıq onlar bir etnos kimi rəsmi sənədlərdə göstərilmirdi. Bununla yanaşı bütün tatlar da azərbaycanlı kimi qeydə alınmışdılar. Yalnız tatdilli dağ yəhudiləri (5,9 min nəfər) tat kimi qeydə alınmışdılar.[26]

19701979-cu illərdə aparılmış siyahıyaalmalarda talışlar azərbaycanlı olaraq siyahıya alınırlar.[30] Eyni zamanda bu tatlara da aid idi. Lakin hər iki xalq bütovlükdə assimilyasiya edilsə də, daha çox kompakt yaşadıqları və daha çox yaxın qohumlarla evliliklərə görə ana dillərini və etnik kimliklərini qoruyub saxlayırdılar.[26] Bu əsas amilə görə SSRİ 1970–ci ildə ittifaq üzrə talış dilində danışanların sayını təqribən 110.000 nəfər olaraq qeyd edir.[31] Dünya dilləri haqqında ən zəngin məlumat bazalarından biri olan Ethnologue 1978–ci ildə gerçəkləşdirdiyi IX nəşrində, talış dilində danışanların sayını təqribən 20–50 min nəfəri İranda, 89 min nəfəri isə Azərbaycan SSR–də olmaqla cəmi 109 minlə 139 min arası dəyişdiyini təxmin etmişdir.[32]

Yalnız 1989-ci il Ümumi ittifaq siyahıalınmasından sonra talışlar yenidən bir etnos kimi qeyd olunmağa başlanır. Bu əhali sayımında SSRİ milliyyətləri siyahısına talışlar və daha dörd milliyət əlavə edildi. Bu dörd milliyyət, Latviyada yaşayan və həmişə latış kimi qeydə alınan livlərdən (226 nəfər), Sibirdə yaşayan çuvanlardan (1511 nəfər), en (209 nəfər) və orok (190 nəfər) adlı azsaylı etnik qruplardan ibarət idi. Siyahıyaalınmaya əsasən Azərbaycanda 21.169 nəfər özünü talış adlandırdı.[33]


Rəsmi statistikaRedaktə

  • 1897-ci il siyahıyaalmasına əsasən Lənkəran qəzasında ana dili talışca olan 34.991 nəfər əhali yaşayırdı.[34]
  • 1926-cı ildə etnik kökənə görə aparılmış siyahıyaalınmaya əsasən Azərbaycanda 77.323 nəfər (Bütün keçmiş SSRİ-də ana dilinə görə 80.624 nəfər, Azərbaycan SSR-də 80.600 nəfər) talış yaşamışdır.[35] (Bu zaman SSRİ vətəndaşı olan və onun ərazisində yaşayan talışlarıın mütləq əksəriyyəti Azərbaycanda yaşayırdı).
  • 1939-cu ildə aparılmış siyahıyaalınma isə Azərbaycanda 87.510 nəfər talışın yaşadığını göstərmişdi.[36] (Bu zaman bütün keçmiş SSRİ-da qeydə alınmış etnik talışların sayı 88.026[37] nəfər, talış dilində danışanların sayı isə 95.825[38] nəfər olmuşdur.)
  • 1959-cu ildə aparılmış rəsmi siyahıyaalınmada Azərbaycanda 85 nəfər talış qeydə alındı.[39] (Bütün keçmiş SSRİ-də 162 nəfər talış qeydə alınmışdı[40]; 10.5 min nəfər ana dilini talış dili olaraq göstərmişdi[41])
  • 19701979-cu illərdə aparılmış siyahıya almalarda talışlar azərbaycanlı olaraq siyahıya alınmışdılar.[30]
  • 1970–ci ildə SSRİ-də talış dilində danışanların sayı ola bilsin ki, təqribən 110.000 nəfər idi.[42]
  • Ethnologue 1978–ci ildə gerçəkləşmiş IX nəşrində talış dilində danışanların sayını 20–50 min nəfəri İranda, 89 min nəfəri isə Azərbaycan SSR–də olmaqla cəmi 109 minlə 139 min arası təxmin etmişdir.[43]
  • 1989-cu ildə aparılan siyahıyaalınmada Azərbaycanda 21.169 nəfər özünü talış adlandırdı.[44]
  • 27 yanvar - 3 fevral 1999-cu ildə aparılmış siyahıyaalınma zamanı Azərbaycan Respublikasında 76.841 nəfər etnik talış qeydə alınmışdır.
  • 13- 22 aprel 2009-cu il siyahıyaalınmasına əsasən Azərbaycan Respublikasının vətəndaşları olan etnik talışların sayı 111.996[45] nəfər, ana dili talış dili olanların sayı isə 68.689[46] nəfərdir.

DilləriRedaktə

 
Talış ləhcələri
 
Dağ Talışı XIX əsr

Əsas məqalə: Talış dili

Talışlar talış dilində danışırlar.[50] Talış dili Hind-Avropa dillərinin Hind-İran qoluna daxildir. Talış dili fars, tat, kürd, tacik, osetin, puştu, dəri, beluc və s. dillərinə daha yaxındır. Slavyan (rus, belorus, Ukrayna, çex, polyak və s.), baltik (Litva, latış), alman, ingilis, isveç və s.) dilləri ilə uzaq qohumdur.[51]

Talışlarla çox yaxın dildə danışan və etnik olaraq müəyyən mütəxəssislər tərəfindən gah talışlara, gah da tatlara aid edilən kiçik etnik qruplar:

  • Qozarxani – Qəzvin ostanında Qəzvin şəhərinin şimal-qərbində Qozarxan bölgəsində, Tehran ostanının Şimiranat şəhristanının Təcriş şəhərində məskunlaşıblar .[52]
  • İştehardi – Tehran ostanının Kərəc şəhristanının İştehard bəxşində məskunlaşıblar.[53]
  • Alviri və Vidari – Mərkəzi ostanın Savə şəhristanında Savə şəhəri yaxınlığında Alvir və Vidar kəndlərində yaşayırlar .[54]
  • Xuruş Rüstəmi – Ərdəbil ostanının Xalxal şəhristanının Xuruş Rüstəm bəxşində bəzi kəndlərdə məskunlaşıblar .[55]
  • Razacerdi – Qəzvin ostanında Razacerd kəndində məskunlaşıblar .[56]
  • Rudbari – Gilan ostanının Rudbar şəhristanında bir neçə kənddə məskunlaşıblar .[57]
  • Şahrudi – Ərdəbil ostanının Xalxal şəhristanının Şahrud bəxşinin Kulur , Şal və Lard kəndlərində yaşayırlar .[58]
  • Tarımi – Zəncan ostanının Tarım şəhristanının Hazarrud və Siavarud kəndlərində yaşayırlar .[59]
  • Takistani – Ərdəbil ostanının Xalxal şəhristanında , Zəncan ostanının Tarım şəhristanında , Qəzvin ostanının Takistan şəhristanında (Xaraqan və Ramand kəndlərində) , Mərkəzi ostanın Savə şəhristanında bəzi kəndlərdə məskunlaşıblar .[60]
  • Kerengani – Şərqi Azərbaycan ostanının Culfa şəhristanının Dizmar bəxşinin Kerengan kəndində və Hasanlu bəxşində bir neçə kənddə qarışıq ailələrdə yaşayırlar .[61]
  • Kacali – Ərdəbil ostanının Xalxal şəhristanın Kağız Künan bəxşinin Kacal kəndində yaşayırlar .[62]

DinləriRedaktə

Talışların əksəriyyəti ənənəvi olaraq şiə müsəlmanıdır. İranda yaşayan talışların bir qismi sünnidir.

İstinadlarRedaktə

  1. "Talysh". The Unrepresented Nations and Peoples Organization.
  2. "Talysh, Talish in Iran :: Joshua Project". Archived from the original on 13 July 2015. İstifadə tarixi: 13 march 2018..
  3. 1 2 3 4 5 6 7 "Ethnic composition of Azerbaijan by 2009 census — Population statistics of Eastern Europe". İstifadə tarixi: 20 mart 2015.
  4. Портал "Всероссийская перепись населения 2010 года" - Окончательные итоги Всероссийской переписи населения 2010 года: Национальный состав населения Российской Федерации
  5. 26.02.1999 census of Kazakhstan
  6. Ukrayna Respublikası Statistika Komitəsi: 5-14 dekabr 2001-ci il siyahıya alması
  7. 24.03.1999 census of Kyrgyzstan
  8. Национальный статистический комитет Республики Беларусь. "Ethnic composition: 2009 census" (rus). pop-stat.mashke.org. 2016-01-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-01-14.
  9. PC225: POPULATION, 31 March 2000 by Ethnic nationality, Talyshs
  10. Clifton/Deckinga/Lucht/Tiessen (2005), "Sociolinguistic Situation of the Talysh in Azerbaijan". SIL Electronic Survey Reports 2005. p. 5
  11. Azərbaycanın demoqrafik göstəriciləri. Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi. Bakı, 2013. stat.gov.az
  12. Мамедли А. "Современные этнокультурные процессы в Азербайджане: основные тенденции и перспективы." Баку, издательство Университет Хазар, 2008, 246 стр
  13. "Yardımlının Tarixi". yardimly.cls.az. 09.01.2018.
  14. Guilan Portal: Rezvanshahr
  15. Qəmərşah Cavadov. "Azərbaycanın azsaylı xalqları və milli azlıqları". Bakı, Elm, 2000.
  16. G. Asatrian, H. Borjian. Talish//Talish and the Talishis. Iran and the Caucasus, 2005, vol.9.1
  17. Ahmad Kasravi, Kārvand-e Kasravi, ed. Yahyā Dokā, Téhéran, 1973. с. 283-288
  18. Алиев И., Гошгарлы Г. Юго-Запад Прикаспия в древности и эпоху средневековья Толыши сядо, 1993. с. 4
  19. "Tofiq Əzizov. Talışların əcdadı kimdir ?". avrasiya.info. İstifadə tarixi: 4 oktyabr 2015. Arxivləşdirilib.
  20. Tofiq Əzizov. Kadusilər kimin əcdadıdır?
  21. Əli Əbdoli. "Kadusların tarixi" Tehran 2002 s. 7
  22. Рисс П.Ф. "О талышинцах, ихобразежизни и языке." Записки КОИРГО, III, Тифлис, 1855
  23. 1 2 Списки населенных мест Российской империи. Бакинская губерния. Т.65. Тифлис, 1870
  24. Статистические таблицы о народонаселении Кавказского края // Сборник сведений о Кавказе, т.VIII
  25. Свод статистических данных о населении Закавказского края, извлеченных из посемейных списков 1886 года. Тифлис, 1898
  26. 1 2 3 4 5 Şahbaz Muradov, Çingiz Baxış. "AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASINDA ETNO-DEMOQRAFİK PROSESLƏR: tarixi dəyişikliklər və reallıqlar". Bakı, 2013
  27. Перепись населения Азербайджанской ССР 1931 года. Вып. II. Баку: Азернешр, 1932, 280 с.
  28. Всесоюзная перепись населения 1937 г. Краткие итоги. М: Наука, 1991, 90 с.
  29. Всесоюзная перепись населения 1959 года.
  30. 1 2 Талыши - Большая Советская Энциклопедия, БСЭ
  31. I. Introduction. — 3. Langues dans le Caucasie, de l'Asie centrale soviétique et de la Sibérie. — 3.1. Liste des langues, page 47. // Composition linguistique des nations du monde. 5. L'Europe et l'URSS. Directeurs de l'edition: Heinz Kloss et Grant D. McConnell. Centre international de recherches sur le bilinguisme. Québec: Les Presses de l'Université Laval, 1984, 862 pages. ISBN 9782763770444
  32. III. Tableaux de statistiques. — Données multinationales, p. 820. // Composition linguistique des nations du monde. 5. L'Europe et l'URSS. Directeurs de l'edition: Heinz Kloss et Grant D. McConnell. Centre international de recherches sur le bilinguisme. Québec: Les Presses de l'Université Laval, 1984, 862 pages. ISBN 9782763770444
  33. Всесоюзная перепись населения 1989 года.
  34. [1]
  35. перепись населения 1926 года.
  36. Всесоюзная перепись населения 1939 года.
  37. Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по республикам СССР
  38. Российская академия наук, Научный совет по исторической демографии и исторической географии, Институт Российской истории, Управление статистики населения госкомстата. Всесоюзная перепись населения 1939 года: Основные итоги, под редакцией Ю́рия Алекса́ндровича Полякова. Москва, издательство Наука, стр. 82
  39. Всесоюзная перепись населения 1959 года.
  40. Всесоюзная перепись населения 1959 года.
  41. "The Talysh (or the Talishi)" (ingilis). www.eki.ee. 2016-06-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-06-17.
  42. I. Introduction. — 3. Langues dans le Caucasie, de l'Asie centrale soviétique et de la Sibérie. — 3.1. Liste des langues, page 47. // Composition linguistique des nations du monde. 5. L'Europe et l'URSS. Directeurs de l'edition: Heinz Kloss et Grant D. McConnell. Centre international de recherches sur le bilinguisme. Québec: Les Presses de l'Université Laval, 1984, 862 pages. ISBN 9782763770444
  43. III. Tableaux de statistiques. — Données multinationales, p. 820. // Composition linguistique des nations du monde. 5. L'Europe et l'URSS. Directeurs de l'edition: Heinz Kloss et Grant D. McConnell. Centre international de recherches sur le bilinguisme. Québec: Les Presses de l'Université Laval, 1984, 862 pages. ISBN 9782763770444
  44. Всесоюзная перепись населения 1989 года.
  45. The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan. "Population by national and/or ethnic group, sex and urban/rural residence: Azerbaijan (2009; All population; Both Sexes)" (ingilis). United Nations Statistics Division. 2015-12-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-12-26.
  46. The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan. "Population by language, sex and urban/rural residence: Azerbaijan (2009; All population; Both Sexes)" (ingilis). United Nations Statistics Division. 2015-12-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-12-26.
  47. Этно Кавказ - Население кавказа: Население Азербайджана
  48. Population statistics of Eastern Europe :Azerbaijan Republic population and housing census of 1999
  49. 27.01.1999 census of Azerbaijan
  50. Большая Советская Энциклопедия. Талыши. - “Говорят на талышском языке; в СССР почти все талыши знают также и азербайджанский язык.”
  51. "Talış dilinin leksikası", Ə.Əliyev, E.Mirzəyev.
  52. Gozarkhani
  53. Eshtehardi
  54. Alviri-Vidari
  55. Koresh-e Rostam
  56. Razajerdi
  57. Rudbari
  58. Shahrudi
  59. Taromi, Upper
  60. Takestani
  61. Karingani
  62. Kajali

Xarici keçidlərRedaktə

Həmçinin baxRedaktə