Kuşan imperiyası

Kuşan dövləti (Qədim yunan dili: Βασιλεία Κοσσανῶν; Baktriya dili: Κυϸανο, Kuşano) Bizim eranın I-III yüzilliklərində Orta Asiya, Əfqanıstan, Pakistan və Şimali Hindistan ərazilərində mövcud olmuş qədim dövlət.

Kuşan imperiyası
30375
Kanişkinin hakimiyyəti dövründə Kuşan İmperiyası
Kanişkinin hakimiyyəti dövründə Kuşan İmperiyası
PaytaxtıBəgram
Pişəvər
Taxila
Mathura
Rəsmi dilləriyunanca
Ümumi dilləriKoini yunan dili
Baktriya dili
Sanskrit
Dini
Hinduizm
Buddizm
Zərdüştilik[1]
İdarəetmə formasıMonarxiya
Tarixi 
• Yaranması
30
• Süqutu
375
ValyutasıKuşan dramı

TarixiRedaktə

 
Bir Kuşan şahzadəsi, (Khalchayan arxeoloji sahə, Özbəkistan)

Dövlətin qurucusu, ilk dəfə İmperator unvanı alan Kucula Kadfiz idi. Kucula, qısa müddətdə, hakimiyətini, Yüeçi qəbilələrinə qəbul etdirdi. Kuculanın ölümünə qədər Kuşan dövləti, Hinduquşun o tərəfindəki Taksilaya (bugünkü Ravalpindi) qədər yayılmışdı.

Kuculanın ölümündən sonra yerinə keçen Vima dönəmində də, Kuşanların genişləmesi davam etdi. Hindistanda Mathuraya qədər olan bölgələr, Kuşanların hakimiyətinə daxil oldu. Kuşan dövləti, ən parlaq zamanını I Kanişka dönəmində (78-144) yaşadı. Kanişkadan sonra başa keçən hökmdarlar dönəmində Kuşanlar, Ağ Hunların hakimiyəti altına girdi. IV yüzildə isə sasanilərin hücumu altında, tamamilə əriyib dağıldılar.

N.Piqulevskaya yazır ki, kuşanların içərisində türk tayfaları da vardı. Bunu Kuşan çarlarının yabqu adlanması da aydın göstərir ki, bu da "şahzadə" deməkdir. Təbəri IX əsr Kuşan çarlarını "Xoqan" adlandırmışdır. Beləliklə həm tarixdə, həm də dilçilikdə "ağ quşu saxlayan" Şahzadə "Xoqan" mənalarını daşıyan bu tayfanın oğuz yurdunda özünəməxsus yeri olmuşdur[2]

ƏrasiziRedaktə

 
Avrasiya və Kuşan İmperiyası (II əsr)

M.Ö 2. əsrdə Hellenistik Qreko-Bactria Krallığının yıxılmasıyla Baktriya bölgəsini ələ keçiren Yüeçilərden yerleşik həyata keçen beş tayfa burada yerli xalqla birlikdə varlıklarını sürdürmeye başlamışlardır. Bir süre sonra günümüz Əfqanıstanının kuzeyinde yaşayan ve yabguların idaresindeki bu beş tayfa, kabilelerden biri olan Guishuang (Kuşanlar) yabgusunun etrafında birleşerek M.S. 1. yüzyılda Kuşanlar adıyla devlet kurdular[3].1. yüzyılın ikinci yarısında Kujula Kadphises önderliğinde güneye ilerleyerek Taxila ve Kabil gibi önemli yerleri ele geçirdikten sonra Hindistana doğru ilerleyişlerini sürdürdüler. Kuşhanlar, Parfları yenmiş, Qanq çayı boyunca kuzey Hindistan'ı bütünüyle kontrol altına almışlardır. Diğer taraftan Türkistan'ın büyük bir bölümü Kuşan hakimiyetine girmiştir.[4][5][6][7][8][9][10].

İstinadlarRedaktə

  1. Golden, Peter B. (1992). An Introduction to the History of the Turkic Peoples. Harrassowitz Verlag. səh. 56.
  2. Budaqov B., Qeybullayev Q. Ermənistanda Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti. –Bakı: Oğuz eli, 1998. səh. 65.
  3. Kayalı, Y., Hindistan Kuşan İmparatorluğunun Yükselme Dönemi ve Kral Kanişka (MS 78-99).Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi , Sayı: 55, , S:189-204, 2015. URL:http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/26/2047/21249.pdf. Erişim: 2016-12-02
  4. Айртам // БРЭ. Т.1. М.,2005.
  5. Бактра // БРЭ. Т.2. М.,2005.
  6. Бактрия // БРЭ. Т.2. М.,2005.
  7. Дахма // БРЭ. Т.8. М.,2007.
  8. Аджина-тепе // БРЭ. Т.1. М.,2005.
  9. Дальверзин-тепе // БРЭ. Т.8. М.,2007.
  10. Канишка // БРЭ. Т.12. М.,2008.

MənbəRedaktə

Həmçinin baxRedaktə